Google

This is a digital copy of a book thaï was prcscrvod for générations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project

to make the world's bocks discoverablc online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject

to copyright or whose légal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.

Marks, notations and other maiginalia présent in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from the

publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we hâve taken steps to prcvcnt abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. We also ask that you:

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use thèse files for Personal, non-commercial purposes.

+ Refrain fivm automated querying Do nol send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine translation, optical character récognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for thèse purposes and may be able to help.

+ Maintain attributionTht GoogX'S "watermark" you see on each file is essential for informingpcoplcabout this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it légal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is légal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countiies. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any spécifie use of any spécifie book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full icxi of ihis book on the web

at|http: //books. google .com/l

Google

A propos de ce livre

Ceci est une copie numérique d'un ouvrage conservé depuis des générations dans les rayonnages d'une bibliothèque avant d'être numérisé avec

précaution par Google dans le cadre d'un projet visant à permettre aux internautes de découvrir l'ensemble du patrimoine littéraire mondial en

ligne.

Ce livre étant relativement ancien, il n'est plus protégé par la loi sur les droits d'auteur et appartient à présent au domaine public. L'expression

"appartenir au domaine public" signifie que le livre en question n'a jamais été soumis aux droits d'auteur ou que ses droits légaux sont arrivés à

expiration. Les conditions requises pour qu'un livre tombe dans le domaine public peuvent varier d'un pays à l'autre. Les livres libres de droit sont

autant de liens avec le passé. Ils sont les témoins de la richesse de notre histoire, de notre patrimoine culturel et de la connaissance humaine et sont

trop souvent difficilement accessibles au public.

Les notes de bas de page et autres annotations en maige du texte présentes dans le volume original sont reprises dans ce fichier, comme un souvenir

du long chemin parcouru par l'ouvrage depuis la maison d'édition en passant par la bibliothèque pour finalement se retrouver entre vos mains.

Consignes d'utilisation

Google est fier de travailler en partenariat avec des bibliothèques à la numérisation des ouvrages apparienani au domaine public et de les rendre ainsi accessibles à tous. Ces livres sont en effet la propriété de tous et de toutes et nous sommes tout simplement les gardiens de ce patrimoine. Il s'agit toutefois d'un projet coûteux. Par conséquent et en vue de poursuivre la diffusion de ces ressources inépuisables, nous avons pris les dispositions nécessaires afin de prévenir les éventuels abus auxquels pourraient se livrer des sites marchands tiers, notamment en instaurant des contraintes techniques relatives aux requêtes automatisées. Nous vous demandons également de:

+ Ne pas utiliser les fichiers à des fins commerciales Nous avons conçu le programme Google Recherche de Livres à l'usage des particuliers. Nous vous demandons donc d'utiliser uniquement ces fichiers à des fins personnelles. Ils ne sauraient en effet être employés dans un quelconque but commercial.

+ Ne pas procéder à des requêtes automatisées N'envoyez aucune requête automatisée quelle qu'elle soit au système Google. Si vous effectuez des recherches concernant les logiciels de traduction, la reconnaissance optique de caractères ou tout autre domaine nécessitant de disposer d'importantes quantités de texte, n'hésitez pas à nous contacter Nous encourageons pour la réalisation de ce type de travaux l'utilisation des ouvrages et documents appartenant au domaine public et serions heureux de vous être utile.

+ Ne pas supprimer l'attribution Le filigrane Google contenu dans chaque fichier est indispensable pour informer les internautes de notre projet et leur permettre d'accéder à davantage de documents par l'intermédiaire du Programme Google Recherche de Livres. Ne le supprimez en aucun cas.

+ Rester dans la légalité Quelle que soit l'utilisation que vous comptez faire des fichiers, n'oubliez pas qu'il est de votre responsabilité de veiller à respecter la loi. Si un ouvrage appartient au domaine public américain, n'en déduisez pas pour autant qu'il en va de même dans les autres pays. La durée légale des droits d'auteur d'un livre varie d'un pays à l'autre. Nous ne sommes donc pas en mesure de répertorier les ouvrages dont l'utilisation est autorisée et ceux dont elle ne l'est pas. Ne croyez pas que le simple fait d'afficher un livre sur Google Recherche de Livres signifie que celui-ci peut être utilisé de quelque façon que ce soit dans le monde entier. La condamnation à laquelle vous vous exposeriez en cas de violation des droits d'auteur peut être sévère.

A propos du service Google Recherche de Livres

En favorisant la recherche et l'accès à un nombre croissant de livres disponibles dans de nombreuses langues, dont le français, Google souhaite contribuer à promouvoir la diversité culturelle grâce à Google Recherche de Livres. En effet, le Programme Google Recherche de Livres permet aux internautes de découvrir le patrimoine littéraire mondial, tout en aidant les auteurs et les éditeurs à élargir leur public. Vous pouvez effectuer des recherches en ligne dans le texte intégral de cet ouvrage à l'adressefhttp: //book s .google . coïrïl

1

LELASB-SMirOlD , -:'-SIT

1

1

Tf

1

I

ŒUVRES DE RI60RD

GUILLAUME LE BRETON

IMinUMERlE DAUPELEY-GOUVERNEUU,

A NOGENT-LB-ROTROU .

g œUVRES

DE RIGORD

ET DE

GUILLAUME LE BRETON

HISTORIENS DE PHILIPPE-AUGUSTE

pdbliMbs pour la sociiii de l'histoirb db francb

Par h. -François DELABORDE

TOME SECOND PHILIPPIDE DE GUILLAUME LE BRETON

> « ^

À PARIS

LIBRAIRIE RENOUARD

H. LAURENS, SUCCESSEUR LIBRAIRE OE LA SOCIÉTÉ DE l'hISTOIRE DE FRANCB

RUE DE TOURMON, N^ 6

M DGGG LXXXV

224

1200:57

% * * '

EXTRAIT DU RÈGLEMENT.

Aet. 44. Le Conseil désigne les ouvrages à publier, et choisit les personnes le^ plus capables d'en préparer et d'en suivre la publication.

D nomme, pour chaque ouvrage à publier, un Commissaire responsable, chargé d'en surveiller Texécution.

Le nom de l'éditeur sera placé à la tète de chaque volume.

'Aucun volume ne pourra paraître sous le nom de la Société sans l'autorisation du Conseil, et s'il n'est accompagné d'une déclaration du Commissaire responsable, portant que le travail lui a paru mériter d'être publié.

Le Commissaire responsable soussigné déclare que Védition des Œuvres de Rigobd et de Guillaume le Bileton, préparée par M. H.-François Delabobde, lui a paru digne d'être publiée par la SociM de l'Histooe de F&ance.

Fait à Paris, le 25 décembre 4885.

Signé : L. DELISLE.

Certifié : Le Secrétaire de la Société de THistoire de France,

A. DE BOISLISLE.

GUILLELMI ÀRMORICI

PHILIPPIDOS LIBRI XII.

Ludovico primogenito Philippi magnanimi A-Deo-dati,

Francorum régis filio^ Guillelmus BritOj ArmoricuSj salutem.

Ad laudes, Ludovice, tuas magnique Philippin Quo genitore tibi, sibi principe^, Francia gaudet, Pocula Castaliis mihi Musa liquoribus offert, Instimulatque meum Phebeo pectus oestro^, Rursus ut aggrediar prolixius edere theuma ^ ; Gui licet ingenium se nostrum judicet impar^ Non tamen inde animum studeo ^ revocare ; sed Excusare meos tali presumo colore. [ausus

Gesta ducis Macedum celebri describere versu* 10 Si licuit, Galtere"^, tibi, que sola relatu Multivago docuit te vociferatio famé ; Si sua gentili mendacia cuique poète

i. magnique parentis V.

2. prineipio V.

3. CBstrum n'a que deux syllabes dans la bonne latinité.

4. Rursus ut opus impar viribus audex (sic) V.

5. stiidui corrigé en studeo P.

6. Les vers 6 à 9 manquent dans V.

7. Gautier de Gbàtillon, à Roncbin, près de Lille, auteur de

U 1

s PHILIPPIDOS

Grandisonante fuitlicitum pompare boatu^; Si tibi, Petre Riga 2, vitium non esse putavi Ubere de legis occultos suggère sensus, Quos facis ut levibus verbis elegia^ cantet, Fortia facta virum numéro breviore coarctans, Que potius pede Meonio referenda fuerunt^; Cur ego que novi, proprio que lumine vidi, %0 Non ausim magni magnalia scribere régis, Qui nec Alexandro minor est virtute, îiec illo'^ Urbi Romulee totum qui subdidit orbem. Quod probat ecclesie favor, et defensio cleri Qui ridens illo sub principe, pacis arnica Libertate fruens, subicit sibi quoslibet bostes^ .

VAlexandréide^ poème héroïque publié entre 1176 et 1179. Voy. Peiper, Walter von Cfiatillon, Breslau, 1869, in-4*. M. Thurot a fait un compte-rendu de cette dissertation dans la Revue criiique, 1870, l*' sera., p. 121.

1. Gum sua gentiles studeant figmenta poetœ Grandisonis pompare modis tragicoque boatu.

(Sedulius, Carm. paschale, v. 1.)

2. Pierre Riga est, comme on le sait, Tauteur de VAurora, para- phrase de la Bible en 15,000 vers élégiaques.

3. La véritable quantité de ce mot est ëlëglâ ou ëlëglà pour ëlë* géia et non pas ëlëgià,

4. n y a ici une réminiscence d'Ovide :

Fortia Mxonio gaudent pede bella referri.

(Ovid., Rem. amoris, v. 373.)

5. Jules César.

6. On va voir à quel point les vers 10 à 25 sont défigu^ dans V :

Si licuto, Galtere, tibi que sola relatu Multivago decuit a te fomatio famé ; Signa gentili mendacia cuique poète Grandisonite fuit licitum ponpare beato ; Si tibi patri, Riga, vitium non esse putatur Ulere de logisa clericos suggère sennovo.

NUNCUPATIO. 3

Bis senos Maœdo, bis Julius octo per annos Promeruit célèbres vix continuare triumphos , Vivida Karolide^ virtus triginta duobus Annis continuis habuit quos vincerel hostes, 30 Donec Theutonicos^ Othonem vicit et Anglos, Flandrigenasque uno confecit marte Bovinis^. Ergo qui tanto ^ exspectas succedere régi Ut primogenituSy ut berilis sanguinis beres, Dignus qui digne digno decoreris honore, Illius atque tuis assurgere laudibus, et te Auctorem dominumque velis prestare libello Ammiranda^ tui patris et tua facta canenti ^ Qui sibi prescribit® titulum nomenque Philippi'', Grescat ut ex titulo major reverentia libro,

Quos facis in levibus membris eloDgia ,

Francia fitam virum numéro breviore coartans,

Que potius pede Mediva referenda ,

Gur ego que novi proprio que lumine ,

Non austeri magni magnalia scribere jugis, Qui nec Alexandro minor est virtute nec illo Urbi Rotulee totum qui subdidit orbem ? Quod probat tilie favor, et defensio cleri Qui ridens si principe pricis agrica Libertate fervens subicit sibi quolibet hostes.

1. Cette épitbète désigne Pbilippe-Auguste. On sait combien les Capétiens tenaient à se prétendre issus des Karolingiens.

2. Boemis corrigé en Bovinis P. L'auteur se trompe dans son calcul : que l'on fasse commencer le règne de Philippe-Auguste en 1179 ou en 1180, la bataille de Bouvines ne se place que dans la trente-quatrième ou trente-cinquième année.

3. ludo V.

4. An miranda V et P.

b, et tua /Ua (sic) oaventis V.

6. prescripsit V.

7. libelli V,

f

»

4 PHiLippmos

40 Audeat et tanto sub nomioe tutior ire In médium, ledique minus livore pavescat.

Petro Karloto^ Philippi régis Francorum filio salutem^.

Tu^ quoque fautor ades, Karlote, simiUima régis Magnanimi proies, cui te natura creatrix, Ut regale genus signis probet indubitatis, Gorporis esse dédit similem^ mentisque vi^ore, Gujus jam sequeris vestigia, cujus in evo Tam tenero ^ mores jam nunc imitaris ^ et actus.

i . Pierre Chariot était le fils d'une a damoisiéle d'Arras dont les relations avec le roi commencèrent Tannée furent pris le château Gaillard, Poitiers et Ghinon, c'est-à-dire en 1204 (Ph. Mouskés, V. 20722 et suiv.), mais il ne vint au monde qu'entre le 14 juillet 1208 et le 14 juillet 1209, puisqu'il avait à peine quinze ans accomplis la première année du règne de Louis YIU (Voy. les derniers vers du livre XII du présent poème). Il com- mença son éducation sous la direction de Guillaume le Breton (tWd.), fut écolier à Paris (Ph. Mouskés, v. 20732) et reçut une prébende à Saint-Martin-de-Tours dont il fut reconnu trésorier en juin 1217 (CaL 1749). Élu évoque de Noyon en 1240 (Aubri de Trois-Fontaines, M. G. Scr. XXTTT, 948, 1. 12), suspendu par Grégoire IX à cause de Tillégitimité de sa naissance (ibid., 949, 1. 20), confirmé par Innocent IV en 1243, il prit part à la VII« croi- sade et mourut en vue de Chypre le 9 octobre 1249. Son corps fut enterré dans sa cathédrale sous une lame de cuivre portant une épitaphe dont le texte nous a été conservé {GalL Christ. IX, 1010).

2. Ce titre est complètement omis dans V.

3. quo (sic) V.

4. Cette ressemblance est aussi rappelée dans Ph. Mouskés :

Et sembla le roi Felippon. ,

(V. 20726.)

5. Nous avons déjà dit que Pierre Chariot avait à peine quinze ans quand fut publiée la Philippide.

6. jam non mutaris Y.

NDNCUPATIO. O

Si modo te^ (ratresque tuos, magoumque paren- Ut potui, dignos celebravi carminé digno ; [tem,

50 Si tibi totius animi virtute dicavi

Exhaustum subito tenui de fonte libellum, Imposuique tuo, Karlotida^j nomine nomen. Ut tua lectoris laus perpetuetur in ore, Et virtus etiam post mortem nescia mortis, Famaque Rarlorum vivat post fata ^ superstes, Quam soli faciunt urnas ev^dere vates, Dumscriptisfaciuntvetenmimeminisse minores^. Quorum famapent^, pereunt^ ubi carmina vatum : Hune quoque propitio"^ celestis sidère vultus

60 Vel semel illustra, gratumque impende favorem, Ut per te vigeat, ut, te tutore, magistros Errorum cynicos^ facie contemnat aperta.

CATHALOGUS MATERIE LIBRI PRIMI.

Regali primtÂS insignit honore Philippum ; Judeos abicitj blasphemos lex nova punit ; Eereticos juges mittit brevis ignis ad ignés;

i. re V.

2. La Karlotide ne nous est pas parvenue ; elle avait été com- posée en môme temps que la Philippide. (Voy. l'épilogue du pré- sent poème.)

3. cum vate V. post fada P.

4. modemos récrit dans Y au-dessus de minores.

5. parte V.

6. pereat corr. en pereunt dans P.

7. Hune propitio quoque V.

8. dvicos V.

t»HILIPPIDOS

Campellos mundat et celsis menibus^ ornât;

Hostes ecclesie reprimuntur y et impete primo

Utraque victori cedit CastelUo regi^

Et Coterellorum perimuntur^ millia septenij

Judeosque omnes Broie cremat ignea fomax.

Clero Remensi respondens ore diserto ^

ReXy res pro rébus, pro verbis verba rependit^.

GUILLELMI PHIUPPIDOS PRIMUS LIBER.

Proposition.

Prelia magnanimi preclaraque gesta Philippi, Ârmipotente manu teneris que gessit ab annis^, Carminé veridico summatimdicere conor , [unguem'^ Pauca referre volens de pluribus; et quis ad Onmîa vel dictare queat®, vel claudere métro, Vel mandare biblis^, memori vel corde tenere. Non indigna foret ^^ istis vel musa Maronis

1. merubus P.

2. Un bourdon a fait omettre les onze derniers mots (et impete perimuntur) dans V.

3. deserto V.

4. Le copiste de Y ajoute ici ces mots qu'il prend sans doute pour un dernier vers et qui devaient être une glose sur Vutraque Castellio du sixième vers : Castello super Ligerim et Castello super Sequanam.

5. Guillelmi Philippidos primi libri propositio P.

6. tenero que gessit ab evo P.

7. ungam V.

8. queam V.

9. La première de biblus semble avoir été toujours longue.

10. fores V.

UBSR I. 7

Theologi * cineres Troje qui vexit ad astra ; Vei qui supposuit Trojam victoribus Ârgis

1 0 Ërroresque vagi* digne celebravit Illixis', Non bis sufficeret famé Lucanus amator, Aut^ qui tam sapido Thebaida^ carminé^ scripsir, Ut queat ad plénum^ digno memorare relatu Tôt victos hostes, tôt bella, tôt obsidiones, Tôt bene gesta domi^, tôt militie probitates. Nonest^ qui puteum tamlatum tamque profundum Exhaurire queat, nedum qui non habet in quo Hauriat, autrestem^^, vel vasa capacia tanti Ponderis : in toto pars quelibet est mihi totum ;

iO Toti dico vale, vix audeo tangere partem.

Ërgoage, Musa, viri tam preceUentis ^^ honori Insudare libens studeas, et ab illius anno Incipe quo primum sceptro radiavit ebumo Rex novus. Iste novi limes tibi*^ carminis esto^*;

1. La quantité devrait être thé6l6g%, On sait que la IV* églogue a valu à Yirgile Thonneur d'être compté parmi les prophètes du Christ. Voy. Gomparetti, Virgilio nel medio evo. Livoume, 1872. In-8o, t. I, 133 à 138.

2. vigi V.

3. Est-ce bien d'Homère qu'il s'agit, comme le croient Barth et D. Brial?

4. w/ V.

5. La véritable quantité est Tk^c^Uià et non Thëbwlâ.

6. carmina P.

7. Stace, auteur de la Thébaide.

8. plonum V.

9. dari V.

10. Hbi corrigé en est dans P.

11. rostem V.

12. pretollenlis V.

13. mihi V.

14. Limes mihi carminis esto

(Edipodee confusa domus

(Stace, Thebaid., î, 17.)

8 PHILIPPIDOS

Deinde, quibus sub eo meruit poUere triumphis^ Francia, prosequere ; quo milite colla subegit Neustria Francigenis, Anglorum rege fugato, Historiamque sequens, procédas ordine recto, Littora tuta legens, ne demergare profundo : 30 Sic tamen ut primum memores que gentis origo Francigene fuerit, quis tanti nominis auctor, Que regio in partes Francos émisent istas. Scis etenim, quis sit, de quolibet esse sciendum, Antea quam sciri liceat quid fecerit ipse'. Fac pelagus me scire probes, quo carbasa laxo, Ut percurrantur leviore sequentia cursu : Observandus enim modus est in rébus ^, et ordo.

Invocatio divini auxilii^.

Xpiste, Dei splendor, virtus, sapientia, Verbum, Qui Patris eterni prodis eternus ab ore, 40 Qui vere es verbum, lumen de lumine vero, Deque Deo vero verus Deus, unus et idem, Atque coeternus Patri cum Flamine sacro^, Te precor incipiens ; adsit tua gratia presens, Ut mihi subveniat, ut me per confraga silve ^ Ducat inoffenso pede, ne caliget acumen

1. C'est ici que finissent les deux premiers feuillets de V. L'écriture change.

2. Ces deux vers sont presque conçus dans les mômes termes que la fin du § l»' de la Chronique.

3. Horace, SaU, I, 106.

4. Manque dans V.

5. On reconnaît les expressions du Symbole.

6. Stace, Thebaid., IV, 494.

LIBER I. 9

Mentis, que sine te nescit qua debeat ire. Te sine nil lucet, sine te via nulla patescit ; Sideris Ëoi tu lux, tu dissice^ mentis Nubila celesti radio ; tu luce superna 50 Da sensus lucere meos ; tu scribere dextram. Tu linguam dictare doce ; tu me rege recto Tramite, tu presta promptas in carmina vires, Tu via, tu ductor, tu navis, tu Palinurus; Tu mihi fac tutos saxosa per equora cursus.

De origine Francorum^.

Postquam judicio Priameia régna latenti Vindicis ira Dei Grecorum tradidit igni. Qui per peccantes penam peccantibus addit, Flagitiis hominum quoniam ^ salubriter utens, Quos scit adhuc longo dignos sordere reatu ; 60 Francio Priamida satus Hectore, pâtre sepulto. Grande supercilium Greci victoris abhorrens. In cineres Âsia tota cum Troade versa, Querere disposuit patriam sibi commodiorem, Quam sibi fa ta darent acquirere sorte vel armis. Gui se lecta manus juvenum conjunxit, ut ejus Ëxilii comités fièrent, sociique laboris. Quem, quia per nimiam probitatem illius et actus Proveniebat * eis honor et Victoria multa,

1. diffice V.

2. Manque dans V.

3. qiuLnquam V. Le vers est faux de toute façon, la première syllabe de salubriter est brève. Bartb propose de le corriger ainsi :

Flagitiis bominum commissa salubriter utens.

4. Adveniebat V.

1 0 PHIUPPIDOS

Prefeoere sibi posito diademate regem, 70 Seque vocaverunt communi Domine Francos ; Ut dicti Franci, quibus esset Francio* rector, Nomine sint imitatores rectoris et actu. Qui cuin rege suo ratibus vix nabile ^ flumen Danubii transnant, et non procul ejus ab amne Urbs ab eis dicta ^ est fundata Sicambria fundo, In qua regnavit cum Francis ^ Francio primus, Et sibi supposait regnum totaliter iliud, Austria Theutonico quod habens idiomate nomen, Tempore possedit Francorum natio longo, 80 Undecies centum ter sex et quatuor annis^ Antea quam Ghristum genuisset Yirgo beata, Postque Deum natum sex septuaginta ^ trecentis. Ut se vitali viduavit Francio flatu, Grevit in immensum stirps nobilis illa, fîiitque Yiribus egregiis numeroque ita multiplicata. Ut satis una capax regio non esset eorum. Discedunt igitur ab eis Ibor '' et numerosa Copia Francorum, numéro tria millia dénis Millibus adjuncta geminatis ^, excipe turbam 90 Feminei sexus, et qui gerere arma nequibant.

1. Francia V.

2. nobile V.

3. data V.

4. In qua cum Francis regnavit V.

5. 1100 + (3 X 6) + 4 = 1122. Si Ton se réfère au § 4 de la chronique, on voit que les Francs, lorsqu'ils quittèrent Sicambrie en 376 après J.<-G., y avaient séjourné 1507 ans, ce qui place leur établissement dans cette région en 1131 et non pas en 1122 avant J.-G.

6. Ghron., § 4. odoginia V.

7. Ibor omis dans V.

8. numeraiis V.

UBER I. 11

Finibus egressi patriis, per Gallica rura Sedem querebant ponendis menibus aptam, £t se Parisios dixerunt nomine Greco, Quod sonat expositum nostris, Audaciay verbis ; Erroris causa vitandi, nomine solo  quibus exierant Francis distare volentes. Ât^ jam Sequanio surgebat littore cunctis Urbibusurbsspeciosamagis, bonacujusad unguem Gommendare mihi sensus bre vitale negatur^,

1 00 Que^ caput est regni, que grandia germina regum Ëducat, et doctrix existit totius orbis. Gui, quamvis vere toto preluceat illi^ Nullus in orbe locus, quoniam tune temporis illum Reddebat palus et terre pinguedo lutosum, Âptum Parisii posuere Lutetia nomen ; In qua manserunt degentes simplice vita Temporibus multis, gentili more régentes Se populosque suos, reddendo tributa quotannis Débita Romanis, legesque sequendo paternas.

1 1 0 Ât Francos nunquam vis ulla Valentiniano Post superare fuit, licet illos sepius armis Romano imperio temptasset subdere ; quos cum Gerneret invictos et nullo marte domandos, c Hos vere dicam Francos, ait, immo Ferancos, c Quos facit indomita virtus feritate féroces ^. » Tune preerat Priamus rex Âustricus omnibus illis ; Qui cum nature solvisset débita, regnum

1. Et V.

2. negatur omis dans V.

3. quod P.

4. isti V.

5. Ghron., $ 4.

1 2 phuippidos

Francorum tenuit succedens filius ejus Marcomirus ei, superans probitate parentem.

1 20 Tandem scripsit eis bec verba Yalentinianus : c Ânnis, France, tibi bisquinque remitto tributum, c Et mihi te facio sub vinclo pacis amicum, c Si mihi militiam, donec superetur Alanus, c Prestiteris, qui se Romanis exhibet hostem, c Presumitque suo juga nostra repellere collo ; c Tantum prestat eis animi consueta rapinis c Ârmate plebis rabies, et copia gentis, c Et prerupta jugis species horrenda iocorum, c Montibus et scopulis nulli penetrabilis hosti. »

1 30 His Marcomirus gaudens, Francique quirites Âccedunt dictis, et congrediuntur Âlanis, Strageque crudeli sic debacchantur in iilos, Ex toto numéro quod nemo remansit eorum Qui non a Franco sit milite decapitatus, Âut mortis di versa pati tormenta^ coactus, Exceptis natura quibus pugnare negabal ; Quod factum cunctis visum est mirabile, lausque Francorum toto divulgabatur in orbe. Ânnis ergo decem finitis, Roma tributum

1 40 À Francis repetit ; empta sibi sanguine Franci Libertate suo, dicunt se corde feroci Maile pati exilium patriaque excedere tota, Quam Rome subici sub dura lege tributi *. Et cum post mortem Romana Yalentiniani Debilitata foret respublica, Francus, ab illis Finibus egressus, valido sibi marte subegit

1. tormenta pati diversa V.

2. tributi sub dura lege subici Y.

LIBER I. 13

Germanos cum Theutonicis, necnon Âlemannos, Xungros cuiD Belgis, Saxones cum Lotoringis, Et quicumque jacent^ populi per Gallica rura,

4 50 Sequanium ^ donec longe veniatur ad amnem ; Vivere nec poterat aliquis dux, aut cornes, aut rex, Qui non virtuli Francorum^ cederet ultro. Parîsios igitur postquam cognovit eadem Stirpe fuisse satos a qua^ descenderat ipse^, Firma pace facit miles sibi Francus amicos, Francorumque vocat fratres, et fédère jugi Unus fit populus Franci cum Parisianis ; Urbs quoque Parisius meruit tune primo vocari, Gui prius indiderat situs^ ipse Lutetia nomen.

1 60 À qua Francigene progressi cum Pharamundo Marcomirigena, quem jam genitor suus illis In regem dederat, terrarum quicquid habetur  pelago quod nos hodie distinguit ab Ânglis, Usque sub Hispanos fines portusque remotos, Qui Karoli mete"^ populari voce vocantur, Totum militia sibi supposuere potenti. Et sic terra fuit Francorum nomine dicta Francia, cujus erat antiquum Gallia nomen, In qua regali Pharamundus ^ primus honore,

470 Exclusis penitus Romanis, fîilsit; eidem

1. forent corrigé en jocent dans la marge V.

2. Seqitanie V.

3. Francorum virtute V.

4. Tous les mss. portent : eodem Stirpe fuisse satos a quo

5. ilU V.

6. locus V.

7. C'est le point des Pyrénées que Ton connaît sous le nom de la Groix-Gharlemagne.

8. Peramundus V.

1 4 PHILIPPIDOS

Filius ipsius Glodius successit. Ât ille^ Regia decedens Meroveo sceptra reliquit, Patris jure sîbi faciens succedere natum. Is Ghilderîcum genuit, regemque paterno Et successorem moriens sibi jure creavit. nie Glodovei régis pater exstitit, inter Franborum reges qui primus credere Gbristo Et sacro meruit baptismi fonte renasci ; Quemcum, evangelicoconversum dogmate, sanc-

1 80 Remigius sancto chrismare pararet olîvo, [tus Ecce dolens Inimicus homo, qui semper honori Invidet ecelesie*, fregit fuditque iiquorem, Ut, sua cui natura modos dat mille nocendi, Hoc faceret facto regem rescindere votum, Âut saltem differre aliquas baptisma per horas ; In tanto, si non in toto, offendere gaudens^. Ut meritum régis ^ motu quocumque minoret. Qui magis est animos quam corpora ledere pronus. Quo viso, commota manus pagana, suorum

1 90 Hoc virtute Deum conclamant esse patratum, Nec regem mutare vias debere priores, Quas usque hue tenuit ejus generatio tota ; Quod nec velle Deum res tam manifesta doceret, Qui sanctum est passus oleum^ cum vase perire, Ne rex, tactus eo, Ghristi se lege ligaret.

1. Clodius ipsius successit filius, At ipse V.

2. Le maladroit copiste de V a introduit ici dans le texte une glose que les autres mss. portent en marge : vas quo liquor ille sacraius servabatur.

3. querens V.

4. Ut régis meritum V.

5. Dans V, le vers 194 présente une élision pénible :

Qui sanctum passus olettm est cum vase perlre

LIBER I. 15

Ât sacer antistes, erecto lumine sursum GummanibuSy meruitsacrapersupUcamina sacrum Gelitus emitti cum sacro vase liquorem, Ipso rege palam cunctisque videntibus ipsum,

SOO Ë celo missus quem detuiît angélus iili ^ ,

Quo rex sacratus fuit idem primus ; et omnes Post ipsum reges Francorum ad sceptra vocati, Quando coronantur, oleo sacrantur eodem. Sicque fit ut solum metuens amittere regem, Dum fraudem struît ecclesie fallaciter hostîs. Se dignumeffecerit* Francos quiperderet omnes ; Nam cum pagani miracula tanta vidèrent. Se faciunt omnes renovari fonte perenni^. Quis vero cui rex régi successerit ex tune

21 0 Tempus ad hoc, presens série tibi, lector, aperta Scire dat hec oculis subjecta fidelibus arbor. In qua se primum Pbaramundus ^ ponit, eo quod Francorum primus terra regnavit in ista ; Et tamen affirmât conmiunis opinio primum Esse Glodoveum, quia regum credere primus In Ghristum meruit, gentili errore relicto, Quo velut a trunco procedens linea monstrat, Que sit descendens séries, que coilateralis ^.

Dans L et P, il y a un pied de trop :

Qui sanctum passus est oleum cum vase perire

Pour le rendre plus correct, nous avons reproduit l'interversion que s'étaient déjà permise les premiers éditeurs.

i. Le vers 200 est omis dans V, ou plutôt il y est placé après le vers 349. Voyez plus bas la note de ce dernier vers.

2. e/Tecit L et P.

3. Voyez la Chronique, g 8.

4. Fearamundus V.

5. On trouve ici dans V un informe tableau généalogique qui va

1 6 PHILIPPIDOS

Ânnus millenus centenus septuagenus 220 Nonus erat post Virginei sacra tempora parlus, Tradere quando plus sceptrum regale Philippo Proposuit genitor, veneranda luce béate Quam sibi sanctifîcat Âssumptio sancta Marie. Gumque essent regni primores, quosque deoorat Pontificalis apex, ad gaudia tanta vocati, Instaretque dies quo rex debebat inungi, Ipsum cum famulis, comitante etate coeva^, In (îuisiam traxit venandi gratia silvam. Hic aprum soli visum sibi forte secutus 230 Ut puer, ut prede laudisque cupidine ductus. In nemus obscurum, nullo comitante, cucurrit ; Gumque procul positus a venatoribus esset, Nec jam venantum voces nec cornua posset Latratusve audire canum ; quasi fumus et umbra Protinus ex ejus oculis evanuit ille Deceptivus aper, aprum si dicere fas est, Qui tantam voluit nobis infligere plagam, Tam subitoque suum^ Francis auferre Philippum, Patri erat et regno qui solus et unicus hères. 240 At puer ad socios cum vellet ab inde reverti, Nec reperire viam potuit, nec tendere quorsum Debeat, agnovit, nullo consorte, duobus Gontinuis errans média cum nocte diebus ; Solo se solius equi solamine solans, Irrequieta ferens vestigia (proh^ timor!) ibat

seulement de Marcomir à Dagobert. On avait sans doute l'inten- tion de le reproduire dans L, car on y a laissé le bas de la page en blanc. U n'y a pas de blanc réservé dans P.

1. coeva etate V.

2. Tamque suum subito V.

3. Prot P.

UBER I. 17

Per salebras partesque ruens, per dévia queque, Quo ducebat eum hue illue acrisius^ eiror. Tristibus interea multum quesitus amieis, Yespere sub lueis, post tedia multa ^, seeunde

250 Yix tandem inventus, aliquanto tempore leeto Deeubuit, multa ex causa egrotare coactus. Horror enim et biduana famés compresserat illum, GoDtinuusque labor, cunctisque inamabilis error^; Preteriitque dies illi préfixa sacrando^.

Hec tamen^, haud dubium, tentatio contigit illi, Ut Deus hoc casu ^ meliorem redderet illum, Âttentumque magis curare negotia regni. Res eteuim tanto que presignitur*^ honore, Quam facit optari propria excellentia dignam,

260 Quanto differtur, quanto pertingere ad illam Gonatu graviore datum est, hoc gratior, hoc fit Garior, hoc studio majore meretur amari. Vilet enim quod se nuUo conamine prestat, Diligiturque magis res acquisita labore. Hoc etiam facto noster confunditur hostis,

{. aeusius Y, aorisius L P. « Judicii expers, csbcus, dit Barth,

Gnecismi ambitione sœpius talia monstra loquitur hic scrip- f tor. Àcrisiam civitate tum latina donavit Petrus Blesensis, certe

doctns et sapiens homo, Epist. LXXXIV pro caecitate

2. Justa V.

3. p^arque hiis omnibus error V.

4. Il est à remarquer que Guillaume le Breton, dont la chro- nique ne contient pas la moindre allusion aux faits rapportés dans les vers 219-254, se tait complètement ici sur l'épisode du eharbonniar qui ramena le prince à Gompiègne, épisode que Ton ne trouve que dans Rigord 3) et dans Robert deTorigny (1, 83).

5. auUm V.

6. ut casu Deus hoc V.

7. presignatur V.

n %

1 8 PHILIPPIDOS

Qui bona semper amat corrumpere semina^, qui. Non auferre queat, saltem differre ]aborat [cum Gommoda nostra, bonis semper contrarius actis. Nec nocet ille', nisi quantum permittitur il]i

270 A Domino, qui nos probat exercetque per illum, Ut tandem victo nos tentatore coronet, Semper et in nobis virtus exercita crescat. Ërgo necesse fuit aliud prefigere tempus, Quo jam sanatus rex ad diadema veniret. Ânnis ante dies elapsis quatuor ilios^, Ipsius genitor, peregrini more profectus, Orandi studio devota mente petivit Ecclesiam, Thome qua martyris ossa quiescunt, Gujus virtutes totum redolere per orbem

280 nie facit cujus pro nomine passus obivit.

Rex pius ergo^ sacrum stans martyris ante sepul- Gum lacrymis fudit bas inter cetera voces : [crum, c Hospes sancte, tuum devotio nostra minori c Exilium solata fuit quàm vellet honore ; c Tu tamen ecclesie pro libertate fugatus, c Sanctifîcare meum te dignans exule regnum, c Septenos juste ^ atque pie vivendo per annos, c Gorde recepisti placito ^' quod nostra facultas c Dispensare tibi poterat patribusque sacratis

290 c Quos tecum exilio fidei damna verat hostis.

1. semita V.

2. Nec videt ipse V.

3. Ce pèlerinage fut entrepris par Louis VII, non pas quatre ans auparavant, mais en août 1179, afin d'obtenir la guérison de son fils. Voy. Rig., page 12, note 1.

4. ante L P.

5. sancte V.

6. placido V.

LIBER I. 19

Tu 6cta post hec ad propria pace vocatus, Quando reiinquebat tua me presentia tristem. Tu mihi dixisti, nec mens, qua spiritus hospes Sanctus erat, sinet eiïectu sua verba carere ; Tu mihi dixisti : CompassiOj rex fie, qua me Tanquam concivi^ non exule^ aemper es usus, Muneribus qua me assiduis solatus alebas^ Exilio qua mille datas solatia nostro^ Pectore fixa meo stat et omni tempore stabit ^ ,

300 c Meque sui memarem pietas tua semper habebit; Cui per vota fide ms taliter oblige pura^ Ut quecumque voles j quecumque poposceris a me Pro te prove tuiSy nullam patiare repulsam^ Quando mihi a Domino fuerit collata potestas^. Sic promisisti ; sic te mihi sponte ligasti. Nunc verbi memor esto tui ; nunc et locus et res Exigit ut facias que te tuus orat amicus, Imo uni' servus tibi subditus. Ecce potens es, Largitur Deus ecce tibi quicquid petis ipsum ^ ;

31 0 c Ecce tuis redeunt mentis ad propria sani Omnes infirmi tua qui suffragia poscunt. Tutele committo^ tue, paterabne, Philippum ; Hune tu conserves, hujus tu facta secundes, Huic, precor ^ esse velis casu protectorin omni,

4. et omni stabit in hora V.

2. L'ordre des vers 303-304 est interverti dans V.

3. Tous les manuscrits présentent des leçons évidemment fau- tives : Imo uno famulus tibi V ou Imo \ino servus L P, que les précédents éditeurs avaient cru devoir corriger en Imo vero.,., ce qui faussait le vers.

4. illum V.

5. commendo V,

6. Huic tu prior L P.

20 PHILIPPIDOS

c Hune solum commendo tibi ; tu patris amorem, c Tu tutoris agas in eum, pater optime curam, c Quem mihi sanctorum meritîs, precibusque^ vi- c Âtque tuis, jam decrepito senioque labanti [rorum c Heredem divina^ dédit ciementia solum ^. »

3S0 Quod tam sancta patris sint vota a martyre sancto Exaudita, sequens factum resque ipsa probavit. Nam patris ejus eum pietas, meritumque beati Martyris adjuvit, seque ipse per omnia talem Reddidity ut donis dignus celestibus esset. Imo sibi sanctus proprii specialiter illum Sanguinis ultorem elegit, statuitque per illum , Perque suos olim natos, radicitus omne Patricidarum genus exstirpare cruentum ^ ; Idque viro cuidam sancto divinitus idem

330 Ostendit martyr, et eidem dicere jussit^, Gertior ut fîeret Domino sua bella placere ^; Distuleritque vir ille licet rem prodere visam, Omnibus bis pêne extinctis, bellante Philippo Res sibimet facit ipsa fidem, factoque probatur Martyrii vindicta ipsi commissa fuisse.

Jamque dies aderat cunctis optata, novembris Que caput est mensis, que cunctis sanctificata Jamdudum sanctis, nunc longe sanctior exstat, In qua sceptrifero fulsit redimitus honore

340 Magnanimus sacro rex delibutus "^ olivo,

1. predbus meritisqite V.

2. Heredem divina de divina P.

3. Chron., § 14.

4. prophanum V.

5. Per visum ostendit et eidem ostendere jussit V.

6. Cette apparition de Thomas Becket n'est mentionnée nulle part.

7. La véritable quantité de ce mot est dèlibût^.

LIBER I. SI

Quo Deus, angelicis manibus, virtute parato Divina, nostris ooncessit regibus uti, Ut sacrentur eo soli specîaliter illi Qui successive Fraucorum sceptra capessunt : Quo major nostri patet excellentia regni, Dignior ut vere rex noster rege sit omni, Quem sacrare suis Remorum métropolites Gum compresulibus habet illo chrismate sacro, Hoc ad opus solùm quod celica fudit oliva ^ .

350 Hoc, et non alio, perfudit membra liquore Karolide nostri Guillelmus presul in urbe Remensi, patrum servato more suorum ; Imposuitque sacrum capiti diadema verendo, Gonnivente^ simul cleri populique favore. Tam spéciale decus Ghristi dignatio prestat Nobis, Francorum qui congaudemus honori. Sic regem nostrum sibi rex celestis amicat, Sic superexaltat terre pre regibus illum Quem facit ut solum sacra consecret unctio celi,

360 Unguine cum reliqui sacrentur materiali^.

Tune pater ejus-erat annorum septuaginta *y Ad Dominum qui mox ^ anno migravit eodem ; Ipseque quindenum non dimidiaverat annum ;

1. Dans le ms. du Vatican, on trouve intercalé entre les vers 349 et 350 un autre vers :

Sancio Remigio quem detulit angélus olim,

qui, dans les autres mss., a été transporté avec une légère altéra- tion au vers 200.

2. Conveniente V. On trouve en marge du môme ms. cette glose : vel connivenle, idem est quod consentire,

3. Voy. Cairon., § 16.

4. La véritable quantité de ce mot est sèptûâginta,

5. post V.

i% PHILIPPmOS

Tantum primevo pubescens ^ flore, duobus Mensibus adjectis, septem geminaverat annos. Qui^ postquam solus^ habuit moderamina regni, Jam liber propria se libertate gubernans, Protinus arbitrio Domini se mancipat omni Gorporis atque animi virtute, videlicet a quo

370 Ipse datus fuerat specialis gloria mundi. Primaque facta suo cupiens sacraredatori, Judeos, quibus est odio Deus, ecclesieque Lex et sacramenta, suo privavit amore, Deinde relaxavit illorum débita cunctis Qui rem debebaot illis quamcurnque, retenta Parte sibi quinta pro regni jure tuendo*, Nam tenui censu fuerat pater, et nibil iUi  pâtre collatum fuerat, nisi sola potestas, Ut quasi iegitimus hères succederet illi ;

380 Quippe pii prelarga^ manus genitoris in usus Menibrorum Ghristi fiscum vacuaverat ère. Et poterat totum sibi tollere si voluisset, Née prejudicium super hoc^ fecisset eisdem, Tamquam servorum res et catalla suorum. Nec mora de regni totius abegit eosdem Finibus, et nocua regnum putredine solvit, Indulto miseris tamen apto tempore quo res Seque suosque parent ad iter "^^ prout exigit usus ^.

1 . Tandem primevo pudescens V.

2. Qui manque dans V.

3. solius V.

4. tuenda L P.

5. larga P.

6. hoc omis dans V .

7. aditum L P.

8. Voy. Chron., un du § 22 et § 23.

LIBER I. S3

Tune synagogali cedente superstitione, 390 Ecclesîas fecit sacrari pro synagogis.

In quocumque loco schola vel synagoga fuisset, Divinum cultum per vicos amplifîcando ; Neve Dei pereat, egeant si forte minîstri, Servitium, dotât iargis^ loea dotibus iila^. Postea^ constituit et sanxit lege novella Per totum regnum, ne blasphemare quis esset Cor eerebrumve Dei vel membrum quodlibet au- Sic, ut qui iegem fuerit transgressus eamdem, [sus; Quinque quater solidos teneatur soivere Ghristi iOO Pauperibus, vel flumineas jaciatur in undas ; Ut sic detraheret^ honiines a prevaricando. Et revocaretur paulatim pessimus ille Quo nimium pravo fedatur Gallia ritu, Pro nihilo causaque levi, quasi dilacerando Membra beata Jesu, vel turpiter improperando ^ nu pro nostra probra quae tulit ipse sainte^.

Pulsis Judeis, sanctoque rigore fiigatis, Dehinc perscrutari citius facit heresiarcbas, Simplicium falso qui fàllunt dogmate corda, il 0 Incautas animas occulta fraude necantes ; Qui bona conjugii reprobant, qui carnibus uti

i. largis dotât V.

2. Voy. Chron., § 24.

3. Dans la Chronique de Rigord, comme dans celle de Guillaume lai-môme, les prescriptions de Ph. Aug. contre les blasphémateurs sont antérieures à l'expulsion des Juifs.

4. retraheret V L.

5. Dans L, le v. 405 omis a été rajouté en marge ; le copiste de P, ayant sans doute le ms. L sous les yeux, avait d'abord écrit le V. 405 à la suite du vers 406, mais, s'apercevant de son erreur, il a rétabli Tordre en inscrivant en marge les lettres B et A.

6. Ghron., § 22. Voy. aussi Rigord, § 5.

24 PHiLippmos

Esse nefas dicunt, aliasque superstitiones Inducunt, breviter quas tangit epistola Pauli. Omnes qui fidei sapèrent contraria nostre, Quos Popelicanos^ vulgari nomine dicunt, De tenebris latebrisque suis prodire coacti Producebantur, servatoque ordine juris, Gonvincebantur et niittebantur in ignem, Âd tempus flammam passuri ^ materialem,

420 Deinde gehennales passuri jugiter ignés, Indulgere tamen Deus ipsa mortis in hora His potuit, puro si pectore penituerunt, In cruce qui pendens legitur dixisse latroni In cruce pendenti : c Jugi donabere ^ vita, c Et capies hodie paradisi gaudia mecum. » Hoc illi meritum fidei , contritio cordis. Et que gratuitos precedit gratia motus, Gontulit extremo suplicanti in limine vite^. Sic omnes regni fines purgavit ubique

430 Omnibus hereticis, Judeorumque nefanda Perfidia, quorum sordescit fenore mundus ; Nec toto poterat in regno vivere quisquam Legibus ecclesie qui contradiceret, aut qui

i. On sait que cette appellation Popelicani, Publicani, réservée d'abord à ceux qui étaient entachés de Manichéisme, avait uni par s'appliquer à tous les hérétiques en général. Ceux dont il est ques- tion ici sont sans doute ceux qui se montrèrent en France vers 1175 (R. de Goggeshall, p. 18) et dont Robert d'Auxerre parle sous Tannée 1181. Les expressions contenues dans les vers 411-413 et qui sont empruntées à VEpist, B. Pauli ad Tim. (IV, 3) sont les mômes que celles que Guillaume a employées dans sa chronique pour qualifier les Albigeois, en 1213 (Ghron., § 477).

2. sensuri V.

3. donabile L P.

4. Les vers 421-428 manquent dans V.

LIBER I. 25

Gatholice fîdei non consentiret in omni Arliculo firmus, aut sacramenta negaret.

Parisiis locus est, Gampellos nomine dicunt. In quo communi tumulantur corpora jure Quotquot defungi vita contingit in urbe. Hic cuivis hominum suibusque patere solebat,

440 Spurcitiis, scopibussordenset stercoremulto, Et, quod pejus erat, meretricabatur in illo ; El sic^ defunctis injuria magna fiebat Sacratoque loco ^, quibus est tribuendus ubique, Precipiente Deo, timor et reverentia ^ semper. Huic rex, divini zelo succensus amoris, Indignans fieri polyandro probra sacrato, Corpora sanctoruîn quo plura sepulta quiescunt, Quadratos lapides circumdedit, atque politos Edificans muros in circuitu satis amplos,

450 Et satis excelsos, castris aut urbibus aptos. Et sic ille sacer locus est mundatus ab omni Sorde, datusque fuit honor ex tune debitus illi ^. Dum rex magnanimus éliminât omnibus horis Francorum scelera, scelerumquepotenteramicos, GatlioUcamque fîdem novus in regni novitate, Heresibus pulsis, stabilire per omnia gaudet, Hebo Bituricus, et Guido ^ comes Gabilonis, Imbertusque ferox, qui castrum Bellijocense Sub ditione sua castellaque plura tenebat,

460 Ecclesie Ghristi simul ecclesieque ministris

1. Atque ita V.

2. Secretaqae loca V.

3. Precipiente Deo, major reverentia V.

4. D'après la Ghron. 34), cette construction eut lieu en 1486.

5. Le comte de Ghàlon était alors Guillaume II et non pas Gui.

26 PHILIPPIDOS

Geperunt inferre modis dispendia multis In patriis, ubi plus sibi quisque licere putabat ^ Rex etate puer, animo maturus et armis, Illos spe brevius bello confecit, et omnes Ecclesie pedibus submittere colla coegit ; Tamque manu forti predonibus institit illis, Quôd quicquid tulerant clero dérive colonis, Précédente prius emenda, restituerunt. Sic novus ille sua rex ' in novitate suorum

470 Primitias operum, sic pnmula prelia Ghristo, Ëcclesieque sue devota mente sacravit^ Sic nova militie gaudens insignia novit Initiare^ Deo; sic, tiro novus, Grucifixi Defensare suis patrimonia^ maluit armis. Quam tirociniis se circumducere vanis, Pomposumve sequi famé labentis honorem ; Sicque merebatur ut adhuc, venientibus annis, Promoveat Donûnus letis ^ successibus illum, Tironisque sui per prospéra dirigat actus ,

480 Quod superest, signis invisere taJibus illum Dignatus, facieque illi se ostendere nuda'^.

In Castro silvis Aquilina quod undique cingit. Gui sanctus nomen Leodegarius ^ aptat, Dum forte audiret misse mysteria, vidit

1. L'ordre des vers 461 et 462 est interverti dans V.

2. rex omis dans Y.

3. Ces deux vers sont presque calqnés sur les termes de la chro- nique : primitias militie sue Deo et eccUsiis consecrare volens, § 18.

4. La première syllabe d^initiare est brève.

5. palrocinia P. H y avait d'abord patrocinia dans L.

6. lentis P.

7. Ghron., § 18.

8. nomen apte Leodegarius V.

UBER I. 27

Presbyteri in manibus qua sacra levantur in hora, Miri splendoris puerum, studioque frequenti Angdicos cives assistere cominus illi. Quo visOy in faciem lacrymis procumbit obortis, Et Domino cordis totum se mactat in ara,

490 Qui sua, quando vult, cui vult, sécréta révélât. Sed nec de populo qui circumstabat, idipsum Promeniit quisquam vidisse, nec ipse sacerdos : Soli se régi detexit mystica virtus, Gui soli digne poterat res tanta patere ; Ut qui promptus erat clerum ecclesiamque tueri, Promptior et signo longe devotior isto, Ad virtutis opus reliquo se accingat in evo. Gui de secretis fidei sic indubitanter Gonstitit, ut sciret quanta virtute saluti

500 Gonsulat humane sua per mysteria Ghristus, Quotidie patri qui se veraciter ipsum Sub panis specie pro peccatoribus offert, Quando a catholico tractantur sacra ^ ministro, Servata ecclesie forma quam tradidit ipse^.

Rex sextum decimum nondum compleverat an- Ëcclesiamque Dei sic tutabatur, ut omnes [num, Athletam Ghristi protcstarentur eumdem Et defensorem fidei clerique. Sed ecce Plures de regno proceres, comitesque, ducesque,

51 0 Evi pensantes in eo momenta tenelli. Non animi vires, nec quo teneatur amore

1. sancta L P.

2. Robert d'Àuxerre, dans un fragment non reproduit par D. Brial, rapporte non pas ce miracle même, mais un miracle ana- logue advenu à Orléans vers la Saint-Laurent (10 août) 1181, et constaté par le roi qui se trouvait dans le voisinage.

S8 PHTLIPPIDOS

Vassallus domino, vel régi miles, eodem Proposito conspirantes, communiter ipswn Infestare parant, belloque lacessere regem. Precipueque cornes Stephanus, qui menia Sacri Gesaris et ditis pro magna parte tenebat Predia Biturie, celebrem parientia Bacchum, Quamvis vassallus et régis avunculus esset, Utpote cujus erat soror Adela regia mater,

520 Indicit bellum dominoque suoque nepoti.

Sed qui mollis adhuc, tener, inconsultus, eorum Mente putabatur, nec se defendere posse, Quam distans a re sit opinio protinùs illis Gonclusit liquido, regem se marte probavit. Corde senem, facto juvenem, vi mentis adultum ; Speque sua vacui meritô sensere severum, Quem sprevere pium ; et quem vincibilem reputa- Intellexerunt invictum viribus esse ; [bant.

Et quem censebant evi sub lege teneri ^,

530 Invenere nihil annis debere vel evo *.

Non procul a fluvio Ligeri Gastellio castrum Fertilibus florebat agris, cui flumen amenum Hinc latus exornat, reliquum vineta coronant, Turribus excelsis, mûris fossisque superbum, Nullius ut vires sibi diceret esse timendas ; Tune etiam Stephanus comes ipsum muniit armis, Frumento, validisque viris, et milite multo. At rapido cursu rex festinavit, et illud Gnaviter obsedit, cepitque vigore potenti

5i0 Spe citius, captumque solo prostravit, et ire

1 . Sub legihus esse corrigé en sub lege teneri V.

2. Chron., § 19. Voy. aussi Rigord, 56. Ces faite se passaient en 1180.

LIBER I. 29

Motibus ^ indulgens radicitus incineravit, Vicinumque solum, missis cursoribus, omne Prédis, a^icolis, rébus spoliavit opimis. Tune vero Stephanus, irrecuperabile ' damoum Esse videns (intellectum vexatio quippe Jam dederat) , supplex vestigia régis adorât, Armis depositis, sua reddens ^ onmia secum Ipsius arbitrio ; quem rex, rancore sepulto, Gratanter reoipit, et donat amore priori.

550 Gujus ad exemplum reliqui quicumque negarant Obsequium régi, misso pro paoe rogatu, Mox ab eo recipi meruerunt corde benigno. Semper enim primis a componentibus ^ illi Infuit hic animus et naturalis, arnica Sorte beans animum, dos dote beatior omni, Quod quanto stantem ruit irrevocatus in hostem, Tanto mente pia strato revocatur ab hoste, Ut nunquam veniam supplicanti deneget hosti : Qualiter irato satis est prostrasse leoni

560 Gorpora ; pugna suum finem capit, hoste jacente. His ita compositis et firma pace ligatis, Transmisso Ligeri, rébus féliciter actis, Rex redit in patriam, spatiumque per unius anni

1. Montibus P.

2. La véritable quantité est irrëcûpërâbVë.

3. dedens V L.

4. Bien que tous les mss. soient d'accord, on a cru la leçon vicieuse ; Barth propose de la corriger ainsi : Semper enim pri- mis a cunis protinus... ; D. Brial suppose qu41 y avait : Semper et imprimis... Il me semble qu*il peut s'expliquer tel qu'il est imprimé : Car, de tout temps, dès les premiers ennemis qui vinrent à composition avec lui, ... Telle est d'ailleurs l'opinion de M. Pan- nenborg {Zur KHtik der Philipis, p. 28).

30 PHILIPPIDOS

Terra silet, nullo8 bellorum passa tumultus^.

Vix bene finito ^ dux Odo ^ AUobrogus anno Opprimit ecclesias, pacemque monasteriorum Indignans animo turbat, clerique quietem : Gente potens, dives opibus, ditissimus armis, Belligerisque viris quos Divio nobile castrum,

570 Edua quos mittit urbs antiquissima, plena

Divitiis ^, multisque tumens legionibus olim, . Romulidisque fide junctissima, gente superba, Assiduis bellis plusquam vicina fatigans, At modo DuUa fere raris habitata colonis ; Nobilibus vicis, ubi gaza domusque fuere ^, Pro gaza silvas monstrat, pro gente myricas ; Quam rex Artunis Rome subduxit, eamdem Postea Norvegus evertens Rollo redegit In nibilum prorsus, vix ut vestigia restent.

580 Frugifero jucunda solo nihilominus illi Gum multis suberat aliis vinosa Bealna, Indicens cerebris vino fera bella rubenti. Gochia^, Semuris, Flavignia, Muxis, Avallo

1. Ces faits se rapportent à la seconde révolte des seigneurs, révolte qui eut lieu en H81 et que Rigord 9) et Guillaume le Breton 19) ont confondue avec la première. Voy. R. de Dicet (n, 9) et Robert d'Auxerre (M. G. Scr. XXVI, 245-246). A la suite de cette campagne dans laquelle il avait été aidé par les fils du roi d'Angleterre, Philippe-Auguste en vint aux mains avec le comte de Flandre vers novembre 1181 (Gilbert de Mons, M. G., XXI, 531-532).

2. La prise de Châtillon-sur-Loire eut lieu en 1181 ; les faits dont le récit va suivre se passèrent en 1186, c'est-à-dire cinq ans plus tard et non pas moins d'un an après.

3. Odo lisez Hugo. Voy. Ghron., § 31.

4. Divitiis corr. en deliciis dans V.

5. fuerunt V.

6. Chochia L P.

LIBER I. 34

Terra ferax, et tota fere Burgundia dives, Et felix si pace sui fruerentur alumni, Ejus erat patrio ditioni subdita jure, Sic tamen ut régi super his obnoxius esset ; Insuper et castrum Gastellio ^ nomine, vicus Nobilis, Allobrogum decus» et munitio regni,

590 Quem fluvius médium renitenti ^ perluit unda Sequana, nobilium pater instructorque virorum, Nulla quibus toto gens est acceptior orbe Militia, sensu, doctrinis, philosophia, Artibus ingenuis, ornatu, veste, nitore. Unde timens regem dux premuniverat illum Omnibus ad belium rébus quibus est opus, armis Robustisque satellitibus cum milite multo ; Sufliciensque viris frumentum providus héros Gongerit, et farcit castellum rébus abunde.

600 Ne quid desit eis in toto tempore belli. Hurdari turres et propugnacula, muros Subtus fiilciri facit, aptarique fenestris Strictis et longis, ut strenuus arte latenti Emittat ^ lethi prenuncia tela satelles ; Drget et instante, nihilominus amplificari Atque profiindari cingentes menia fossas, NuUus ut accessus pateat pugnantibus extra, Ut parte ex omni sit inexpugnabile castrum. Rex igitur mittit pacis monitiva bénigne

610 Scripta duci, suadetque malis desistere ceptis. Dux fit ab admoniti^ pejor, graviusque protervit Ëcclesie damnis, nec se compescit ab ira,

1. Gbâtillon-sur-Seine.

2. retinenti L P.

3. Immittat L P.

32 PHHiippiDOS

Quin magis et clenim gravet, et patrimonia Ghristi . Rex sacros iterans monitus nil proficit, immo Fortîus aocendit dum vult revocare furorem ; ]tfateriamque mali gravions concipit in se, Rege malum prohibente, furor. Sic fabula quondam Ovidiana refert plus conœpisse furoris Penthea dissuasu procerum S dum tollere sévit

620 Orgia de medio, dum fata minatur Âcestes '. In puero sperni, nec se pro rege teneri Rex puer indignans, volât ocius agmine rapto, Et Burgundinos festinat inire recessus, Milite non multo comitatus ; nam gravis ira Non permittebat satis exspectare vocatos. Et jam post tergum Gampapa Brienaque rura Liquerat, et Trecas, nam Barri menia velox Prétérit, et Muxis infert se menibus hospes Nobilis exspectans tribus agmina noctibus illic ;

630 Quinque sequebantur illum properando manipli. Quem mora dum triduo Muxea in valle teneret, Innotuit ^ certis exploratoribus illi Quam sit munitum Gastellio qualiter ^^ armis, Quotque quibusque viris dux Odo ^ repleverit illud . Sed nec forma loci tantis munita decenter Presidiis, nec prestantissima corpora tante Militie, castrum qui tutabantur ab intus, lUius exterrent animum, quin protinus ipsum Obsideat, subito circumdans agmine ^ muros.

1. Ovid., Met. III, v. 5i3, 582 et suiv.

2. Aceste L P.

3. La véritable quantité est innôt^U.

4. vel quibus V.

5. Lisez Hugo comme au vers 565.

6. subito cui quondam sanguine P.

LIBER I. 33

6i0 Tempore quo neque nox neque lux, sed utrumque

[videtur, Quo piger oppressos aperiri somnus ocellos Yix permittit adhuc, quando placidissimus implet Rore papavereo venas, puer impiger illo Tempore circuitum castri, qui continet in se Jugera multa soli, signis obcinxit et armis ; Nec patet egressus prodire volentibus extra, Qui non militibus foret obsitus atque maniplis.

Interea solis aurora preambula terras Exuerat tenebris, et lux est reddita mundo :

650 Cives, e stratis surgentes dénique \ cingi

Undique se cernunt ; àscendunt menia, portas Agmine ^ confuso festinant obdere, crates Et pluteos humeris comportant ; menibus altis, Si qua ruina patet, farcire foramina certant. Hic labor exercet formicas, quando viator Aut baculo pastor illas percussit ; at ille Nunc hue nunc illuc discurrunt ordine nullo ; Fragmina cellarum studio reparare frequenti Gertantes, caveis simul ebullire videres.

660 Haud secus obsessi mixtim per menia, vicos Et plateas currunt ; mirantur qualiter omnes Tarn subito potuit rex circumcingere muros, Unde tôt innumeris obtexere millibus agros, Unde tôt armatos, tam parvo tempore, quisquam Accito potuit uno componere ce tu.

At rex, ut nullum sibi tempus in obsidione Perdere contingat, instat % noctuque dieque

1. denique corrigé en undique V. A

2. Ordine V. W

3. infant V.

u 3

%

34 PHILIPPOOGS

Ipsemet imprimis animos pugnantibus addit ; Mangonellorimi tormentis saxa rotantur,

670 Ictibus assiduis hurdicia fracta reœdunt, Et disjuocta patent per propugnacula rime ; Gratibus intextis et parmis undique junctis, Jam pedé non segni fossarum siunma tenent^s, Grebra catervatim jaculantur tela manipli, Audeat ut nuUus summos asœndere muros, Gurrere nec solito per propugnacula more, Ut vel tela ferant, sive auxiliaria saxa Que defensores murorum mittere possint. Âggere complentur fosse» murosque sub ipsos

680 Scalîs erectis, agili levitate satelles,

Quo rex ipse loco se munit semper^ in omni» More cirogrilli^ velox in menia répit. Jam Malevicinus mira levitate Manasses, Jam Barrensis eques ^ festinus in agmine primo, Scalas ascendunt totis virtutibus usi, Stantque super muros, victis cedentibus, atque Agmine condenso summam prendentibus^ areem, Ut salvare queant modico vel tempore vitam ; Omnibus expositis quas tam prepinguis habebat

690 Viens opes» quas militibus rex donat habendas, Atque satellitibus virtutis premia digna ^,

1. loco semper munitur V.

2. carogelli V. Ce mot signifie certainement ici écureuil. Ducange au mot chirogryllus ne lui reconnaît que les sens de hérisson et de lapin (connil). On trouve cependant au mot Escu" rellus ajouté par les Bénédictins un texte non équivoque : Canonici deferunt cappas et almutias de griseis... et capellani de cirogulis sive d'escurolz.

3. Guillaume des Barres. equinus eques P.

4. pendentibus P.

5. digne L P.

UB8R I. 35

Capta sibi retioens fiscali oorpora jure. ProUnus arx îpsa brevius spe fracta resedit, iDCumbeDsque solo patuit victore recepto, Id qua suDt capti cives, cum milite malto^, loDumeri, sed et ipse duds justîssimus hères Cum reliquis capitur, qui postea dux fuit Odo ^.

Se dux argo videos non posse resistere tantis Viribus, et oato metuens quem vinda teoebant,

700 Projicit ampullas, et mentis amara superbe Gq>ta retroponit ; humilis jam deoique factus, Injustamque foveos, ipso se judioe, causam, Sero reoc^Doscit quantum deliquerit in jus, Inque suum dominum, oui se peccasse fatetur ; Et, genibus flexis, sese ^ regalibus ultro Submittit pedibus^, suplicans ut quicquid eidem Rex vêtit, infligat, statuât de seque suisque Quicquid ei placeat statuendum, vindice pena Infligi debere reo quam judicet ipse.

71 0 Rex igitur, cujus pietas excedere vota

Noverat et mérita supticum, cui corde benigno Est proprie proprium misereri et parcere semper, Hostem conversum letis complectitur ulnis, Ac in amidtiam redpit solitumque favorem. Reddit ei terras, vioos et nobile castrum, Guncta sibi retinere licet de jure liceret. Que justis subducta duci posséderai armis. Sed juri preferre pius rex ^ maluit equum, Gumquibuset natum, quod vix speravit, înemptum

1. muUo cum milite dves Y.

î. Cette fois, il s'agit bien d'Eudes III, fils de Hagues.

3. flrontemY,

4. gerUilms V.

5. Sed non ferre pius rex juri V.

36 PHUIPPIDOS

720 Restituit ; sed et ante tamen facit ecclesianim Damna resarciri, quam quicquam reddat eidem; Quodque fidelis ei sit in omni tempore vite A duoe sufficiens fit régi cautio, missis Obsidibus» plegiis» juramentoque recepto^.

Nec mora Bituricas exercitus ibat in oras Ut Scotellorum ^ vim sevitianique retundat, A quibus ecclesiis aut vasis ecclesianim, Personisve sacris, rebusve, locisve sacratis, Nullus prestabatur honor, reverentia nulla ;

730 Nil juveni virtus, puero nii debilis etas, Nil eiSela seni, nil nobilitas generoso, Nil toga ruricole, nii frocus relligioso, Nil fragilis sexus mulieri, nil saoer ordo Presbytero prodest, quin decollentur ab ipsis In quocumque loco contingat eos reperiri, Si modo prevaleant illi vel fraude vel armis. Sed tamen ante necem multos cruciatibus idem Torquebant variis, aut longa morte necabant. Ut nummos ab eis prius extorquere valerent.

740 Quos tamen excepit legio sic regia, quod 8unt Interfecta die simul uno millia septem ; ^ Et quicumque fuga necis evasere periclum, Dispersim tota regione fuere fugati , Postmodo non ausi régi regnove nocere ^.

1. Ghron., §31.

2. ff Sic etiam dictos Cioterellos existimamus, > dit D. Brial, c quia cum ex perditis hominibus omnium nationum essent hse c colluvies, permixtos quoque habuisse Scotos probabile est ; vel c potius quia levi-armatura, pu ta parvis scutis, instructi plerum- c que erant. i Peut-être aussi n'y a-t-il qu'une déformation sans signification.

3. Ghron., § 28.

LIBER I. 37

Terra Briensis babet castellum nomine Braiam, In qua Judeos plures comitissa Brenensis, More suo nummos dantes ad fenus, babebat. Gontigit ut, fidei nostre confessor, agrestis Quidam quamplures solidos deberet eisdem ;

750 Qui cum non esset solvendo, contulit illis Arbitrio comitissa suo punire misellum, Precipue quoniam Judeis probra tulisset, Ghristi membra ferox exponens hostibus ejus Feminea levitate, Dei privata timoré. Taliter expositum nudant, spinisque coronant» Per vicos, per agros, sic spinea serta gerentem Fustigant colaphis, feriunt ceduntque flagellis ; Denique tractatum maie tollunt in cruce, cujus Hasta latus, plantas clavi palmasque cruentant,

760 Ut Domini pêne similis sit passio servi. Qao rex audito, nimia turbatus ab ira, Et sancto Ghristi zelo pia corda comestus ^ , In propria veniens persona prepete cursu^, Quotquot apud Braiam Judeos repperit, omnes Igni supposito Donuni pugil incinéra vit Nonaginta novem, flamma sic vindice, Ghristi Dedecos uldscens ignominiasque suorum'.

Tempore cujusdam guerre, rex prodigua eris, Gum res exigeret numerare stipendia multis,

770 Glerum Remensem petiit, scriptoque rogavit, Ut sibi subsidium fieret, quo gratior illi Ad tantos vellet sumptus impendere gratis. Ut solet ecdesia patronos sepe juvare.

1. perustus V.

2. gressu \.

3. Omm., § 63.

38 PHILIPPIDOS

Qui pro rege suo régi sufifragia 8Uinmo Fundere cum precibus aiunt se jure teneri, Non solidos dare, vel censiim, ne postea forte Ëcclesie pariant ex consuetudine damnum. Postmodo cum bello firuerentur pace sepulto Rex proceresque sui, res ardua protinus egit

780 Glerum Remensem versa vice poscere regem ; Restelle, Gocii^ comités, dominusque Roseti» Non attendentes regisve Deive timorem, Gertatim ecciesie patrimonia dilapidabant, Damnosis populum clerumque gravando rapinis ^; Gaudet, et hoc brève rex responsum reddit eis- c Vos prece me sola nuper juvistis, eadem [dem : c Lege relativa ^ vice prelia vestra juvabo. >

Dixerat, et scripto comités rogat, ecclesiarum Ut spoliis clerique^ velint desistere damnis.

790 Acrius hoc illi perstant, gravioraque damna Glero non cessant inferre, locisque sacratis ; Nec magnum reputant comités a rege rogari, Qui minimo potuit illos compescere jussu. Denique cognovit clerus (vexatio quippe Rem docuit) quanto studio quantoque labore Debeat ^cclesia sibi querere^ régis amorem, Summopereque ejus sibi procurare favorem, Quo sine defendi nequeunt patrimonia Ghristi.

1. Ni Rigord, ni Guillaume dans sa chronique ne mentionnent le sire de Gouci comme coupable des mêmes excès que le comte de Rethel et Roger de Rozoi.

2. Damnosis populum spoliis clerumque gravantes V. gravando manque dans P.

3. relatum L P.

4. cleroque L P.

5. Debeat ecclesia perquerere V.

I. 39

Mox régi suplicant et se peccasse fiitentur, 800 Atque saUsftdunt plene super hoc» quod ab illis NO tulit auxilii contra soa bella petiti^ ProtÎDus accÎDgens se rex ad bdla, cohortes In conytom terris effondit; cogit et illos Plarima damna pati, dooec quecumque tulissent Ecdesîe populis, vi compellente coacti, Précédente prius emenda, restituerunt'.

Uno dehinc anno belli secura quievit Terra, nec in toto quis contradicere r^i ^ Audebat regno^ guerramve movere propinquo. 81 0 Tarn jocunda suo populum pax more beabat ; Sed tam continue ^, tam sancte gaudia pacîs Ferre diu nequiit sors invida ; rursus ad arma Nos Bellona vocal. Majoribus utere velis, Navita ; majus enim pelagus tibi restai arandum.

1. D. Brial (p. 134, note a) semble croire que ces faits se pas- sèrent en 1207, parce que le chapitre de Reims reconnut en octobre 1207 l'obligation il se trouvait de servir le roi pour la défense de la couronne ou du royaume (Cat, 1054). Mais, comme d'un autre côté il résulte des actes que lious avons cités dans une note an I 137 de Rigord (I, p. 151, note 2) que Hugues de Rethel et Roger de Rozoi furent contraints de se soumettre en décembre 1201, comme nous trouvons à la môme date une pièce dans laquelle Philippe-Auguste déclare prendre le chapitre de Reims sous sa protection {Cat. 689), nous n'avons pas à hésiter. L'acte de 1207 pronve seulement que la contestation entre le roi et les chanoines s'était continuée ou renouvelée après Tacte de 1201.

2. Ghron., § 109. Nous nous étions demandé, en publiant le passage correspondant de la chronique en prose (I, p. 206, n. 8), comment Voltaire avait pu connaître cet épisode qu'il amis dans Zadig sur le compte du roi de Serendib. Nous avons depuis retrouvé cette anecdote dans V Histoire de France du P. Daniel (éd. de 1729, in-4% m, p. 402). Or on se rappelle combien de fois cet écrivain a été pris à partie par l'auteur de VEssai sur les Mœurs.

3. regno V. 4. régi V. 5. commune V.

40 PHILIPPIDOS

CATHALOGUS MATERIE SECUNDI LIBRI.

SuBjuGAT Atrebati comitem^ Flandrosque secun- Victtbs lite cornes ciet armaj ruitque cremando [dits; Per patriam; sed rex citus advolat, et fugat illum. Bobis vi fractis^ régi cames omnia reddit. Gaufridi post fata ducis regisque mnoriSy Prima duos inter oritur discordia reges. Uxsellodunum capiunt^ Castrumque Radulfi Oppugnant Frand; sed, jam pugnare catervis DispositiSy redeunt ad pacis fédéra reges.

SECUNDUS LIBER INQPIT.

Hactenus acta levi cecinisti regia plectro, Que pubertatis inito vix tempore gessit ; Nunc memorare velis, Polymnia, Flandria quanto Jam pubescentem motu irrita verit illum, Qua virtute animi puer^ illi restiterit rex, Juraque restitui sua fecerit intégra fisco. [hanc, Nec taceâs quibus bec causis, atque Anglia post Magnanimi oiSensam meruere incurrere régis ; Scis etenim, tibi nam^ dédit hoc oblivio nomen^. 1 0 Octavus decimus régi virtutibus aucto Annus agebatur, sensuque vigebatetactu.

1. Philippe d'Alsace, comte de Flandre.

2. puer omis dans P.

3. nam manque dans L P.

4. Le sens de ce vers, fort peu intelligible^ au premier abord, paraît avoir été déterminé par Barth : « Tu le sais toi qui as reçu de Toubli [vaincu] le nom de Polynmie (IloXu-i&veCa). i

n. 41

Phndreiisis oomes intem, vir magmis et «cer Goosflio, geoeris illustris, iHHiiinis alU, Qui regem poemm sacro de fonte levant*, Unde soom Domeo, sicat mos exigit, iUi Indiderat, quo dudc exsultat Frauda victrix', Phirima que régis dd>ebaot esse, tendit. Nam Desideru Mous, Roia, Nigella, Perona, Gumque suburbanis urbs Âmbia, sub ditiooe

SO Eljus erant, et, quod plus est, Viromannia tota ; Nullo jure, nisi quod rex ad tempus habenda Hec eadem senior dederat Ludovicus eidem, Et puer acta patHs rex confirmaverat illi De fadli. Quid enim non impetrasset ' ab illo, Gujus erat tutor, didaseakis atque patrinus ?

Rex super hoc semel ac^ iterum^ oonvenit eum- Ut sibi restituât ea que spectare sciuntur [dem^ Âd fiscum proprie, nec r^ni jura minoret, Que debent magis augeri de jure per illum

30 Qui datus est doctor illi, custosque fidelis. Et ne détenus ob idem contingere possit, Flectere tentabat vivis rationibus illum. Ut que non sua sunt, sine vi, sine Ute resignet ; Pacificisque minas verbis regaliter'^ addit;

1. Voy. Ghron., § 182, note 6.

2. Indiderat, felix quo nune quoqiie Prancia gaudet, V.

3. impetraret L P.

4. et V.

5. Il y a sans doute dans cette expression semel ac iterum une allusion aux diverses entrevues qui eurent lieu entre le roi et le comte en 1183 et 1184 (Gilbert de Mons, 536 à 538). Le récit de Guillaume le Breton n'est à partir d'ici qu'un développement du § 29 de sa chronique.

6. convenerat illum V.

7. Tous les mss. portent regalibus. Mais nous reproduisons la

4S PHILEPPIDOS

Nam fore se nuUi manifeste damât amicum, Quem re velle sua fiscum privare videret. Ât cornes hec contra dabat allegamina ^ régi : Hec mihi donavit genitor tous, hec meministi Te mihi regali jam confirmasse sigillo.

40 c His vere titulis mihi jus acquiritur in re Quam repetis ; regni nolis turbare quietem, Ne fiant hostes tibi qui parère tenentur. Non decet ut tanti sit frivola pactio ^ régis ; Non decet ut régis fiât revocabile verbum', Esto quod nuUum mihi jus sit rébus in istis. Ut loquar absque mee prejudicio rationis : Possideo tamen hec per teque tuumque paren- Jusque mihi défendit in his possessio sola ; [tem, Nam possessorem compelli dicere quo rem

50 c Possideat titulo, nimis incivile videtur. Nec tamen hec nobis erat allegare necesse, Gum res a dominis Ucite data sit mihi vcris. Sicbona nempe fides, titulus sicjustus ab omni Excusât^ culpa nostri fundamina juris. Nec tibi jus nescire licet, quo ^ nemo sibi rem Juste collatam sine culpa amittere débet. »

correction de Barth qui se fondé sur ce qu'on trouve au livre VI,

V. 150 :

Scribit item scriptoque minas r&galiter addit.

Ce qui est d'ailleurs conforme au vers d'Ovide qui a servi de

modèle à Guillaume [Met,, II, v. 397) :

misses quoque Juppiter ignés

ExetÀsat, precilmsque minas regaliter addit. i. alkmana V.

2. pactio frivola V.

3. régis pactum revocabile fiât V.

4. Ewcludit V.

5. quod L P.

UBER n. 43

Sic allegabat pro se cames ; ocius ilU [bis

Rexita respondet^ : c Pauds tibi sic quoque^ ver- c Moliar auxilio juris condudere multa. [dum

60 c Quod meus ad tempus genitor tibi cessit haben- c Perpetuare nequit prescriptio tam brevis; et c Hectibimejactasjamconfirmasse9vigorem[quod c Que datura puero possessio non habet ullum^. c HecmihisufBciunt;possumtamenadderepauca. c Quidam nuper erat qui, te censore, paternum ^ c Restitui sibi justicia mediante petebat. c Gui reus aiebat : Tibi campetit actio nullay FrateTj in hoc casUy quia quam tibi nunc petis a c ReSj caneessa miki fuit a te dum puer esses, [me

70 c Nunc quia creinstij repetis que sponte dedisti, Que jam possedi te caram^ plutibus annis. Absit ut effectus tam frivola verba seqtMtur^. c Te, comes, oblitum nondum reor esse quod illi c Dixeiîs, aut tua que fuerit sententia, quando c Dixisti primum donum nil juris habere, c Omnibus hoc ipsum ^ pariter dicentibus ; et sic c Ille sua re, te censore, potilus abivit. c Vis aliis^ aliud, aliud tibi dicere juris? c Âbsit; quam tuleris legem patiaris oportet.

80 c Desine plura loqui, quia, si mihi predia fisd c Reddere distulerîs ultra, quid justa petenti

1. respondit V.

2. si queo P.

3. illum P.

4. Paternum est pris substantivement dans le sens d'héritage paternel.

5. Les vers 70-72 manquent dans V.

6. tjmim m hoc h. ei primum hoc P.

7. aliù V.

4i PHILIPPIDOS

c Vis cum jure queat domino conferre, videbis. > Verbaferens gravita comes ista, repatriat ; inde Gonvocat auxilium; ruit agmine multiplicato [quam Lecta manus juvenum ; nec oportet cogère quem- Gum sua quemque trahat in régis damna voluntas. Fervet amor belli ; conununia Gafidavioram Turritis domibus, gazis et gentesuperba, Inslruetas armis acîei^ mSUa d^a 90 Et plwes, proprat^eipeiim, dmiat eidem Auxilium bello. SaqoitiiP doo knpare fastu YpM^ colorandiâ^gem'pnidentissiina lanis, Execranda juvans legkMiibus arma duabus ; Âtrebatumque potens, uri>s antiquissima, plena Divitiis, inhians lucris et fenore gaudens, Âuxilium comiti tanto studiosius addit Quo caput et princeps Flandrensis et unica regni Sedes existit, tenuit quam tempore in illo Comius Âtrebates quo Julius intulit arma 100 Gallorum populis^. NecBrugia defuit illi In strepitu tanto, quin pluribus adjuvet illum Millibus, in bellum fortissima corpora nuttens ; Brugia, que caligis obnubit ^ crura potentum, Frugibus et pratis dives, portuque propinquo. Dan quoque villa nocens, Dan vere nomine, Dan re, Dan olim nostris damnosa futura carinis^, Âdjuvit nostros bello pro viribus hostes. Insula post illos nihilominus exerit arma

i. Gœs. De bello gallico, libr. IV, VI, VII et Vm.

2. obnubat P.

3. Ces vers ont été écrits après rincendie de la flotte française devant Dam, c'est-à-dire après le 28 mai 1213. Voy. la Ghron., p. 252, note 1.

n. 45

Aistica, DOD prâcas armaDS in beDa phalai^es;

110 iDSQk vilk fdaoeDS, geos cdiida locra sequen^ Insuk^ que, nitklis se mercatonbus omans. Régna ooloratîs ilfaiminat extera pannis, Unde reportantnr solkli qoibos illa soperbit ; Imda nufflianimo makfida fatora Phîlippo Proditîone soa ; tamen in sua damna nierunt, Dnm pro Ferrando sua menia versa reoq>to, Tonitasque domos viderunt indneratas, Seqae capi perimique simnl sub milite Franco*. Nec minus et Sancti populus venerator Homeri.

180 In oomitis partes juratus millia multa Mittit d, juvenes dara virtute oonisoos, Gum quibus Hedinum, Gravdii^, Bapalma, Dua- Dives et armipotens, et daro dve referium, [cnm IndignaU capi numéro, dant agmina beUis. Sed nec Ysangrinos cum Bdgis, et Bloetinos^ Rixa vetusta tend, intestinique furores Se quilius infestant alternatimque lacessunt, Qnin jurata ruant in prdia ; Frandgenisque Dum po^nant, veteres juvat intermitt»^ pugnas.

130 QuîdnM)rorhec referons persingula?Flandrtatota Ultro bdligeros in prolia tradit alumnos, Utpote qui Francos odere latenter, et ipsos Infensos regi comitis nova fecerat ira ; Fiandrîa marte potens, armis exerdta crebris' Fhndria, gens opibus variîs et rdMis abundans,

i. liUe, ayiat ooTert ses portes an comte Ferraïul, fut détruite pir Philippe-Auguste (OiroiL, § 170).

2. Voy. tome L, p. 251, m>te 4.

3. Ce ^en, qui manque dans les andeimes éditioiiSf est omis dans L et dans P.

46 PHILIPPIDOS

Gens intestinis sibimet damnosa niinis, Parca cibis, facilis expensa, sobria potu, Veste nitens, membris procera, venusta décore, Splendida cesarie, vultu rubra, candida came,

140 Innumeris piscosa vadis et flumine multo, Fossatisque vias ita prepedientibus, ut vix Introitus pateat venientibus hostibus, extra Tuta satis, si bella sibi civilia desint ; Frumento quam ditat ager, navalia merce, Lacté pecus, butyris armentum, piscibus equor ; Ârida gleba foco sicôis incisa marescis^. Raris silva locis facit umbram, vinea nusquam; Indigenis potus Thetidi miscetur avena. Ut vice sit vini multo oonfecta labore.

1 50 Rébus et ornatu diversicolore refulgent Âgmina, crispantur vexilla moventibus auris, Arma repercusso duplicant sua lumina Phebo ; Territat horrisonus aures hinnitus equorum, Pulverulenta terunt pedibus sola, pulvere densant Aéra ; vix etiam pressis retinentur habenis, Quin équités rapiant cursu per inane rotato. Ordine composite gradientibus undique turmis, Corde sub angusto vix jam sua gaudia claudens, Sévit atrox in bella comes, victorque videtur

1 60 Jam sibi ; presumit, tam multis miUibus arma In sua juratis, bellumque volentibus ultro, Ipsum vel facili regem jam vincere pugna^,

1. Ce vers désigne évidemment la tourbe dont on fait un si grand usage dans le Nord. Le traducteur de la collection Guizot Ta interprété ainsi : c La terre la plus aride est réchaufTée par le jonc c marin dont on la couvre après Favoir haché lorsqu'il est sec. (11!)

2. Ipsum de facili regem vel vincere passe V.

UBBR n. 47

Vel pro velle suo tali ^ibi pace ligare, Quod rébus nihil amittat de liti^osis. Jamque leonino rictu^ bacchatur in hostem, Ârdet et absenti jamjam oonfligere^ régi, Impete mox vasto, Gorbeie menibus agmen Applicaty et primo fortuna dante favorem Impetuiy valhim quod erat munitio prima,

1 70 Vi capity «t fractis mûris incendia miscet ; Omnia oonfundit, ire permittit habenas. Diffugiunt cives, et se secura receptant In loca, consilium prudens prudenter adepti : Gedere nempe^ docet currenti Naso furori. Opposuit médium Summe natura fluentum ^, Qui burgum vallo disterminat exteriori ^. Hic obstat comiti ne vires transférât ultra, Tam bona ne pereat sQb eodem villa furore, Gedat et indigno Victoria tanta repente.

180 Tune comitis votum spes intercepta fefellit, Et fortuna pedem rétro dédit, obice parvo. Givis enim cautus pontes jam ruperat omnes, Damnis damna cavens majora minoribus ; ut se Gastoreus propriis ementulat unguibus ipse. Ne perdat totum, malens amittere partem, Ignoto nobis nature munere doctus Non instare sibi pro se venabula, nec se Gorpore pro toto venantibus esse petendum, Sed pro parte sui cui scit medicamen inesse.

1. eursu V.

2. absenti bellum committere V.

3. namque Y.

4. Opposuit Summe natura furantihus amnem V.

5. Ceci £Edt comprendre l'expression extremum ejus vallum fre^ (fit que Ton trouve dans la chronique 29).

48 PHILIPPIDOS

1 90 Gontinuo fessi metantur castra sub ipso Vespere per ripas, lateque patentibus arvis, Oblatisque cibb et somno corpora ^ curant. Sic obsessa fuit multis Gorbeia diebus, Magnanimoque fit hec res denique nota Philippo. Dum parât ei^o cornes acies transferre per amnem. Ut magnum turmis cingentibus undique burcum Impiger obsideat, missis a rege maniplis Âc equitum cuneis, castrum munitur et armis Et rébus, quibus obsessis audacia crescit.

SOO Exsultant cives, comiUsque furentibus extra Âgminibus, vires et bella frequentia miscent.

Nil ita proficiens comes, et non absque pudore Inde recessurus, équités qui posteriora Âgmina conservent, ne prodeat hostis, et ipsis Yulnere damnifico tamquam fugientibus instet, Gaute disponit ; ac precedentibus ipse Âddit se socium turmis cum milite multo^, In medio ponens fretos virtute minori Gum plaustris et equis, oneratis rébus et escis ;

21 0 Tali quippe volunt distingui castra tenore. Devastans igitur a dextris atque sinistris Onmia, trans Isaram pernicibus ad volât ^ alis ; Nec cessât populos^ populari, ducere predas, Incinerare domos, in vincula trudere captos, Silvanectensem donec pervenit ad urbem : Quam quia non potuit subito penetrare sub ictu, Defensam mûris et gentibus, omne quod extra

1. somna corpore P.

2. multo cum milite turmis V.

3. evolat V.

4. Nec populos cessât V.

UKR n. 49

M urosinveotumest, perimit, capit, abstrahit, urît. Ut pars DOD iDaneat illesa diocesis ulla.

S80 Domni-lfartini oomitem oil taie timentem, (kgas enX oomeD cornes AJbericus, ab ipsa Dam prandrt mensa levât, ac ^ ita terret ut, arcto Postioo fugîens, vix se subduxerit illi. Nobile castdlum rébus spoUatur opimis, Totaque plaoities que Castro subjaoet illi, Tarn speciosa bonis, tam dives, tam populosa, Flandrorum libitu ferro vastatur éL igné, c Nil, ait, est actum, nisi Flandro milite portas c Parîsius firango, nisi Parvo ponte dracones,

230 c Aut medio vici vexillum pono Chalauri*. > Dissuadent proceres mentis conoepta maligne ; Quippe timent r^em, qui jam properabat, et ipsis Âffectabat in his vires opponere planis. Ergo, ne comiti damnosa superbia forte Ista foret, lituis clangentibus undique, cc^unt Agmina per patriam passim currentia totam, Bestisiumque petunt, obiter nihilominus onmes Predando villas, solitoque furore cremando. Dum nova Bestisios perterritat undique muros

i.atque V.

2. Caiaurri V. U ne s'agit pas ici, comme le croit D. Brial, de la rae de la Calandre, m^ bien de la rue Charauri, en latin (kamu Âurici, fréquemment citée dans des actes du chapitre de Notre-Dame (Cartulaire de Notre-Dame de Paris, II, 420, 528- 529, 539; IV, 22, 141). Elle est nommée entre les rues de la Confrérie Notre-Dame et de la Pomme dans Les Rues de Paris mises en vers français (Lebeuf, éd. Gocheris, IV, p. 16).

et en Gharroui

Bonne taverne achiez ovri. Appelée plus tard rue Perpignan, elle joignait la rue des Trois- Caneties à la me d^ Marmousets lorsqu'elle disparut en i866.

n 4

50 pmuppiDOS

240 Obsidio, votoque cornes suspirat inani

Tempore tam parvo^ tam forte retundere castrum,

Silvanectensi rex agnoÎDa fondit ab urbe,

Ad quam cum multis cursu properarat^ anhelo,

Nil cupiens nisi quod cornes exspectaret, et ipsi

Judice fortuna bellum committere vellet ;

At cornes infecta festinus ab obsidione,

Pulveris indicio certus de rege propinquo,

Per Quisam fugiens, comitante pudore, recessit.

Jamque fatigatis fugiendo per invia turmis,

250 Gum ^ saltem modice foret indulgere quieti Utilius, fessosque cibis refovere quirites, Ghosiacas ultor temerarius obsidet arces. Mox tamen inde fîigit adventum régis abhorrens, Speque sua vacuus Flandras secessit in oras.

Rex dolet ereptum comitem sibi, frendit, et Occultare nequit tectos sub pectore motus ; [ire Nam rubor in vultu duplicatus prodit aperte Quam gravis illustrem trahit indignatio mentem. Qualiter in Libycis spumante leuncio ^ rictu

3160 Saltibus, ungue ferox et dentibus asper aduncis, Fortis et horrisonans ^, anno jam pêne secundo, Gui venatoris venabula forte per armos Descendere, levi stringentia vulnere corpus, Golla rigenshirsutajubis, desevitin hostem Jam retrocedentem, nec eum tetigisse volentem,

1. modico V.

2. Il faut sans doute lire properarat, bien que tous les mss. portent properaret.

3. Tam P.

4. Uunculo L P.

5. horrisonos P.

UBER n. 5f

Ciim nihil ex hàto referat oisi dedecus illo ; Nec mora, nec reqaies, quin jam degiutiat ipsum. Ni prodeos hostis, pretenta cuspide, scuto Unguibus objecto, dum dat vesUgia retro^

S70 Id loca se retrahat non imunpenda leoni.

Sic puer in oomitem rex debacdiatur, et ipsum Sabseqoihir presso relegens vestigia gressu ; Quem quia sublatum feto sibi vidit iniquo, Quem tutabatur totiens fîiga tutior armis, Propositum mutans fines subit Âmbianenaes» Ut comitis manibus tam claram liberet urbem ; Quam munire cornes contra ^ presumpserat ipsum, Multaque castra quibus urbs circumcluditur ipsa, Ne quis de facili vires perducat ad illam,

280 Ni prius illa solo studeat prosternere castra. Inter que castrum Bobarum nomen habebat Clarius et titulis et gente situque decoro, Turribus et mûris, fossis, valloque superbum^, Gui preerat comitis juratus in arma Radulphus ^ Hugonis genitor, qui régi postea bellum Gum reliquis movit, regni patrieque nefandus Proditor, ut digna premeretur denique morte Yictus et a bello fugiens, quem misit humandum Neptuno rabie ventorum naufraga puppis ^.

290 Gertus erat Bobas regem transire Radulphus ^,

i . Qtiam contra munire cornes V.

2. Le vers 283 manque dans V.

3. Le sire de Boves s'appelait Robert !•«• et non Raoul. Voy. Duchesne, Hist. de Coucy, 246.

4. Ce passage a été écrit après le dt^sastro maritime dans lequel périt Hugues de Boves, le samedi 26 septembre 4215 (Mattb. Paris, H, 623. HUi, des ducs de Normandie, 155).

5. Voy. plus haut, note 3.

52 PHILIPPIDOS

Unde lumens animis et spe sublatua inani, Gastrum militibus multoque satellite tutum Eflîcit, atquecibos superaggregat intus S et arma; Ausus ab ingressu primos arcere maniplos, Âtque ipsi portas venienti claudere régi. Rex ubi Bobarum sibi menia noUe patere ^ Audiit, exsultat, et se gaudere fatetur Invenisse viam qua vires exerat, et rem Preconcepta diu virtus producat in actum,

300 Que nisi se factis exerceat, ârida marcet,

Nec se prodit, ubi prescntem non habet hostem; Si vero fuerit exercita, crescit et auget Fructus ipsa suos, quos donat amantibus ipsam. Gurritur ad vallum, pedites cum milite, quorum Gorpora tuta latent scutis protecta sinistris A jactu lapidum et ^ mortem preeunte sagitta, Ascia dum dextris, bisacuta securis, et ensis Fulgurat, et lorica latus prémunit utrumque. Ac velut in silva lignorum, protinus ipsas

310 Excidere fores, vallum mox ocius omne Dejecere solo, fossataque smnma tenebant, Que sola impediunt ne mûri suffodiantur. Interea, pluvie vel grandinis instar, ab intus Infestant lapides et missile quodlibet illos, Quos incessanter hostes jaculantur ab alto.

Francigenis nostris illis ignota diebus Res erat omninô, quid balistarius arcus, Quid balista foret ^ ; nec habebat in agmine toto

1. Reddidit, atque cibos congesserat intus Y.

2. parère L P.

3. et omis dans V.

4. Ceci n'est pas tout à fait exact ; sans doute Tarbalôte, pro-

UBER n. 53

Rex quemquam sciret armis qui talibus uti 380 Unde magis promptus et ad arma paratior oninis Miles habebatur, dum pugna fit intus et extra. Hic se défendit, hic enim oppugnare laborat ; Dedecus hic régis uldscitur, ille tueri Contoidit patrie £unam, dominique, suamque ; Sic neiiter dobitat, hic ne vincatur, at ' ille Ut TiDcat pugna, totas effondere vires.

Cratîbos interea, plutds et robore cmdo Morilegiis stmitor, sab qoo secara iateret, Dum stodet instaoter fossas implere, jmrentiis* 330 Fo08Îs jam |4efns parmas ad menia miles Appodiat, sah eîsqoe secare mmma^ intUl Crftihtw et piccis irai ftmdaimoa mari; El œ forte caâtas saper iHos moms ab aHo Slcmat, d iod^na ccndadaA marifi carantes^ Fridtar hfciilw» tronds ligimqvie rv^tondis

cl al vidil sàÀ pm aatis eme tiiulaBi, auBflaîlis Dcwlna ia fauÈnt rfimétL^ «tv ScvA* A aBaaaipÉo peaifeas lafeiMMi^^ BKaasa paasKnMK aans ; eaas parwsr^

Btoaua. -?i jamciiûïr fans %u|er ^ >** r^n/vuia^. k»^ .tk)« Mh^^^ <i plus JMft jaos •& nae t.

54 PHILIPPIDOS

Per fumum flammamque ruunt, multosque truci-^

[dant, Et multos capiunt ; multos fuga salvat in arce, Quam duplici muro rupes facit ardua tutam. Machina confestim vario fabricata paratu Surgit y et innumeris irritât jactibus arcem.

350 Nunc mangonellus, Turcorum more, minora Saxa rotat * ; nunc vero minax petraria verso Vi juvenum multa procliviter axe rotatur Retrogrado, tractis ad terram funibus acta, Damnificos funda fundit majore molares Incircumtusos ^ et magni ponderis, ut vix ToIIatur manibus bis quatuor unus eorum : Quali dextra Jovis jacit ira fulmen in hostes Terrigenas , si quando volunt Dis bella movere. Et jam rima patet per muros plurima, jamque

360 Per loca plura tôt ictibus arx illisa fatiscit, Hoste fatigato dum se défendit, et ultrà Non nisi rarus erat qui mûris staret in altis. Omnibus ad tutas fugientibus ultro garitas.

Dum rex magnanimus arcem contundere sum- Taliter accélérât, dum vires viribus addit, [mam Ecce recollectis cornes undique viribus, c Âssum, c Clamât, et oppono tibi me pro cive tuendo. Vivere permittas obsessos ; viribus aude Te conferre meis. Que gloria vincere paucos?

370 c Major erit multoque magis speciosa tibi laus c Tôt simul in piano confligere cominus ; uno c Ictu fortune litem fac terminet ensis. c Gui fortuna dabit et virtus vincere, vincat ! »

i. jacii V.

2. incircumcisos V.

LIBER n. 55

Talia vociferans Bobis expellere r^em Posse putans, levium verborum callidus astu. Non procul a régis castris sua castra locare Presumit ; verum rex indignatus apertis Emicuit castris, coireptis impiger armis, Quam cornes obtulerat avidus committere pugnam .

380 Vespere jam sero, jam sole sub equore merso, Illico Guillelmus volat archiepiscopus ille Nobilis, egregia qui clarus origine, clarum Nobilitate genus animis geminabat, eorum Unus apostolico quibus est a cardine nomen, Régine frater et régis avunculus, is se Objicitardenti, bellique calore furenti. Ât reliqui proceres, et precipue Theobaldus, Presulis ejusdem frater, cui Belsia ^ tota. Gui Blesense solum suberat, Dunenseque castrum,

390 Et spatiosa nimis regio, castellaque plura ; [sus, Urbs quoque Garnotum, quam civis tam numero- Tamque potens clerus et tam predives opimant, Ecclesieque decus, cui scemate, mole, décore, Judicio par nulla meo reperitur^ in orbe : Quam, quasi postpositis specialiter omnibus, unam Virgo beata docet Ghristi se mater amare * Innumerabilibus signis, gratoque favore, Gamoti dominam se dignans sepe vocare ; Gujus et interulam cuncti venerantur ibidem,

400 Qua vestita fuit cum partu protulit agnum Qui mundi peccata tulit, qui sanguine mundo Mundum mundavit a primi labe parentis ; Qui thronum mundum sibi sanctificavit eamdem,

i. BUna V.

2. Splendescit V.

56 PHILIPPIDOS

Sic ut virgo manens matris gauderet honore. Hi duo pre cunctis, zelo majore, benignis Gorripiunt monitis *■ et amico famine regem :

c Inclyte^ rex, bellum tempus non exigit istud. c Non débet rex tam validus confligere cuiquam c Tempore sub noctis ; prius est disponere turmas, 410 c Militibus dare prepositos , aliisque maniplis, c Ut quem quisque locum teneat, quis quemque

[sequatur, c Àbsque errore sciât, castrensis ut exigit ordo. c Rex bone, ne faxis, ita te ne spreveris, ut qui c Innumeris solus preferris millibus, optes c Ordine tam laxo ^ caput objectare periclis. c Gras potius pugnare decet sub tempore lucis, c Quo quis ab hoste suum discernere possit ami- Non de fortune temere confidere vultu *, [cum,

< Sed virtutis opus certis presumere signis. 4310 < Absit, ut incipiat hosti dare Francia causam

< Letitie, vel se dubiis committere fatis,

< Que semper victrix felicibus extitit actis,

< Colla superborum calcans virtute potenti ! > Talibus alloquiis vix iram flectere régis,

Vix retinere queunt, et vix in castra reducunt. Talis Alexander castigabatur ab onmi Milite ^, cum medios muro se versât ^ in hostes, Unde fuit, paucis vix succurrentibus, hostis Vi raptus, multo perfusus membra cruore.

1. dicHs V.

2. 0 bone V.

3. lapso L P.

4. motu V.

5. Milite omis dans V.

6. injecit L P.

UBER n. 57

430 Postquam nota fîiit tanta indignatio régis Atrebate comiti, metuit sibi, castraque velli Imperat, ut totus exercitus exeat ultra ^ Âmnis aquas. Parent Flandri, tentoria vellunt, Transque meant flumen, et ibi sua castra locan- Â castris régis procul e regione steterunt. [tes, ProUnus ejusdem noctis sub tempore, scriptis Et prece sollicitât Guilleknum cum Theobaldo, Ut prudenter ad hoc studeant inducere regem, Quorum ductor ^ erat et avunculus ejus uterque,

440 Quod concédât ei treugas saltem octo diebus, Quas simul obtinuit iUis mediantibus. In se Fastu deposito tandem cornes ipse reversus, Ârmis projectis ^, regem submissus adorât, Gunctaque restituit que rex repetebat ab illo, Utque suo domino fuit extunc subditus illi. Pace reformata, redeunt ad propria leti : nie quod obtinuit fisco sua predia reddi ; Is quia restitui meruit sibi régis amorem, Âmissumque diu placita cum pace favorem,

450 Nec damnum reputat, ubi que non sunt sua per- Sic regio qua lata patet Viromannica tota, [dit. Âmbianensis humus pariter cum Santeriensis Ubertate soli, régi cessere Philippe *.

Tempus erat quo jam faU pratis curva minatur, Quo seges in culmum prodit, cum flore cadente Spica parât tenerum de se producere granum ; Tune damnosa magis fit conculcatio messis.

i. exeat extra vel ultra V.

2. doctor L P.

3. depositis V.

4. Chron., § 29.

58 PHILIPPIDOS

Sed tamen in campis tenuit quibus obsidionem Rex circa ^ Bobas, rediviva renascitur omnis

460 GoDcuIcata seges, et multo fertiliore

Quam prius ornât agros specie, granaria fructu. A$t ubi Flandrorum manserunt agmina castris Nulla seges viruit totoque ^ l'efloruit anno. Sic scit ab injustis Dominus dignoscere justos; Sic Deus a faiso no vit disoernere verum ; Sic differre suos ab amicis re docet hostes, Gultoresque suos signis demonstratapertis^. [bes» Classica per vicos résonant ; per castra, per ur- Régis in occursum clerus cum plèbe feruntur ;

470 Quanta foret mentis jubilatio, voce canora Et letabundo plausu, vestisque nitore Testantes, laudesque Deo gratanter agentes, Gujus tam facilem pietas immensa triumphum Gontulerat régi, sine vulnere militis ullo, Et sine conflictu quo corporaclara virorum, Gommuni damno regni luctuque parentum, Ut fieri solet in bello, potuere, sub ictu Fortune dubio, damnoso funere mergi, Qui * melius patrie vivunt, et gaudia regno

480 Gognatisque suis claris virtutibus addunt.

Nos alia ex aliis referenda ad bella vocamur, Themaque prolixum res gesta propinat et urget, Ut post bella stylus se Flandrica vertat ad Ânglos.

Jam post bis denos ef&uxerat unus et alter Annus Karolide, quem jam regina parent^m

1. extra V L.

2. iotove V.

3. Chron., § 30.

4. Quo V.

UBBft n. 59

Nobilis Elisabeth Ludovid fiecerat ortu. Rez vero juvenis Heoncos, dara propago ÂDglomin Régis, dom patri bella moveret, Germanisque sais, sub eodem tonpore ^ soivit

490 Débita nature ^, Mai^aritamque Philippi ' G^rmanam r^s viduam tristemque reliquit, Postea qae Bêle fîiit uxor * tradita r^, Hungros, Dalmatios, Pannonitasque r^nti ^ ; Ex qua cum proies primo susoepta marito NoDa esset, bona que suus illi cesserai olim Nubenti genitor, Gisortum et predia multa, Rex férus Ânglorum violenter adeptus, eidem Régine fratrique suo debere negabat Restitui, diœns in re sibi jus aliéna ^.

500 Nec mora, Gaufridus ejusdem natus, in ipsum Patrem dira moyens reliquis cum fratribus arma, Campellis moriens viduavit se duce fines Armorioos Britonum ^ : sic in genus illud aper- Indpiente Deo vindictam reddere morti [lam ^ Martyris egregii Thome, quem dirus eorum Occidit genitor, constanti mente volentem Ganonids regem, clerum, ecclesiamque, statuUs

9

i. L'expression sub eodem tempore est tout à fait inexacte. Louis Yin naquit en 1187 (Ghron., § 37), et Henri mourut on 1183 (Ghron., $ 27).

2. Chron., § 27.

3. Johanni V.

4. Postqtiam Bêle fuit uxor et P.

5. Ghron., § 32.

6. Ghron., § 38.

7. Ghron., $ 35.

8. aperte V.

9. Dans tous les mss., le sens se trouve ainsi suspendu, sans doute par l'omission du vers 508.

60 PHDjIPPIDOS

Pictavusque cornes, ejusdem regia proies, 51 0 Nomine Richardus, titulis vir clarus et actis, Gui mox defiincto primogenitura parente Regia sceptra dédit, nuUo mediante, Philippo Esse tenebatur homo ligius atque fidelis, Et tamquam domino jurando jure ligari, Reddere servitium quod jus féodale requirif ; Quod pater illius fieri prohibebat, et illum Subdere se régi nulia ratione sinebat. Intumuit super bis virtus invicta Philippi ; Indigneque ^ ferens sibi débita jura negari, 520 Gum minime deceat tam clare stirpis alunmum Jure super proprio tôt sustinuisse repuisas. Arma parât, verbisque putat turpe amplius uti.

Régis ad edictum coeunt in bella quirites, [que, Gumque satellitibus équités, proceresque, duoes- Sponte ruunt, quos régis amor nativaque virtus Exacuunt potius ; vite in discrimen ituros Non vis uUa trahit aut jussio ; tantus inescat^ Bellicus ardor eos ad honorem vincere régis ! Rex ubi collectas ex omni parte cohortes 530 Unanimi bellum voto presumere vidit, Et desiderio vehementi cingier armis, Biturica cursu facili digressus ab urbe, Radulios pénétrât fines, et nobile castrum Urselloduni sibi subdit in impete primo Gum patria tota, tam divite tamque potenti, Ut sibi sufïiciat, nec sit mendica bonorum Multa quibus regio se lamentatur egere ;

1. ïndigoneque (sic) V.

2. agebat V.

LIBER n. 61

Copia quam Gereris ditat, quam Bacchus ioundat, Qui comportari desiderat inde remotas

540 In partes, quantoque magis portatur, eo fît Fortior, et temere potatus inebriat omnes Qui dedignantur Thetidem sociare Lyeo.

Postea Grazaïum castellaque plurima frangens, Villas et vicos populis opibusque repletos [phi ^. Depopulans, Gastrum pervenit ad usque Radul- Glauduntur porte; juvenes in menia scandunt, Seque ferunt morti succumbere malle ', tuenda Pro patria, quam se sine bello dedere victos. Rex e converso pugne se accingit, et omnem

550 Gonatum impendit, et vires viribus addit,

Possit ut exstructo clausos excludere claustro ; Yixquemoras tolérât quibus instrumenta parentur . Turribus et mûris nimis altis atque profundis Fossis interior burcus securus ab omni Hoste videbatur, et inexpugnabilis esse, Nempe potens armis et multo cive superbus, Prêter eos quos rex Henricus miserat illis Âiudlium, donec properantius afforet ipse. Rex tamen audet eos galeato milite, fixis

560 Undique vexillis, ex omni claudere parte ; Nec bellatorum numerus quibus interiorem Sununopere cura incumbit defendere burcum, Nec situs ipse loci, nec turbo missilium qui Grandinis in verne morem descendit ab alto, Terret eum, nec rex quem festinare sciebat, Quin expugnet eos, instans noctuque dieque.

i. Ce vers, omis d'abord dans P, a été ensuite rajouté en marge. 2. velle V.

62 PHILIPPIDOS

Vinea construitur, testudo texitur, ut sub mis tuto latens mûri queat ima subire Fossor, et erectis ipsum succidere parmis.

570 Grandia saxa gravi petraria ducta rotatu Ëmittit ; crebrîs aries compulsibus actus, Fronte mit summas ferratas frangere portas ; Gratibus et lignis rudibus belfragia surgunt, Turribus alta magis et menibus, unde valerent Agmina missilibus telisque quibusiibet uti, Devexosque hostes facili prosternere jactu. Nec tamen interea cessât balista ^ vel arcus ; Quadrellos bec multiplicat, pluit ille sagittas. Funda brèves fundit lapides, glandesque rotun*

580 Aptantur mûris scale, levibusque satelles [das. Passibus ascendit ; sed, dum nimis acceleratur, Muiti labuntur, multisque tenentibus unea Menia summa manu, muita virtute resistit, [alto Dum sibi, dum patrie pugnans cavet hostis ab Nunccontus, nunc clavacaput, nunc vero bîpemiis Ëxcerebrat: sed nec bisacuta, sudisve, vel hasta^, Occia ^ vel gladius ducit ; funt intus et extra Irrevocala ruens extrema in fata juventus.

Talia dum dubio sub martis agone geruntur, Ecce comes Richardus adest, genitorque suus, Innumerabilibus stipabant agmina signis, [quos

1. Ces arbalètes devaient être aux mains des troupes anglaises dont il est question au v. 557, puisque Guillaume vient de dire (v. 316-318) que l'arbalète était inconnue aux Français et que, selon lui, c'est Richard Cœur de Lion qui en introduisit l'usage dans notre pays (Voy. plus loin, livre V, v. 578).

2. sudis vel hasta V.

3. Ce mot, qui manque dans Ducange, semble signifier hache.

LIBER n. 63

590 Nec procul a régis figunt tentoria castris. Mox diclata brevi scribunt bec famina régi : c Integra vel nobis patrimonia nostra relinques, Gumque tuis Francis citus in tua jura recèdes ; Vel, que sit virtus in bello nostra, videbis. [est. Nil médium : pugnare quidem vel abire necesse Cessent cursores, cesset pequichinus ^ et ignis ; c Terminet una dies longe certamina litis, c Jus a non justo dirimat fortuna manusque. » Hec oblala nimis régi placet optio ; ceptum

600 Intermittit opus ; acies ad prelia certo Ordine disponit, ut subsit queque tribuno Scala suo, turmeque suus sit cuique magister, Ne quisquam dubitare queat quis obediat, aut quis Imperet, aut cujus vexilium quisque sequatur, Vel quot quisque viros habeat sua signa sequen- Unusquisque suas acies dux instruit, ut sint[tes. Âd bellum prompti, nilque iliis desit eorum Que pugna exposcit, cum pugne venerit hora. Jam stabant acies modici discrimine campi

610 Â se distantes, et mens erat omnibus una Gonatu toto totas expendere ^ vires, Vincere vel vinci ; nec erat vox ulla sonusve Inter eos ; exspectabant dum buccina sevum Perstreperet, signum clangens in fata ruendi. Sed Deus, in cujus manibus sunt corda potentum, Semper in articulo positos qui respicit, ut qui, Cum magis iratus fuerit, memor est misereri, Noluit hac tantos involvere clade potentes.

i. Ce mot est en blanc dans Y. 2. effUndere V.

64 PHILIPPIDOS

Qua, licet immeriti, poterant oocuinbere multi.

620 Nam mox Richardus cornes et pater ejus ab illo Tacti, qui mentes convertere novit et actus In melius pro velie suo, procul arma minasque Ejiciunt, humilique gradu, œrvice repressa, Accurrunt, manibus protensis, poplite flexo» Atque suum pacem dominwn veniamque precan- Omnes excessus mox emendare parati. [tur, Ânnuit, et gaudet sine bello victor haberi Rex pius, et veniam dat eis pacemque rogatam, Urseloduna sibi retinens sola pacis in arrham.

630 Pacis vallantur jurando fédéra jure *

Et pena, quam qui pacem violaverit ausu Quolibet, incurrat et solvere debeat ultro. Discedunt leti proceres, patriamque revisunt Quisque suam, gratesque Deo cum laudibus omnes, Gum clero populus, cum milite civis agebant *•

Hic requiem tibi, Musa, velis parare ^ secun- Fortius ut cursum curras qui tertius instat. [dam.

i. Ce n'est pas une paix, mais une trêve de deux ans qui fut conclue le 23 juin 1187. Voy. Rigord, p. 79, note 1.

2. Ghron., § 38.

3. prestare L.

UBBR m. 65

Gy^HALOGUS MÂTERIE TERTII LIBRI.

. iK

Jmnws everti Solymam dolet a Saladino. Se encfi consignant reges; sed, lite suborta Inter eos, iterum capit oppida multa Philippus. Giêortum fugit Henricus^ qui, pace negata. Se vinciy cedique suam dolet anxius ulmum. Ulcisci se deinde parât y juxtaque Medontam Pictavus ^ pugna dum Barras ^ vincere tentât j Victus abit. Qui moXj deserto pâtre, Philippum Transvolat ad regem, sibi sponsa a pâtre negata. Vi Turonum frangit Cenomanumque Philippum. Pax fit, et Henrici finit se in fine libellus.

INQPIT TERTIUS LIBER.

Intellegtus hebet, ratio caligat, adheret Fauci lingua, manu calamiis languente stupescit, Yoti oon meminit mens carminis immemor, ori Subtrahit assueti cor flebile neumatis ausum^, Dum nequit amisso lamenta negare sepulcro, Quod nostris Dominus culpis offensus, eodem, Sicut ei placuit, Idumeis tradidit anno ; Passus ut Egypti Syrieque tyrannus et urbem Sanctam destrueret Saladinus, et ipsius ipsum 10 Sacrate lignum crucis asportaret, et, omnes Christicolas perimens , terram pessumdaret om-

[nem,

\, Richard Gœur de Lion, comte de Poitiers.

2. Guillaume des Barres.

3. usum V.

n 5

66 PHILOM^IDOS

Quam Deus almifluo sacravit sanguine âati, Quando mori voluit pro mundi vita salute ^ .

Gompatiens igitur rex miti corde Philippus Damno communi, maie quo loca sancta videbat Tractari, cultumque Dei decrescere, totis Yisceribus doluit ; Doniini se velle sepulcriun Yisere proponens, quantoque cor illius igné Ferveat interius, signo notât exteriori *.

%0 Nec minus Anglorum zelo rex motus eodem, Richardusque comes, vexiilo se crucis armant ; ExémpIoquorumproceres,comitesque,ducesque, Ordoque militie minor, ecclesieque ministri, Et muiti de plèbe viri, non impare voto, Signo se signare crucis properanter avebant. Par desiderium cunctos habet, unica mens est Omnibus, unus amor Sancte succurrere Terre ^. Non tulit hec inimicus homo, qui, semper amaro Felle tumens, pacis studet exturbare quietem ;

30 Omni qui studio sacrum corrumpere semen Gestit, et in Domini zizania seminat agro : Gujus ab instinctu lis orta repullulat inter Richardum rursus comitem regemquePhilippum. Nempe ferox urbem Tolosanam invaserat ille *, Injusto comitem Raymundum marte lacessens, Qui Sancti comes Egidii Toloseque vocatur, Qui régi suberat feodali jure Philippe. Quem cum non posset monitis compescere, bello Appétit, et, multo comitatus milite, rursus

1. Chron., § 39.

2. interiori V.

3. Ghron., § 41.

4. iste V.

LIBER m. 67

40 Rex in Bituncas sua dirigit agmina partes, Âtque Apiiteîra Gastrum levitate Raduiphi, Et Buzancaium^ levitate expugnat eadem, [sum, Argentonque audax simul obsidet, atque Lebro- Et brève vi summa capit infra tempus utrumque.

Dumque moraretur ibi rex, afflixit aquarum Agmina pénuries ; rivos siccaverat omnes Sol nimius ; sed nec virtus divina Philippo Defïiit, immo suo dignum monstravit amore. Torrens plenus aquis hieilbali tempore quidam

50 Esse solebat ibi ; sed tuno jam tempore multo Siccus erat : quem sic plénum ros missus ab alto Reddidit, ut fkieret per valles gurgite vasto Estivi contra naturam temporis, undas Eructans nimias, qui lucidus atque profundus Agrainibué potum dédit et jumenta refecit^.

Se rapit inde gradu propero, Montemque Tri- Obsidet, etmultum consumit temporis ante [cardi Quam capiaty quia vis nativa locique per arctos Ducta gradus séries, summo murata labore,

60 Municipumque manus fortissima, prepediebat Quominus ille brevi locus expugnabilis esset. Quo demum capto rex totam funditus arcem Evertit, capiens équités quater octo decemque, Et bellatores alios quasi pêne trecentos.

Hinc Montem-Luzonis adit ; nec frena retorsit, Donec tota fuit Alvernia subdita Francis. A cujus facie rex Anglicus ^ inde refugit, Inque Neiistrinos abiit fugiendo recessus,

i. Bizangaium V.

2. Ghron., $ 43.

3. angelieus V.

■^. n n \t '. :,n

68 PHILIPPIDOS

Quippe sequebatur illum rçx SffJBjÉfi <^uuW!i(;

70 Quem tamen impediit ne «jcHJiJu ""^

Yindocinum, quod ei portM'^iiaHa^ oegavit, Gastrum forte nimis, populon gente repleftom^t Quod Lidericus aqua subterfluit amnis am^w '. Gui tamen haud prodest quicquam mumtio ducta Gircuitu triplici, nec tante copia gentis, Quin vi cogatur libito se dedere régis ^. In ^uo rex équités captos in vincula trusit Sexaginta duos, areem niurosque tuentes, Roberti comitis MoUenti signa secutos,

80 Qui tune Richardi comitis miser arma juvabat ; Tam dulcis patrie desertor, tamque potentis, Que générât bacchum superis dare pocula dignum. Justa tamen ducebat eum pro tempore causa, Gum foret Anglorum feodali jure^igatus Regibus, atque viros illis deberet et arma, Â quibus et villas et piurima castra tenebat. Unde nec admiror, cum sic obnoxius illi» Esset, si parti pro posse favebat eorum, Quamvis a nostro comitatum rege teneret.

90 Bolonium* vero comitem, qui, vincla Perone Expertus, celsa modo squalet^ in avce Gufeti, Squalebitque diu^, que causa trahebat ut illo Tempore Richardum comitem sequeretur et Ân-

[glos,

i. refertum V.

2. Chron., § 44.

3. regem V.

4. Dololium V.

5. squalet modo vinctus V.

6. On sait que Renaud de Dammartin, après avoir été enfermé à Bapaiime, puis à Péronne, fut transporté au Goulet, il mourut en 1227, vers Pâques. (Voy. tome I, p. 292, note 5.)

LIBER m. 69

Ipsis^ nulliusfundi ratione ligatus^? Jam tune fortuna que postea contigit illi, Velle videbatur quod ei contingeret olim.

yîndaMp9 <^P^ l'egisqij^ jp jura recepto, GiaortuiD petiit cursu rex |jr^|ete, regem Quo fuga contulerat Angloi;|iiiyt{ui tamen illum 100 Golloquium^ de pace rogat. Datur ergo dierum Treuga trium, qua pads agant de fédère partes.

Haud procul a mûris Gisorti, qua via plures Se secat in partes, pregrandi robore quedam Ulmus erat visu gratissima, gratior usu Ramis ad terram redeuntibus, arte juvante Naturam, foliis uberrima; roboris imi Tanta mole tumens, quod vix bis quatuor illud Protensis digitis circumdent brachia totam ; Sola nemus faciens, tôt obumbrans jugera terre, 1 1 0 Millibus ut multis solatia multa ^ ministret ; Que gremio viridi, vesUto gramine, fesso Grata viatori sessoria prestat, et omnein Introitum ville spatio speciéque decorans. In bivio porte per quam Mons-Galvus aditur ^, Tutos a plu via spatiantes reddit et estu.

Sirius ardebat solito ferventius, et sol Altos agebat equos, duplicataque solis ab estu Findebat siccos jovis intolerantia campos.

4. lUùV.

2. V ajoute ici le vers suivant, qui a disparu dans L et P :

Nam vasallus erat nullo mediante Philippi,

3. Coneilium L P.

4. mille L P.

5. L'emplacement de cet orme est facile à reconnaître sur la carte de Gassini, au croisement des routes de Ghaumont et de Gournay.

70 PHIUPPEDOS

Rex igitur Francus, adstantibas undique Francis, 120 Gamporum in medio solem tolerabat et estum; Rex vero Anglorum gelida residebat in umbra, Atque sui patqla proceres utrinque* sub ulmo. Dum redit itque frequens ab eis interpres» ad istos Mutua verba feirens, et ab istis missus ad illos, Ridebant Angli dum sic ardere vidèrent Francigenas, ipsis gaudentibus arboris umbra. Tertia colioquium lux continuaverat^, et pax Nulla valebat adhuc regum componere lites. (Est ubi sepe gravis movet indignatio mentes 1 30 Ingenuas meritisque doloribus exacuit se, Innatis addens stimulos virtutibus, ira.) Indignata cohors Francorum, motaque justa Riie super risu quo subsannantur ab Anglis^, Quos tutabantur a solibus arbor et umbra, Ipsi dum nudo patiuntur sub jovc solem ; Acriter arripiunt animis ardentibus arma, Unanimesque pari levitate feruntur in illos^. Ast illi primo conflictu gnaviter illos Ëxcipiunt, et eis parili virtute resistunt, 1 40 Inque vicem feriunt simul et feriuntur, et ira Inflammante animos, subito crudescit utrinque Pugna ; sed absque mora cessit Victoria FnSUcis. Nam rex Henricus, domino confligere noiens, Aut^ potius metuens, elegit tutius esse

1. utrumque V. x

2. Guillaume est ici d'accord avec Raoul de Dicet, tandis que dans sa chronique il place la destruction de l'orme de Gisors après deux, et non pas trois jours de pourparlers sans résultats (Chron., § 45).

3. hoste V.

4. hostem V.

5. vel V.

m. 71

Ad tenpos fiigcre, et fortaoe oedere forli« Qbuii bdK dubio lemere se credere fini ; Presertiin coi de mentis diflSdere cMse CoDsdi mens suadet, tenquam cpn jusU negabat. Fit fi^, Dec coneos satis explical um mentes

150 Porta; cadmt multi« turbeque supervenientîs Gakaartnr pedibos, nec adest qui toUere bqpsos Goret, ^ dextram morituro tendat amioo : Urgelnr proprio satis unosquisque tinKM«. Et qui se solimi tahat putat esse beatus, Sobusqoe soi satis est memioisse sahitis ; Area nec pootis, quam^is satis ampla patescat ^ Soflfidt agminibus simul ire voleniibus ultra, Qoin mnltos utrinque viras effuodat îo amnem; Dumqoe nimis propere gladios vitare laborant,

460 Hanrit eos subite spedes coutraria mortis. Interea Frand, solita feritate, suprana Agmina oonddpnt, capiuot» et, cède peracta, Arborts in truncum gladios strictasque secures Gonvertunt, quem rex Anglorum cingere ferri Pondère non modioo multoque sategerat ère, Hanoque sibi sortem conclusit ^ îd arbore dicens : c Tranous ut hic scindi nequît, aut a cespite velli, c Sic nec Frandgene poteraot mihi tollere quic-

[quam. Hune cum pexlidero, simul banc volo perdere

[tenram. »

1 70 Tarn stolide ad Francos emissio conditionis Venerat, unde magis ardenter io ipsius ibant Roboris exitium ferro tui^ntis et ère.

1. Àrea nec portas, qttamvis satis ampla pater$i V.

2. Inque suam sortem silri fiwertU V.

72 PHILIPPIDOS

§ed que vis aut ars virtutepi prepedit, ut non Gonsummare queat féliciter omne quod audet? Nil iemim, nil es, nil vis humana, decori Profuit arboreOy quin corruat igné cremanda; Que modo tôt ramis tantoque virebat honore Ut^ Vulcassine foret unica glorîa vallis, Nune (pudor et luctus patrie totius!) ab ipso

1 80 Funditus est evulsa solo. Sed adhuc lo€U8 ipse Oslentat qualis fuerit dum tota vireret ; Nam nova progenies fruticam (uiccrevit ad instar A terra sensim steterat qua nobile lignum; Que numerum vincent, siivam facit ordine pul- Ne non heredes tam nobilis arbor haberet. [chro.

Victor cum Francis victoribus inde recedens, Vespere jam sero se Galvo-monte recepit Karolides. Ât rex Ânglorum tristis et exspes, « Indignans multumque dolens super arbore strata,

1 90 Inimo super damnis fuerat que passus, eodem Se Vernone die recipit, comitante timoré'; Nec tamen audet ibi, nisi sola nocte, morari, Paciaci sibi tuta magis fore menia credens. Gonvocat ergo suos et tali voce fidèles Âlloquitur ; nimiam verbi modus indicat iram : Heu! quantus pudor est toties retrocedere!

[quantum c Dedecus a paucis tôt millia posse fugari, c Nec bello conferre manum, nec Francigenarum c Gorda^ superba semel, non dico vincere, saltem

i. Et LP,

2. quo tutior esset V. Dans la Chron. 45), Henri ne gagne Vernon que le lendemain.

3. Colla V et P.

aoo

aïo

%o

LIBER m. 73

 fastu revocare parum quo semper abundant, Quo nos, quo cunctos sibi suppeditare laborant ! nie quidem dominas meus est; dominumque

[vereri Jus jubet et ratio, nec ei confligere tutum est. Sed quid ego? qui me vestrum non juverit ultum Dedecus ire meum, nunquam mihi fiet amicus, Sed meus hostis erit, et me sibi sentiet hostem. Si régi bellum committere jure vetamur, Gui tamquam domino subici ratione jubemur ; Tôt nobis castella patent, tôt rura, tôt urbes, Que leviter cursu confundere possumus uno. > Richardo comiti placuerunt verba parentis, Âddens pauca, 4(iuibus sic incipit : Ecce paratas Milleacies,tuaquepreceptasequantur,habemus; Sunt etimn nobis equitum tria millia, quorum Unus ego, sed dextra magis gladiusque proba-

[bunt. Nec Gaufiridus abest Lisinanicus, unus in «rmis Qui satis est contra Francorum corpora centum. Et quid Hirundelle^, vel eum quem Gestria^

[misit Randulphum , vel quo gaudet Leicestra Johan- Pretereo comités, etquosPratelliciitellus [nem^, Nutrivit fratres^, Haîgomaridemque ^ poteotem

i. Guillaume, comte d*Aruiidel et de Sussex.

2. Ceffa V.

3. Le comte de Leicester s'appelait Robert, et non Jean.

4. Les frères de Préaux, dont les noms se trouvent souvent dans le Cartulaire normand, jouèrent, on le sait, un rôle impor- tant dans la soumission de la Normandie à Philippe- Auguste.

5. Guillaume de Mandeville, comte d^Ëssex et comte d*Aumale par sa femme.

74

230

240

PHILIPPIDOS

Viribus, armata nuUi virtute secundum? Quid Pagandlos referam, geminosque leones Britigenas fratres Herveum cum Guidomarcho, Quorum presidio generosa Lionia pollet? Hic nuper coram nobis durissima pugno Tempora fregit equi, mortemque subire coegit; Echonomumque ^ sui patris, nihilominus ictu Solius pugoi, pregrandi corpore monstrum^ Goram pâtre suo, morti succumbere fecit. Taies nos gerimus, taies in bella venimus, Taies, care pater, taies tua castra sequuntur. Pretereo * reliquos, quorum satis est tibi virtus Gognita. Sunt alii, sed nec virtutîs egeni, Millia dena quater in equis^ peditumque caterve Innumere. Que nos segnes mora^ detinet? aut Segnities nostros ignava bituminat actus? [que Gur alis quasi viscatis herere videmur? Imus, an ignavas victi sine vulnere dextras Tendimus ad libitum nobis dorainentur ut ipsi, Qui nobis odio semper nostrisque fuerunt? Quinimo, dum res vocat et sors, expediamus Agmina,curramuspropere,subitoqueMeduntam Obsideamus : erit manibus jam subdita nostris. Ni pep* nos steterit. Solus Garlandicus héros Servat eam, et pauci milites cum milite raro. Remis Remorum presul se transtulit ; at rex Solus cum paucis est Galvi-Montis in arce ; Flandriens Atrebatum dimisso rege recessit;

1. Les mss. portent Ichonomum. On trouve prepositum au liv. Vm, V. 400.

2. Quia referam V.

3. ignavia V.

UBER m. 75

S50 c Jam cornes Heoricus Trecas Barrumque revisit, Uldonemque ducem Burgundia leta recepit ; Jam Gastriduni rediit Theobaldus ^ ad arces ; Bituriam Stephanus^, Simon ^ Sparnoois amena Rura tenet ; Bellum-Montem Mattheus adivit ; Jam Mons exsultat Glarus veniente Radulpho ^ ; Pertica Rotroldo gaudet nemorosa recepto, Et reliqui proceres, armorum longa perosi Tedia, jam proprios ^ leti visera pénates. Hec mihi cuncta liquent explora toris ab ore, 260 c Qui non auderet ullo me failere verbo^.

Dum licet, utamur fortune munere : semper Et nocet et nocuit dilatio longa paratis. > Gonsilium comitis procerum manus approbat om- Nec fuit inventus inter tôt millia quisquam [nis ; Qui summo se non offerret ad omnia voto Que sciret régi damnosa futura Philippo, Francigenisque suis, quos naturaiiter omnes Oderunt, queis cum nequeant probitate nocere, Garrulitate nocent solita lingueque veneno. 370 Ëxacuunt igitur verbis mordacibus iras,

Seque cohortantur in damnura Francigenarum, Gunctorumque cadunt in idipsum consona vota. Surgitur, hospitioque suo se quisque receptat, Letantesque ctbis et somno oorpora curant.

Postera vix summos aurora rubescere montes Fecerat, et valles nondum primordia lucis

\. Thibaut, comte de Blois.

2. Etienne, comte de Sancerre.

3. Simon de Montfort.

4. Jam Clari Moniis cornes in sua rura redivit V.

5. properos P.

6. pundo V.

»

76 PHILIPPIDOS

Attigerant, interque canem distare lupumque NuUus adhuc poterat aliquid discernere visu ; Raucisono^ lituus clangit per castra boatu,

280 Gujus ad horrificum clangorem corpora stratis Tollit, et induitur raptim levis arma juventus.

Exierat portis exercitus omnis, iterque Rectum quo petitur urbs Parisiana tenebat. Jamque duobus erat processum millibus, et se Nondum protulerat toto sol aureus orbe. Ut pede non fausto terram tetigisse Philippi Se videt Henricus, cursoribus imperat : c Ite, c Ite catervatim ; nulli jam parcite ville ; c Igné cremate domos ; homines occidite qui se

290 c Tradere noiuerint vinclis; abducite predas; c Et patriam Galli dira confundite clade. » Paret ei ferro munitus et igné satelles, Seque per hostîlem patriam diffundit ubique, Et domini precepta sui crudeliter implet.

At rex, militibus ut erat stipatus utrinque, Passibus incedens lentis, spe ductus inani, Per médium tendebat iter, facilique putabat Posse Meduntenum sibi vi pessumdare castrum ; Et jam Gauforium^, Buxis, Neufleta, Brevallis,

300 Mondrevilla', Jois, Faverilli, Villa Menardi, Mesnilium, GoDis^, Alnetum, Landula, fumant ;

1 . Raucisolio V.

2. Caufonium V.

3. Mundervilîa V.

4. Bien que tous les mss. fussent d'accord, ï>, Brial proposait de lire Follis, et croyait reconnaître ici la Folie-Herbaut. Or, collis, dans les noms de lieux, se traduit par « tertre, » comme dans 8aint-Martin-du-Tertre , qui est appelé indifféremment Collis ou Sanctus Martinus in Colle, Nous trouvons, dans la région

LIBER m. 77

Jam Fontanetum, Lomazaia, Blarrulus* ardent : Omnia momento sub eodem corripit ignis. Âbducunt predas, homines in vincla retrudunt. Se spoliis onerant : intactum nil manet ; omnem Excidio patriam fortuna involvit eodem. Gaudet et expleri refugit mens impia régis, Dum per circuitum fumos videt undique volvi, Ruraque tôt subitis simul ignibus incinerari. 340 Et jam constabat nostratibus, indice fumo Perque relatores, regem Londonis adesse Millibus innunieris, ut nostros undique muros Obsidione premat; quos si vi oeperit, omnem Frugiferi villam speciem convertet in agri, Givibus ejectis vel turpi morte peremptis. Talibus ille minis hoc impetrare studebat, Territus ut civis concedere vellet eidem Sponte, quod in medio figat vexilla Medunte, Imperiumque ferat Anglorum Gallicus ultro. 3S0 Sepe sed a facto verbum distare videmus,

Nec semper ferit ad libitum quicumque minatur. Non ita sunt Franci faciles terrore moveri Quos magis audaces vis efficit ipsa minarum, Quos concepta minis magis indignatio fortes . Et magis attentos proprie invigilare saluti Reddit, et illatis vindictam reddere probris*

Armantur cives et progrediuntur apertis In planum portis, quibus et Garlandicus' addît Se sociura, cum quo quinquagenarius ^ hosti

<k)iit il s'agit ici, Le Tertre Saint-Deais, qui doit être le Collis de Cruillaume le Breton. i. Barrulus P.

2. Guillaume de Garlande.

3. Ce mot parait avoir embarrassé Barth ; il désigne ici, comme

78 PHILIPPIDOS

330 Obvius egreditur, animis instructus et armis. Quos ubi compositos, se defensare paratos, Stare procul vidit rex Anglicus ordine pulchro, Obstupuit, signoque dato clangore tubarum Agmina contraxit dispersa, gradumque repressit. Tunc, nimis admiraiis hec, seciim pauca susurrât : c Quid notât hec France dementia gentis, et unde c Unius ville populo^ presumpUo tanta

< Nascilur, innumeras ut jam exspectare phalanges c Âudeat^? et cum sint numéro vix millia quinque,

340 < Omnibus his vires opponere velle videntur, c Querere qui potius latebras et claudere portas c Debuerant, non sic gladiis occurrere nudis. « Et tamen esse potest quod rex sibi providus illis

< Misent auxilium, vel forsitan ipsemet infira

c Menia cum multo se milite continet, ut, cum

< Geperimus conferre manum, ruât impiger in nos Ex improvise, totumque exterreat agmen. > Hec dicens, acies paulum retrocedere jussit, Inque Soendrinis^ juncto stetit agmine planis^,

350 Disposuitque acies per scalas, perque cohortes Ordine compositas recto, vetuitque vagari» Ne quis et a série secedere quolibet ausu Présumât temere, donec sécréta Medunte Plenius agnoscat, et tune deliberet, ipsi

dans Guillaume de Tyr, celui qui commande à cinquante hommes d'armes.

1. genti V.

2. Auderet L P.

3. a Quid autem eo sit nomine intelligendum, nos nescimus, i dit D. Brial. Il s'agit tout simplement de Soindres (Beine-et-Oise, arr. de Mantes).

4. campis V.

LIBER m. 79

Quid magis expédiât , an ad Ibram^ signa reflectat, Sive Meduntenas tentet suffringere portas. Nec minus, ut vidit ipsum retrocedere digna Laude Meduntensis jugi communia, cepit Âgmine non laxo procedere, Pongibovemque

360 Exsuperat divum. Qua te, communia, dignam Laude feram? tibi que preconia digna repandam? Anglorum regem que te virtutis adegit Gloria velle sequi? Magna est tibi causa triumphi, Ipsum te propter passu cessisse vel uno, Et terrore tui vultus abiisse retrorsum. Si mihi sufficeret dicendi tanta facultas Quantum velle datur, ut quod mens concipit intus Dicere lingua queat, tua fama celebrior esset, Et major; totus dignam te laudibus orbis

370 Diceret efferri^. Si quam tamen hec mea, si quam Garmina sunt habitura fidem, si me patiatur Livor forte legi, tu posteritatis in ore Semper eris, vivetque tuum per secula nomen. Hoc tibi lingua tui munus largitur alumni, Ingratum tibi ne me nutrivisse queraris, Undenis tibi quem, cane jam vertice, lustris, Patria Britigenum duodennem misit alendum, Jam tune Castalii sitientem pocula footis. Nuncius interea spirante citatior austro

380 Mittitur ad regem ^ ; sed jam prevenerat illum Gerta fides fieu^ti, que proveniebat ab igné, Et fumo Galvi quos Montis ab arce videbat^.

1. Hibram V.

2. ... U diceret orbis Laudibus effèrri V.

3. Philippe- Auguste.

4. Et fumo quos rex Calvo de Monte vidcbat V.

80 PHILIPPIDOS

Unde citus Iaxis sua prccedebat babenis Âgmina, dum nimio festinat adiré Meduntam Affectu, tanquam oui damna domestica cordi Plus ineranty quem visa gravis jactura suorum Urgebat properare magis, quem millia deoa Pone sequebantur pedites, equitesque trecenti. Haud secus Hispanas Karolus properabat in

390 Quando Marsilii corruptus munere régis [oras, Infelix Ganclo Francorum tradidit alas, Dum cupit indigne vindictam reddere stragi Qua dux Rollandus post inclyta bella, ducesque Bisseni, quorum florebat Francia laude, Sarracenorum manibus cecidere cruentis. Sanguine Roncevalum generoso nobilitantes. Galcibus assiduis latus indefessus utruroque Gornipedis fodiens, respersus pulvere vultum, Impexus crines quos obvia flamina sparsim

400 Turbabant ^ , fluvioque gênas sudoris inundans, Jam quasi mutatus facie, nec cognitus ulli^. Tendit iter médium portam per utramque Medunte Pongibovi donec clivo stetit impiger ; illic Exspectando suos, dat ferrea tegmina membris. Régis ob adventum gaudet communia, seque Ad virtutis opus magis exhortatur et armai. Rex quoque letatur, et grate^ reddit eisdem Qaod sic instructos armis invenerit illos Egressos portis se defensare paratos.

41 0 Jam bellatorum, modo quos prevenerat, onmis Venerat ad regem numerus. Proceditur ergo

1. Turbabantque P.

2. uni V.

LIBER m. 81

Agminibus junctis et idem facientibus agmen ; * Rexque suique simul, studio fervente, fidèles Mente pari sitiunt Anglorum attingere regem Quem sibi précise confligere velle putabant. Sed tamen ipse suis dederat jam signa maniplis Retrocedendi, conunitens ultima cure Âgmina Richardi xx)niitis, comitique Licestre. Et jam solis equi, flexo temone, diumi

4S0' Non procul antidotum gaudebant esse laboris, Quos exspectabat gremio refovere tepenti Thetis ovanSy poteratque vie jam meta videri, Qua sibi nocturnam gaudent sperare quietem. Et jam transierat exercitus ardua coUis, Septima pars cujus, quam tota caterva Philippi, Major erat numéro; tamen exspectare timebant.

Rarolides igitur vicina crepuscula noctis Esse videns, hostemque gradus flexisse retrorsum, Ulterius fiigitiva sequi vestigia nolens,

430 In medio plani stetit, unde recesserat hostis. Haud tulit bec baro, Barrarum nobilis hères, Ârmipotentis eques animi, Guillelmus, equestris Ordinis exemplar, famé decus, inclyta gentis Gloria Francigene, speciosus corpore, prestans Viribus, omnimoda morum bonitate repletus ; Quem cum pre cunctis sic extulerit videatur Nil ut abesse bonis de naturalibus illi Ipsa suum miratur opus natura, suoque Applaudens operi spéculum sibi fecit in illo,

440 Exemplumque capit quo cetera formet ab ipso. Is se clam medio furatus ab agmine régis, Armigeri spoliât clypeo latus et rapit hastam : c Et quis, ait, mecum veniet? Quasi fixus in illo n 6

82 PHILIPPIDOS

c Eoce oomes Pictavus agro dos provocat ; ecoe c Nos ad bella vocat. Rictus agnosco leonum c lUius in clypeo ^ : stat ibi quasi ferrea turris, Francorum nomen blasphemans ore protervo ; c Oblitusque fuge, nihilominus ecce superbit', c Et nisi reppererit pugnam, raalesanus abibît.

450 c Vado videre virum propius. > Sic^ fatus, aperto Prosiliit campo. Sequitur Melloticus héros, Hugoque, quo domino tuus, Alencuria^, multum Grevit honor, per quem canitur tua fama per Et Baldoinus, Fornivalidesque Girardus. [orbcm ; Hi paucique alii, stimulante cupidine laudis, Eminus admissi post Barrica signa feruntur, Ârmigerique suis dominis qui déesse nequibant, Et ribaldorum nihilominus agmen inerme, Qui nunquam dubitant in quevis ire pericla.

460 Sic olim Jonathas, ignaro pâtre, suusque Ârmiger ascendit rependo per ardua montis, Deque Philisteis bis denos ense trucidans, Millia mille virum solus dare terga cœgit.

Ut comes erecta Guillelmum cominus hasta Vidit Hirundelle, velocior alite que dat Hoc agnomen ei, fert cujus in égide signum, Se rapit agminibus mediis, ciypeoque nitenti, Quem sibi Guillelmus leva pretenderat ulna, Immergit validam preacute cuspidis hastam ;

470 , Quem simili levitate votans Gicestricus, hasta Sternere vibrata momento tentât eodem.

i. Allusion aux armoiries de Richard Cœur de Lion.

2. ^oUroii V.

3. Ergo V.

4. AxencMkTia L, AtiMuria V.

UBER m. S3

Sed' neque vis Boree Rhodopen labefactat, et His- Prevalet undarum violentia nulla movere [mon^ Quamvis impulsu gemino circumtonet ipsum ; Nec Barrensis eques geminato cominus ictu Gorruit, aut aliquo flêctit sua corpora motu ; Gujus non caruit successu lanoea primum, Una dum comitem prosternit equumque ruina ; Nec minus inversa reliquum ferit improbus hasta

480 Precîpitenique solo resupinîs crnribus urget. At sonîpes ruptis per dévia liber habenis Diifiigit, exponens predam se cuilibet hosti. Fit fi^gor, et strepitus geminatur colle propinquo, Dum sonipes simul et comités labuntur, et arma.

Tertius occurrit héros Pictavus, et idem^ Régis progenies, rex protinus ipse futurus ; Quem simul agnovit Guillelmus, lancea cujus Integra restât adhuc, gaudet, nec gaudia celat, Invenisse parem cum quo par pugna sibi sit.

190 Non tamen^ exspectat illum, sed it obvius illi ; Fraxineamque viri propensis viribus hastam Sub medio figit umbone, nec ipse minorem IctUm Richardi, dextra feriente, recepit. Utraque per clypeos ad corpora fraxinus ibat, Crambesumque^ audax forât, et thoraca trilicem Dissilit^. Ardenti nimium prorumpere tandem yix obstat ferro fabricata patena^ recocto,

i. L'isthme de Gorinthe. 1t. ^ Y. . 3. unde nec V. 4. Gaudesumque V. •5. mificit L. P. 6. Le mot patena désigne la cuirasse de fer battu que les che-

^i PHILIPPIDOS

Qua bene munierat pectus sibi cautus uterque. Hic dum ferre nequit impulsus utraque tantos,

500 Frangitur, et clarum dat lancea fracta fragorem. Nec tamen a manibus trunci cecidere, sed illis Ingeminant ictus circum cava tempora crebros. His quoque consumptis, nec dura ferentibus arma, Âcrius insurguDt nudatis ensibus, et se Ictibus altérais et cedi et cedere certant. Nec fîngunt iras, sed aperte dextera nudat Corde tumens odium ; rimatur et intima vultus, Si qua mucro viam morti reperire valeret. Tune non posse dolens manifesta vincere pugna

51 0 Guillelmum cornes, insidias molitur, equique Per iatus obliquum capulo tenus impulit ensem. Sensit^, et ut vidit genibus titubare remissis Quadrupedem, prudens ab equo descendit, et

[ipsum Stans pedes et rectus, firmo pede perculit ictu Tam duro comitem, quod toto corpore stratum Altior insurgens subjecta stravit arena ; Utque magis noceat, mucrone peremit eodem Ejus equum, comitemque super provolvit eumdem! Gur ? quia non poterat' ipsura vel ducere captum

oSO Âut armis spoliare, neci vel tradere victum Solus, et hostili circumdatus undique turma. Qui non cessabant jaculis simul atque quadrellis, Ëminus et missis in eum sevire sagittis,

valiers portaient sous le gambesoa rembourré et la cotte de mailles nommés deux vers plus haut.

1. Le sujet de sensit est Guillaume des Barres.

2. comitemque super procumbere cogit V.

3. Non equidetn poterat V.

LIBER m. 85

Gum non auderent aooedere cominus illi,

Vel oonfeire manum, vel se committare pugne.

Stabat enim firmus ut Barra, repagula firmans

Agminis hostîHs medio, fecilique rotatu

Se circumducens, nunc hos nunc d^ruit illos.

Sic aper a canibus circumlatratur, ubi se

530 Gontinet^ iratum, cum nec fuga tuta, nec hosti Appropiare potest in quem sua seviat ira, NuDC caput in renés obliquât, nunc vice versa In dextrum levumque latus circumrotat ora, Et quos consequitur transfindit dente ^ recurvo. Goncurrunt socii, comitemque in pulvere stra- Tollere festinant. Jacet ille supinus equino [tum Lapsu contritus, armorum pondère multo Moleque corporea pressus; tamen inde levatur Âbsque mora^ tam precipuis adjutus amicis.

540 Sistitur in pedibus, et equo dat membra recenti', Seque cohortatur ut Barras frangat, et ipsum Vel ducat vivum, vel ibidem cogat obire. nie autem, multo perfusus membra cruore, Vix pede stat recto ; clypeus lacer atque foratus Mille locis horret jaculis herentibus ipsi^, Uiricio similis ; tamen illum tangere nemo Gominus est ausus, quin mox perimatur ab ipso. Tune comes exclamât : c Barras (gaudete, quirites) Fregimus ; in manibus sunt Barre denique nosU*is.

550 c Nulla potest nobis jam barrula toUere Barras. > Talia jactantem leva ferit hasta sub aure,

i. Cum nec L P.

2. quere V.

3. fwvato V.

4. Tous les mss. portent ipso.

86 PHILIPPIDOS

HugODÎs dextra nisu vibrata potenti Flectitur in dextrum latus ille, nec hasta tenorem Fracta tulit, nec eum lapsu plagave notavit. Tune ait : c Invictum sic vincere posse piitasti c Barrarum dominum? Tardi licet, ecce venimus c Âuxilium fessis laturi in tempore Barris, c Gesset ab ore tuo jactantia talis, et unde? c Novimus et qui te S quam sit tua casta mémento

560 c Mater, et invictos ne blasphemaveris ultra c Francigenas, et eis discas non posse resisti. » Hec dicens, ensem sic circumvolvit, et ipsi Instantem circum caput omne ferit, quod ab inde Urget eum nimis attonitum reflectere gressus. At Droco Mellotides, totis conatibus instans, Marcellum^ de vol vit equo, comitemque lioestre Associât lapsis ; dumque hos instanter et illos Sternere festinat, erecto cominus^ ense Advolat, et comitum turbatus strage suorum,

570 Petrus fronte ferit média Pratellicus ipsum, Qua maie tectus erat, rétro labente galero, Dum sua virtuti plusquam sibi dextera servit. Nobilis ingenti signatur vulnere baro, Gujus adhuc signum gerit, et geret ipse patentera Fronte cicatncem^. Furit ejus filîus, et se Neglecto, ruit in medios Droco junior hostes ;

i . Novimus et quis sic V.

2. Barth et D. Brial proposent avec raison de remplacer Mar^ cellum par Mandevilum. Nous savons, en effet, que Guillaume de MandeviUe assistait à ce combat.

3. fervidus V.

4. Ces vers furent composés avant le 3 mars 4218, date de la mort de Dreu IV de Mello (voy. le Père Anselme, III, p. 57-58).

LIBBR m. 87

Dejicit, impellît, cedit, ferit, impetit^, omnem Yirtuti misoet fortunam, dum juvat omnes Impendisse patris vindicte vulneris iras.

580 Fornivalus Petrum * , Baldoinusque ^ Radulphum ^ , Hugoque^ Fulconem^, Robertus sternit Hericum. Sic uno Fra&ci voto grassantur in illos ; Quamvis pauca manus, bello tamen ardua virtus, Fervida vis, proba strenuitas, vis inscia vinci"^, Defectum numeiî gladio sub vindice^ supplet. At Droco, restricto jam vulnere, casside rursus Induitur ; Guillelmus, equum jam nactus, in armis^ Se rénovât '% multosque ferit, multisque feritur Ictibus ; effuso pinguescunt sanguine campi.

590 Âmissis errant dominis per rura caballi, Hastis et jaculis dumescunt plana Soendri, Silvaque fit subito modo quod fuit area nuda. Armis terra latet contecta ; jacere videres Hic homines, ibi quadrupèdes, in linune mortis. Et jam rarescunt acies ; fuga turbida campi Nudat utrumque latus ; fugit irrevocabilis hostis, Dum nequit ardentem Francorum ferre furorem ; Nec reperire queas in tantis miUibus unum Qui sua mille velit calcaria vendere libris.

i . impedit V.

2. Pierre de Préaux.

3. Baudouin de Préaux.

4. Bogerum V.

5. Hugues de Hamelincourt, déjà nommé au vers 452.

6. Foulques Painel.

7. proba strenuitas, audacia forHs V.

8. judiee Y.

9. hastem V.

iO. Smt item V.

88 PHiuppmos

600 Quo fugitis? revocate animos, in bella redite, Aut saltem medio vestigia figite campo ; Non est qui vobis instet, qui vestra sequatur Âgmina. Pêne caret numéro generosa juventus Propter quam^ fugitis? Pqdeat (proh!) mille quir Atque alios plures quos ornât bellica virtus, [rites, Quos genus egregium summo presignit honore, A vix terdenis tanta levitate fugari^.

Hesperus interea confînia noctis agebat ; Duxerat et mundo tenebras absentia solis,

610 Aurea luna vicem cujus supplere parabat. Orbe fere medio mundi per climata lucens. Victores redeunt, quos rumor ab hostibus onmes Aut interfectos aut captos esse ferebat. Bis sex adducunt équités, quater octo pedestris Ordinis, et plures linquebant semisepultos^. Nec minus armigeri, ribaldorumque manipli, Ditati spoliis et rébus equisque redibant. Buccina rauca sonat reditum jam nocte sub ipsa ; Nec mora, rex et cetus ovans rediere Meduntam,

6S0 Et leti somno se curavere, ciboque.

Anglicus ex illo rex tempore non fuit ausus Armato nostros adoriri milite fines. [omni

Ast modicum Barrensis eques post tempus ab Yulnere sanatus, quasi tiro novellus in arma

i . Pro postquam P.

2. Cette escarmouche de Soindres n'est pas mentionnée dans la Chronique (voy. § 45) ; Benoit de Peterborough dit qu'elle eut lieu le 30 août 1188 (II, 46). Selon lui, Guillaume des Barres, îÉxi prisonnier par Richard et libre sur parole, se serait échappé tout aussitôt.

3. semipultosque V.

LIBER m. 89

Se revocatS flagratque novo probitatis amore, iDvîgilatque bonis sic actibus, ut nisi semper Preteritis aliquid addat, nihil estimet actum* ; Et dum nil aliud querit nisi laudis honorem, Se magis atque magis, oblitus posteriorum^,

630 Per virtutis opus extendit in anteriora.

Richardus cornes^ interea petit a pâtre sponsam Restitiû sibi jure suam, quam turre reclusam Yiliter Henricus rex dira mente tenebat, Contra jus sponsîque sui fratrisque Philippi, Fratrem germana fraudans, uxore maritum, Se super inœstus suspectum crimine reddens, Gorrupisse nurum fama vulgante notatus. Quapropter patri merito se subtrahit ille, Seque réconciliât sub arnica pace Philippo^.

640 Mensis erat cujus Jacobi sacrât atque Philippi Passio principium ^, tune cum nascentibus uvis Mane solet madido damnosior esse pruina ; Agmina Karolides Nongenti congregat, unde Yictrices cuneos ad Bemardi-Feritatem Applicat, et, Castro vi fracto, protinus urbem Genomanorum subita premit obsidione, Quam rex Henricus, equitum peditumque catervis Innumeris fretus, clausam tune forte tenebat, Ad quam Vindocino modo festinaverat ipse,

650 Ut contra Francos et natum clauderet illam.

1. se rénovât V.

2. Dans V, les vers 626 et 627 sont transportés après le vers 630.

3. pasteriorque V.

4. Richardus vero L P.

5. Ghron., § 46.

6. Le mois de maL

90 PHILIPPIDOS

Sed, postquam scivit portis instare Philippum, Dat sua terga fiige, nec lumina flectere rétro Audet ; cui subitas dederat timor anxius alas, Dum fugit oblitus famé et regalis honoris, Donec Alançonis^ tuta se clausit in aroe', Gontinuo fugiens viginti millia cursu. Mox fractis urbem portis exercitus intrat Expositam prede ; spoliis oDerantur opimis Quadrige ; jumenta gravât pretiosa supeliex :

660 Serica vestis, ebur, argeutea vasa, numisma Pouderis incerti ^, plumisque tumentia ditis Omameuta thori, diversorumque colonim Ridentes panni. Nimio sub fasce gemiscuDt Colla ; nihil tamen inde minus mortale cor ardet, Quamvis sit plénum, quamvis plus toUere prede Invente nequeat ; spoliis nec gaudia tanta Goncipit ablatis, quin plus sit triste relictis. Interea patrem sequitur Richardus ; et illi Inde revertenti nimis admiranda recurrit,

670 Immo dolenda magis, urbis spoliatio facta Tam subito ; patrum jus et spéciale suonim Presidium, generosa sue cunabula gentis Demolita videns, non miror si dolet. At rex Munificus tanto solamina grata dolori Donat ei totam cum civibus onmibus uii>em, Gumque suburbanis tôt ditia rura colonis.

Inde iter accélérât Turonis festinus ad urbon, Quam geminum nitida flumen circumfluit unda,

1. C'est à Ghinon que s'enfuit Henri II, ainsi que le disent les chroniqueurs anglais et Rigord 66).

2. tutis se menibus infert V.

3. interea V.

LIBER m. 91

Hinc Liger, hinc Garus ; medio sedet inter utrum- 680 Clara situ, speoioaa solo, jucunda fluentis, [que : FertUis arboribus, uberrima fruge, superba Cive, potens clerOy populis numerosa, referta Divitiis, luds et vitibus undique luoens ; Quam sacrosancti presentia corporis oruat Presulis eximii^ Martini, gloria cujus Omnibus ecclesiis summum decus accumulavit. Que cum sit Britonum caput et metropolis, una Bis senas sub se cathedras letatur habere. Givis ut agnovit adventum régis, in undas 690 Précipitât Ligeris pontem, ne transférât ultra Rex acies, facUi subiturus menia cursu. Sed que virtuti vis aut caûtela resistit ? Quis cohibere potest animum virtute calentem? Rex, quodam duce ribaldo, vada tentât ubique, Donec inundantis medio se fluminis hasta Appodians, ripa subito stetit ulteriori ; Inventoque vado quasi per miracula, contra Spem, contra fluvii naturam, transiit absque Remigis of&cio per aquas exercitus omnis. 700 Ut siccum tetigit acies hastata virorum, Haud procul a nums se protinus obtulit illis Planitîes, castris sedes aptissima, cujus Lambit utrumque latus Ligeris Garique fluentum ; In medio segetes aut prata virentia rident, Et raris vineta lods, aut fertilis arbor Temp(»*e pruna' suo, pira, cerasa, mala minis- Aut alneta, quibus muniret castra satelles. [trans,

1. martiris egregii V.

2. prima L P.

9% PHIUPPIDOS

His facit in planis sua rex tentoria figi, Que videt utilia fructu, visuque décora.

71 0 Et jam nocturnas nova lux ammoverat umbras, Reddideratque diem solis presentia mundo ; Irrequieta manus peditum, quibus omnis obique Est onerosa quies, scalas ad menia, rege Ignorante, levant, nec adest qui menibus illos Ârceat, aut cuî ait audacia velle tueri Urbis circuitum ; tantus tremor occupât onmes ! Yectibus oppositis tantum, portisque seratis, Omnes municipes, omnis se civis in arce Glauserat ; banc solam defendere posse putabant.

7S0 Ergo catervatim pedites in menia scandunt, Perque gradus subeunt, vicos portasque recludunt Introrsum, sociosque suos hortantur adesse. Denique militibus notum regique fit istud. Mirantur gaudentque simul, gratesque Deo rex Letabundus agit, ejus qui prospérât actus. Introeunt quicumque volunt ; fît protinus ipsam, Rege jubente, pari voto concursus ad arcem. Septuaginta viros équités peditesque trecentos Gascolides secum Gilebertus habebat in arce,

730 Qui prefectus erat et constabularius illis ; Qui, tantas non posse videns refringere vires, Maluit intactam post urbem tradere régi Ârcem, re penitus salva sociisque sibique, Quam post conflictum se denique dedere victum^.

Ânglicus interea pacem rogat, et, lioet eger Febre laboraret calida, Ghinone relicta, Usque Golumbare pro pacis amore venire

i. Ghron., § 48.

LIBER m. 93

Sustinuit; cum quo rex pacem fecit, et ipsi Pictavum solida sub pace reconciliavit,

740 Sub tali forma, quod uterque, vel aller eorum, In Syrie partes ipsum comitetur itiirum. Pacificare tamen nequiit cum pâtre Johannemy Gui bellum infelix alia jam parte movebat, Esse mereretur ut mortis causa paterne, Addens fraude sua patrio tormenta dolori, Cor luctu crucians dum febris sévit in ^ artus. Jamque suprema dies illi Ghinona reverso Post triduum occurrit ^, qui Fonte sepultus Ebrardi , Per proprios victus natos et obire coactus,

750 Abbreviasse sue lugetur tempora vite. Félix, si régi regum studuisset haberi Gratus, et illius metuisset ledere serves ^ ! Félix, si sancti Thome fratrumque suorum Non interfector, sed amator amasset haberi ! Félix, si proies illi sua cara fuisset, Ipseque carus eis, genuit quos omine levo, Ipsius exitii causam mortisque futuros ^ !

Hinctibi scirelicet, homo, quid sit gloria mundi, Quid luxus, quid opes, quid honor, quid summa

[potestas :

760 Gui nuper dare vix poterant castella vel urbes Hospitium, nec ei capiendo sufficiebant ; Quem formidabat regni pars maxima nostri, Nomine quam feodi Francorum a rege tenebat,

i. pasdtur V.

2. Voy. Rigord, p. 96, note 2.

3. Après le vers 752, on trouve dans V cet autre vers :

Si dominoque suo gratumque tulisset honorem.

4. Ghron., § 49.

9i PHILIPPfDOS

Neustria, Pictones, Andis, YascoDÎa, Xanto^ Ârmonci, Bitures, Alvernicus, ÀDglia tata ; Multi preterea populi quos equore lato Circuit Oceanus, cum regibus atque tyrannis Subjiciebantur, illi servirc coacti ; NuDC satis arcta domus totum concludit, et ex his

770 Quos genuit nullus interfuit ejus honori

Supremo, aut saltem corpus perduxit ad urnam^. Heu ! quid anhelamus ad mundi gaudia? quid sic Infrunita trahit vos ad terrena voluDtas? Sis locuples, sis pauper, idem est ; mors, omnibus Imperiosa manu fortunam terminât omnem. [equa, Ergo, dum vivis, caveas, homo, perdere vitam Nescia que' finis post luctus gaudia prestat ; Ne post letitiam pereuntem flanuna géhenne Te cruciet, ne te mors torqueat inscia mortis,

780 Quam patiens, semper et nunquam vivit in iUa. Irrequieta solet gravis esse locutio ; vires Tractatas^ reparant moderata silentia lingue. Expedit ergo brevi tibi, Musa, quiescere pausa, Ut mage facundam requies te tertia reddat.

1. Cento P.

2. Après le vers 771, V ajoute les vers suivants qui faisaient à peu près double emploi avec les vers 749-750 :

Qui non est vietus per ws et obirê coactus Àbreviare sue lugetur t«mpora vite.

3. qui L P.

4. Et contra V.

LIBBR IV. 96

GATHAL06US MÀTERIE QUÂRTI UBRI.

QuARTus Richardo confert pâtre sceptra sepulto; Qui mox Jérusalem praperat cum rege Philippo. Trinacriis hyemant in finibus^ unde simultas Non aimul ire siniO arnbos. Cedit Cyprus Anglis; Frandgenis, Acharon; Gaza^ Ascaloj Jopen^j utris- Egrotat repetitque solum natale Philippus. [que. Richardus rediens capitur ; sed et inde redemptus Frandgenum bellis multa virtute résistif, Francos obtruncat damnosa fraude Johannes^. Galterus rénovât^ amissa chirographa fisd.

INCIPIT UBER QUARTUS.

Lege patrum veteri, Richardum, pâtre sepulto, Efficit ÂDglorum primogeDÎtura monarcham'; Qui sublimatus constans in amore Philippi Mansit, eum tanquam dominum revereuter ha- Nec fiiit inter eos auno discordia pleno, [bendo ; Face ligante bona gemini commercia regni.

Anxius interea rex^ Ghristo reddere votum, Proposito nuper sancto quod voverat illi,

1. Non iinit ire simul L P.

2. Asealonopen P.

3. Les trois vers précédents (Richardtu - Johanius) manquent dans V.

4. revoeat V.

5. Ghron., § 49.

6. ria? P.

96 PHILIPPIDOS

Préparât^ et vigili sibi providet omnia cura, 10 Tanti procinclus sibi que desiderat usus*, Que sibi deposcit séries tam longa viarum'. Prémunit^ validis se pugnatoribus^, et tôt Quot satis esse putat ad tanta negotia, tota Delectos patria bellis etpace probatos^. Fruge, leguminibus, argento, carnibus, auro, Rébus, equis, armis, biscocto pane, meroque. Innumeras onerat naves, et, classe parata, Propuisus zephyri spiramine, movit ab urt)e^ ItaUe, clarum posuit cui Janua nomen^ ; [tua, iO Hebdomadisque tribus^ Tyrrhena per equora vec- Levus habens Romam, dexter GarthagiDis arces^^

1. Properat P.

2. Et Hbi procinclus tanti desiderat usus V.

3. dierum V,

4. Preminuit P.

5. bellatoribus T.

6. Les mss. L et P portent ici en marge deux de ces vers mnémotechniques^ comme on en trouve souvent jusque dans les chroniques en prose :

Millenus centenus erat deciesque novenw Annus quo petiit rex régna marina Philippus. Dans P, il y a Francus quo petiit

7. ad urbem V.

8. Un texte, que nous n'avions pas encore remarqué lorsque nous publiâmes le passage correspondant de Higord 69), fixe les dates du séjour de Philippe- Auguste à Gênes : il arriva le 1" août et s'embarqua le 24. (Otoboni annales, M G. Scr,, XVIII, 104.) 8a demeure était située auprès de la cathédrale « in edibus c juxta ecclesiam Sancti Laurentii. » (Variante de Benoit de Péterborough, II, 113, note 2.)

9. Le roi de France, parti le 24 août, n'arriva que le 16 sep- tembre à Messine. (Raoul de Dicet, II, 84. Benoît de Péter- borough, II, 124.) Il serait donc plus exact de dire qu'il passa vingt-trois jours en mer.

10. urbem V.

LIBER rv. 97

Post tempestates, post multa pericula, multas v Passus jacturas, Trinacribus appulitoris^.

Pharita dum classis legeret fréta, forte suborta Tempestate, rates jam rumpebantur et undis Pêne tegebantur, nisi navita cautus in equor Emisisset equos, fruges jactasset et escas, Vasaque plena mero ; nec contradicitur illi. Immo suam rem quisquejacit, suaperderemalens,

30 Funere quam nuUo vitam finire sub undis,

Reque sua potius quam corpore pascere pisces; Nec reputat damnum, quo mortis prorogat horam Tempore vel modico^. Sic navibus exoneratis, Esset cum noctis medio plus temporis actum, Nec cessaret adhuc vis tempestatis, ^t ether Gogeret attonitos jam desperare salutem. Et tonitru et nimbo, tenebrisque tenentibus astra Fulgura quas nimio rumpebant crebra stupore ; Rex animo forti stupidos affamine tali

iO Solatur : < Gesset^ timoromnis, visitât ecce c Nos Deus ex alto ; tempestas ecce recedit ; c Jam matutinas Glarevallensis ad horas c Goncio surrexit ; jam sancta oracula sancti, c Nostri haud immemores, in Ghristi laude resol- c Quorum pacificat nobis oratio Ghristum, [vunt, Quorum nos tanto prece libérât ecce periclo. » Vix bene Bnierat, et jam fragor omnis et eslus, Ventorumque cadit rabies, pulsisque tenebris, Splendiflua radiant et luna et sidéra luce.

50 Sicque data cunctis ad régis verba sainte,

1. Ghron., § 51.

2. Frugi jacturam V.

3. cessât V.

n 7

98 PHiLippmos

Nox^ abit, et flatu classem ducente secundo, Auxiliante Deo, magna non absque suanun Rerum jactura, leti evasere periclum, Âtque alacri plausu^ pwtum subiere salutis. Tune rex larga suis gazis effundit apertis Dona, quibus venîant iUis oblivia jactus. Ne Ghristi athletis vel equi vel pabula desint ' . [iUo Rex quoque Richardus, properans haud segnius In Grucis obsequium (constrictus ad hoc tamen 60 Jure tenebatur jurando), movit ab urbe [ipsum Massilia^, rébus ita premunitus et armis, Electisque viris, ut non minor ipse Phîlippo Viribus, ac aliis que presens postulat usus, Esse videretur^. Hinc Tusca per equora ductu Yclivolo raptus, numerosa classe Sicanos Ingreditur portus, nil passus in equore damni^, Gaudia Francorum renovans regisque Philippi, Qui tuncMechina^ novus hospes in urbe manebat.

1. NosV,

2. ErepHque vadunt V.

3. Rigord 72) et la Chronique 53) ne font qu'une brève allusion à cette tempête à propos des largesses faites par le roi à ceux des siens qui en avaient souffert ; on en trouve la mention dans les Annales Aquicinctini (D. Brial, XVIU, 34i) et dans Robert d'Auxerre (ibid., 259).

4. Richard quitta Marseille le 7 août 1190. (Benoît de Peter- borough, II, 112.)

5. Ghron., § 51.

6. Ceci n'est pas exact ; Richard avait rencontré quelques diffi- cultés durant sa traversée, et la dernière partie de son voyage s'était faite par terre, à travers la Galabre. Il avait passé le détroit entre Bagnara Calabra et la pointe du Phare il coucha sous la tente avant d'entrer à Messine le 23 septembre. (Benoît de Peterborough, n, 112-115 et 124-125.)

7. Methina V.

LIBER IV. 99

Exsultan t Siculi, gaudet Trinacria tota 70 HospHibus tantis, tôt habentibus agmina secum ; Qaos rex Tancredus magoo suscepit hoDore, Ditia qui gentis Sîcule tune frena regebat, Insidiis mixta vi, sceptra potenter adeptus.

Rex Guillelmus erat nuper deftinetus ^ , et ejus Uxor Riehardo gaudebat fratre Johanna ; Nec quo se viduam consolaretur habebat, Nec qui posset erat hères succurrere régi. Ât soror ejusdem Gonstantia, r^e sepulto, Jure voiebat ei succedere proie carenti. 80 Tancredus, fuerat qui régis avunculus, îDam Non patiebatur patriis succedere sceptris, Presumens nuilo succedere jure nepoti, Seque novum regem, spoiiata nepte^, creare. nia tamen régis Henrici cum foret uxor, Qui fuit Imperium Romanum tempore nactus Post modico, facta est regina, juvante marito; Que, simui imperii et regni diademate fulgens, Restitui prorsus meruit sibi jura patema, Postea que genuit Fredericum, qui modo régnât, 90 Theutonicos cum Romanis Siculisque gubemans^. Heu ! quam mutari levis est afiPectio mentis Humane ! quam se dîversis motibus ^ aptum Exhibet humanum cor, suggestoris iniqui

4. Guillaume le Boa était mort le 16 novembre 1489.

2. Ce titre est inexact ; Constance, fille de Roger, était tante Tancrède. Elle avait épousé l'empereur Henri VI.

3. Les vers 89 et 90 sont ainsi rédigés dans V :

Bfus facta parent Frtderiei qui modo totam Italiam et Theutonicis (sic) Siculisque (sic) gubemat.

4. mentiinu V.

1 00 PHILIPPIDOS

Fraudibus illectum ! qui, supplantator amoris, Semper agens^ odium, lites serit inter amicos, Quosque videt junctos aliqua discriminât arte, Ut sibi subjiciat disjunctos quos^ superare Non valet, alterno duin consociantur amore, Dum stant, dum temere non incurvantur ut hosti

1 00 Sit via, oui nullos est supplantare potestas, Prêter eos qui se incurvant ut transeat ille^. Nosque nimis faciles sumus illi cedere, qui nil In nos juris habet, nisi quantum cedimus illi; Immo, si volumus, quantum tentamur ab illo Unde resistamus satis intra nosmet habemus, Quod nobis virtus prestat divina ; nec uUus Gogitur esse malus, nisi sponte receperit hostem. Nam suggestori subicit nos sola voluntas ; Que si defuerity peccatum nuUus habebit.

110 Reges ecce duos amor unus, spiritus idem, Una fîdes unit, et sic conglutinat, ut nil Hic amet aut fugiat, nisi que fugit aut amat ille ; Tantus ad alterutrum ligat ardor aniorisutrumque! Sed durare diu dilectio tanta nequivit Inter eos. Richardus enim, quod corde tegebat, Nactus oportunum tempus, detexit, et illum Talibus alloquitur : c Bone rex cui Francia paret, c Gujus ego miles, cui sum juratus in arma, c Gui tanquam domino fateor me jure teneri ^,

1 SO c Quem tremit Egyptus regioque Palestica, cujus c Prestolatur opem Domini crux atque sepulcrum,

1 . amans V.

2. quos omis dans V.

3. hostis V.

4. ligatum V.

LIBER IV. 101

Audito cujus Saladinus Domine pallet, Jam sua, jam victi tendunt tibi brachia Parthi, Inclinatque tuis Acharon sua menia signis. Ne, queso, tibi displiceat quod detego verbum : Germanam tibi reddo tuam, causamquelatentem Qua compellor ad hoc, a me, rogo, querere noli^ . Ipsa quidem nupsit mihi per sponsalia tantum, Nil ultra ; nec eam novi carnaliter unquam^. 130 c Et jam juncta thoro est mihi Berengaria, régis Filia Navarre ; sacrum jam copula carnis Gonsummavit opus, facti caro jam sumus una. NuUa quidem causa est quod eam dimittere pos- Amodo cum mihi sit et legeet carne jugata^. [sim, Sunt comités, sunt barones, quorum soror uni. Rex venerande, tua meliori fédère nubet. » Obstupet et nimia rex obmutescit ab ira ; Post tamen hoc breviter sermone recon venit illum : c Si mihi germanam reddis, nihilominus omne UO c Germane dotalitium mihi reddere debes.

c Que cum germana tibi sunt data^ nomine dotis,

1. Guillaume le Breton se fait ici, comme au vers 636 du livre UI, l'écho du bruit suivant lequel Henri aurait défloré la flancée de son fils.

2. Le texte et l'ordre des vers 136 à 139 sont un peu différents

dans V :

Nupsit Aelisis mihi per sponsalia tantum

Vestra soror, nec eam novi carnaliter unquam.

Unde illam nunc reddo tibi, causamque latentem

Qua compellor ad hoc, a me rogo querere noli.

3. H est impossible que Richard ait tenu ce langage pen* dant son séjour à Messino, car il n'épousa Bérengère que le 12 mai 1191 à Limisso, en Chypre. (Benoît, H, 166.) Cette princesse n'arriva même à Messine que le jour du départ de Philippe- Auguste (ibid., 161%

4. data sunt tibi V.

1 03 PHILIFPID06

c Nunc ad me debent, redeunte sorore, reverti ; c Sed nihil ad presens queror aut peto ; nolo minari . c Majusopus superest ; sinelitequod instatagamus, c Servitioque crucis instemus, et ejus honori c Qui mundi peccata tulit, pro cujus amore c Taliter externis peregrini vivimus oris. c Salvas ooncedo treugas tibî, dum cruds arma c Servitîo tuleris, dein meque meosque timeto. >

1 50 Régis verba placent Richardo, nil petit ultra ; Treugarum t^^lis concessio sufficit illi ^ . Non tamen exbibuit liquido se corde Philippo Ëxtunc^ sive suis; nec vero^ Philippus eidem Mente fuit placida. Qui cum jam quinque fuissent Mensibus hibernis Sicula in regione morati, Anglorum regem monuit rex noster, ut una Aggrediatur iter secum, Dominique sepulcro Succursum prestet, sicut juraverat illi. Noluit ille tamen ; Siculis sed mansit in oris,

160 Auxilium prestans Tancredo in prelia régi, Infestabatur quibus undique. Proinde Philippus Rex cum Francigenis zephyris dat carbasa primis

1. Dans le traité de paix conclu en mars 1191, à Messine, il n'est pas question de trêve. Pour ce qui est du mariage du roi d'Angleterre, Philippe permit à Richard d'épouser qui bon lui semblerait, et lui abandonna, moyennant 10,000 marcs d'argent, Gisors, Neaufle, Lyons-la-Forét et le Vexin normand, à con- dition que ces terres reviendraient au roi de France si Richard mourait sans hoirs mâles. (Cat., 336.) Si Guillaume le Breton parle ici de trêves, c'est sans doute pour justifier Philippe- Auguste qui , deux ans après, profita de la captivité de Richard pour envahir, au mois d'avril 1193, le territoire qu'il avait aban- donné par le traité de Messine (Voy. Rigord, § 89).

2. Postea V.

3. necnon V.

LIBER rv. 103

Vere novo, et, leva Grecos a parte relinquens, Â dextra Pharios, Gretam Gyprumqi|^^9ecundis Preteriens velis, Acharon illabitur urbi Pasche nocte sacra ^ ; quem sic celestis agebat Gratia, quo fîrmis sacre solemae diei Exigeret plantis, quo jam precesserat ille Inclytus eximie Jacobus viptutis Avennas^,

170 Et jam cum paucis audax ^dbsederat urbem, In Domino solo confidena', ^ui pius illi Uisit oportuno^ succursuin in tempore gratum, Qui presto semper est confidentibus in se.

Navibus egressi firma vestigia planta Figere congaudet exerdtus, et sua saltu Gorpora dant sabulo ; leti post longa marini Tedia discursus, grata patîuntur arena, Intus et exterius aura meliore refecti. Née mora, par campos et per convexa locatis

180 Gertatim castris, ex omni parte coronant Urbem, ne qui vis evadere possit ab illa, Aut laturus opem dare deforis arma vel escas. Gastra solo vigilant, servat navalia classis ; Dein vallo munire student fossisque profîmdis Omnem circuitum castrorum, nec minus alte Per loca bristege castellaque lignea surgunt, Ne subito Saladinus eos invadere possit ; Qui non cessabat pugnas miscere fréquentes

1. Guillaume répète ici Terreur commise par Rigord. (Voy. tome I, p. 108, n. 1.) Ghron., § 54.

2. Jacques d'Avesnes était arrivé à la fin d'août 1189, en même temps que Robert, comte de Dreux, Philippe son frère, évéquo deBeauvais, et Érard de Brienne. (Benoit de Peterborough, H, 94.)

3. confisus V.

4. opportunie V.

1 04 pmuppiDOS

Ghristicolis, et eos incessere nocte dieque, 1 90 Quamyia4)onfusus et victus semper abiret. Nec pàdet assidue vinci, victumque ftigari Turpiter, et caros conflictu perdere crebro*, Dum dolet obsessis nullum dare posse salutis Gonsilium, vel eis succurrere qualibet arte.

Nec mora detinuit Richardum longa Sicanis Finibus ; immo Gypron adiit, totamque duobus Mensibus expugnans, clara virtute subegit Ipse sibi, victamque suo cum principe cepit. Gypris enim regio, quamvis coleretur in iila 200 Ghristus Grecorum ritu, tamen impediebat

Ghristicolas cruce signatos, Dominique sepulcro Ferre negabat opem, Sarracenisque favebat. Mox Gypro victa, spoliis ditatus et auro, Festinat Âcharon, quam, fractis undique mûris, Obsessi vita tantummodo dedere salva Orabant, quorum solo pro munere vite Ghristicolas omnes, quos vincula duralenebant Sarracenorum, Saladinus cum cruce sancta Reddere pactuscrat Francis regique Philippo'. 210 Ât rex catholicus^, donec rex Anglus adesset, Gui fore se socium promiserat ipse fidelem, Dum crucis obsequio servire studeret uterque, Nolebat tanto solus gaudere triumpho Exspectans socium cui dimidiaret honorem Quem soli sibi contulerat clementia Ghristi,

1 . et crebro conflictu perdere caros V.

2. Guillaume se laisse entraîner par le désir de glorifier son héros, car Acre était loin d'être disposée à se rendre avant l'ar- rivée de Richard. (Ghron., § 55.)

3. magnanimus V.

LIBER rv. 1 05

Gentis et invicte vis invictissima bello, Servitio Ghristi multo conspersa cruore.

Postea nolebat Syrus vel forte nequibat Verbo stare suo, pactumve tenere Philippo.

SSIO Unde quidem justa Richardus bile tumesceos, Presertîm sibi non oontradicente Philippo, Magometicolas omnes, quos, urbe reclusa, Invenit numéro quasi bis sex millia, fecit Yerticibus cesis efflare in tartara vitas^.

Urbe refirmata positis custodibus, omnes Vici Ghristicolis et predia distribuuntur, Eoclesiasque novas, ubi Ghristi nomen adorent, Edificant. Ridet subito mutata locorum Et rerum faciès ; jam Magometus ab omni

230 Exulat ore procul ; jam per totam regionem Gatholice cultus fidei se pandit ubique.

Unus et undecies centum deciesque noveni Transierant anni postquam Deus est homo factus, Quando cepit Âchon gens Gallica, rege Philippo, Grastina quintiles data cum produceret idus^.

Hinc quoque^ progreditur exercitus, et sibi Âscalonensis urbis pessumdare gaudent^, [muros Qua fuit Herodes natus, qui milUa centum Quadraginta dédit morti cum quatuor, ortu

240 Principis eterni metuens amittere regnum, Inter tôt credens pueros occidere Ghristum.

1. Ghron., § 58. La Chronique parle d'environ 7,000 pri- sonniers décapités ; Rigord 82) dit plus de 5,000 ; Guillaume de Newbury (liv. IV, chap. xxiii), environ 2,600.

2. Le vers 235 manque dans V.

3. Postea V.

4. pessunidare muros V.

1 06 PHILIPPIDOS

Hinc, duce Richardo, Joppen Gazamque trium- Insignes olim factis^ illustribus urbes. [phaot, Hanc fama celebrem centurio^ reddidit olim', Angelico monitu qui Pétri dogma secutus, Purgari meruit et sacro fonte renasci. Âst illam Samson ^ bellis insignibus, et vi Antea collata nuUi, née postea, sepe Gontudit, et multis confecta cladibus urbe,

S50 Portarum valvas signis atque ere nitentes In manibus portans, stetit aiti vertice montis; Qui tandem moriens cecalus conjugis astu^ Extinxit plures quam vivus straverit hostes. Que res gesta notât quod Ghristus, morte sua nos Yivificans, nostram crucifixerit in cruce mortem ; Prbque sua, sibi quam elegit de gentibus ipse, Ecclesia moriens, vectes et ferrea claustra^ Fregerit, et fortis armati fortior arma Captivans, victor spoliis ascendit in altum.

S60 Sed nondum Moysi faciem Judea videre'^,

Dum de lege legit paleas, non grana, meretur.

Solus cum paucis hec inter agenda Philippus, Febre gravi tactus, crebroque tremore fatisoens, Infîrmabatur, Acharonque jacebat in urbe; Tantaque scaturies, tantus calor iilius ossa

1. bellis V.

2. La véritable quantité est cënturlo,

3. ille V.

4. Sampson P. Sanxo V.

5. hasta Y.

6. vectes et claustra baratri Y.

7. V contient un vers de plus :

Sed tenebrù immersa jacens misteria rerum Et Moysi faciem nondum Judea videre.

LIBER IV. 107

Totaque membra iîiit ita depopulatus, ut omnes A digitis uQgues caderent, a fronte capilli ; Unde putabatur, et nondum fama quiescit, Illum mortîferi gustum sensisse veneni.

870 Gratia sed nobis divioa pepercit in illo, Ne mutîlata suo lugeret Franda oomu Tarn dto, cujus erat studiosa sedulitate Postmodo continue pacia firultura quiète. Languit ei^o diu ; sed enim per tempera kmga Pànlatim gradibus cepit revalescere lentis^ ; Cumque nequiret ibi sanari prareua, amico Hortata proœrum, cum oonsilio medicorum In patriam statuit nativaque rura redire. Sed prîus expeosas tribus annia sufiicieiitea

280 MiHtibiis oumerat quingentis de propria re« MîDe qaftbos decîes pediles adjungere curat^ Qui T^ili fatigant stndio coraque fideli XÊânsk TΜ pio Domini pugnare §epuiaro^ UkikmffMMÈqae Dod caoiam committit eomm.

Hk igàiut caris vigiK fatione peraetâs^ Bex iicr eqoofftnm spiraotibiis arripit aoris^; Qu^ Bomam Teaîeos. celebri doaalur booore A Ojpfftino papa* qui tertîos UtIm KoflHDÎs 9ÎBS preerat, taoçebat et tpmmn

9M Tcrtiss flufiiri reg^ali saoçaiDe itiri^

1. viSTF n^-fn» éukoc renDÇAiatf^é» éasik V yês nuk ^uaM^e

7gnyprB fouÏÊAi'm rvàÙM f/myétn taiuttt, hergm praàui ieaUx rnésixt vx§vr ih vem^

T

S. Câirtii:.. f ^ Jbfiiff wuDê déjà dr gue uuuk içifunuiiè îe

1 08 PHILIPPIDOS

«

Gumque satis digne a patribus sanctoque senatu Esset honoratus, tandem dimissus abire, Dorsa per abrupte Radicophonis ardua, cHvis Invia limosis, quo vix aut ire viator Aut remeare potest, Montis laureta Gaprini Prétérit, et Montis Bardonis ^ per juga celo Proxima, planitiem Ligurum subit ; inde Geneis Lassatum scalis, Moriana valle, salebras Preteriendo graves, cepit Burgundia demum^;

300 Gumque mora modica, post aspera saxa, Gatique^ Golliculos, Isaramque vado Rhodanumquecarentes Se recreasset ibi, medio jam mense decembri*, Sanus et in vultu solito ridente rubore (Reddimus unde Deo grates) in propria venit.

At rex Anglorum Joppen Gazamque, vel ultrOt Yel vi, perdiderat^; mittebat enim Saladino, Et Saladinus ei varia vice scripta, sibique Pacificabat eum Saladinus munere crebro ^. Et jam Blesensis Theobaldus jamque Philippus

31 0 Flandrensis comités , jam Yindocinensis, et ille

i . Hardonis L P.

2. deinde P.

3. D. Brial propose de lire Gotique colliculos et croit que le poète a voulu désigner les Alpes-Gottiennes. Outre que la quantité régulière de cotti devrait être alors un spondée, le diminutif «dl- liculos serait en ce cas bien déplacé. Il doit s'agir ici du Mont- du-Ghat, chaîne située entre le lac du Bourgetet la vallée d'Yenne.

4. P et L portent novembri; pourtant, dans le dernier, ce mot a été corrigé d'une autre main en decembri, (Voy. d'ailleurs Ghron., § 62, Rigord, §82, et Benoît de Peterborough, H, 235.)

5. G 'est une insinuation entièrement dénuée de fondement : Richard rebâtit au contraire ces villes. (Benoît de Peterborough, n, 192.)

6. Ghron., § 62.

LIBER IV. 1 09

Quem Giemus, quem Mons Glanis, quem Pertica Terrea spirilibus viduarant vasa beatis ; [misit, lUustris^ Stephani contristant funera Sacrum Gesaris ; Uldonis^ mortem Bui^undia plorat. Sed nec parcendum Jacobo^ mors impia duxit, Gujus ob indignam mortem tristantur Âvenne. Id toto locus est regno rarissimus in quo Non habeat causam lacrymandi quilibet, aut ob Âmissumdominum, velfratrem, sivepropinquum :

320 Natos hic queritur amissos, ille parentem ;

Hic ejulatur cognatos, alter amicos ; [tes ;

Hic famulum^, hic socium^; patruos hic, ille nepo- Tanta peste cadunt proceres in funera nostri^, Quos omnes sibi mors Acharon ascivit in urbe'^.

Tune rex Richardus, multis infestus, ab illa Gogitat egressu tacito discedere terra. Dissimulât regem, paucisque trieribus equor Sulcat, et Iqnie progressum denique ponto Âdria suscepit ; a dextro rémige littus

330 Uisit in lUyricum, quo navibus ille relictis Impériale solum cultu Templarius^ intrat,

{.EgregiiW.

2. Lisez Hugonis.

3. Jacques d'Avesnes, tué à la bataille d'Arsouf. (Hog. de HoTeden, m, 129.)

4. dominum Y.

5. fratrem V.

6. Après le vers 823, on trouve dans V le vers suivant qui a disparu dans L et P :

Tantoque affUsiunt carorum pectora luctu.

7. Ghron., § 60. Ceci est plus complet.

8. Richard était déguisé en marchand et non pas en Templier; mais il avait quelques Templiers en sa compagnie. (R. de Gog- geshale, 54.)

1 1 0 PHILIPPIDOS

Privato ut tectus habitu securior iret. nie quidem multos magnâtes leserat, unde, ^ Duin metuit multos, multis se dissimulabat^. Dux tamen agnovit illum tuus, Austria, cujos Partibus in Syrie tentoria ruperat, atque Indignis nimium probris affeoerat illum ^.

Heu ! quis fortuitos casus evadere posait, Prospectumque sibi fato vitare periclum ! 340 Sepe fit insidiis pejor vis obvia casus ; Fatorum série contingit sepe, quod hostis Plus improvisus solet explorante nooere. Quid prodest versare dapes, servire culine'? Quid juvat officio dominum vilescere servi? Quid flexisse viam, vestes mutasse, suoque Se famulo regem finxisse minore minorem? Nil Minturnensi Mario latuisse palude Profuit, aut Thetidi natum sub veste pudenda^

i. Bien que ce récit soit beaucoup plus détaillé que celui de la Chronique, ces vers semblent calqués sur la phrase correspon- dante : « Sed quia multos oiTenderat, multos metuens, dissimu- lavit... » Chron., § 66.

2. Voy. dans Rigord 82) le récit de l'outrage infligé par Richard au duc d'Autriche.

3. Ce vers, ainsi que les suivants, fait allusion à ce fait rap- porté par plusieurs historiens : Richard, pour mieux se cacher, avait cherché à se faire passer pour un valet de cuisine :

Lés le fu s'asist esraumant, Si prist à torner les capons Toi ansement corn uns garçons.

(Ph. Mouskés, V. 19920 et suiv.)

Sur l'analogie que présente ce passage avec un fragment corres- pondant de Pierre d'Éboli, voy. Pannenborg, Zur Kritik der Phi" lipis, p. 23.

4. theadi P, theadi corr. en thetidi d'une autre main, dans L.

LIBER lY. 111

YirgiDeis miscere choris Lycomedis in aula^.

350 Nec rex celatur, nec mons absconditur : ipsa Regia majestas nunquam se passa latere, Quicquid agat, régis persona patebat ubique ; Quesitasque negans sibi caligare tenebras, Proditur et mediis latebras' non invenit umbris^, Dum quocumque specu proprio splendescit ab Eccelatenscapitur, etabilloquem metuebat [igné. nie magis, quem plus vitare volebat, ab illo Eoce latens capitur, qui non querebat eumdem, De quo nulla sibi suberat spes inveniendo.

360 Anno preterito, magnus Fredericus, abhorrens Tedia longa maris ^, Gilicumper plana petebat Jherusalem, cruce signatus cum Theutonicorum Hillibus innumeris ; qui cum propcranter adiret Niceam, pagis degressus ab Antiochenis, Sole calens, dum se medii fervore diei Balneat incaute cujusdam gurgite rivi, Interceptus aquis fit mortis preda repente ; Quo subit Imperium defuncto filius ejus Henricusy patrii juris successor et hères ^. 370 Nec tantum promovit eum successio gentis,

Quam cleri et procerum super hoc electio juvit. Est etenim talis dynastia Theutonicorum,

i. Les vers 348-349 sont ainsi rédigés dans V :

Profuit, aut Thetidis natum Lycomedis in aula Virgineis miscere choris sub veste piuUnda.

2. tenebras P.

3. Dans V, ces deux vers sont ainsi rédigés :

Caligansque negans sibi caligore latebras, Proditur et mediis tenebnu non invenit umbris.

4. Tedia longa ferens maris P.

5. Chron., § 56.

112 PHILIPPIDOS

Ut nullus regnet super illos, ni prius illum Eligat unanimis cleri procerumque voluntas. TaK ergo Henricus successerat ordine patri, Tuncque moram Maguntina faciebat in urbe, Gum regem Anglorum dux obtulit ^ Âustricus illi^, Quem sic alloquitur : Tu nuper régis amicus c Usurpativi, contra nos^ bella movebas,

380 c Impia TanA^edi juratusin arma^, meamque c Uxorem patris solio privare volebas ; c Nuper et in Syria Saladini exennia palpans, c Ghristicolas Ghristi crucis hostibus exposuisti, c DumGazam, Joppen, Ascalonemque, sinearmis c Et sine conflictu subverti sponte tulisti ; c Imperiique mei proceres occidere quosdam, Et maie tractare plures non erubuisti. Immo tuum dominum, nostri genitoris aniicum, c Et fratrem nostrum, voluisti tradere Parthis,

390 c I3t mutilata suo lugeret Francia cornu,

c Ne sua, que rétines injuste, jura reclamet^. >

Non tulit ulterius, ac si resideret avito Innixus solio, vel in aula Linconiensi, Aut medio Gadomi, quasi cultus immemor in que Gaptus habebatur, regaliter, ore diserto^, Gorde leonino, vocem prorupit in istam :

i.tradiditY.

2. C'est le 23 mars 1193 que Richard fut livré à Henri VI (R. de Dicet, II, p. 106) et non pas en décembre, comme le dit Rigord, § 88.

3. me\,

4. sustentans arma Y.

5. Ce discours se rapproche beaucoup de celuf que Raoul de Goggeshale met dans la bouche de l'empereur (p. 59).

6. modesto V.

UBER IV. 113

Prodeat in médium qui me de proditione Arguât; armatus veniat, subeatque duellum Me contra, si me super hoc convincere possit.

400 c Non tamen usque adeo virtus mihi déficit, ut me Fidentem de jure meo solitoque vigore Yincere quis possit ; fiât quod jure cavetur * . Lex mihi ni parcat^, mortem non deprecor ultra ; Si pro germane pugnavi jure, suumque Denique jus per me Tancredus reddidit illi, Imperium facto vestrum non lesimus isto. Parce, precor, nostris erroribus atque labori; Parce, precor, patrie, meus (heu !) quam depo-

[pulatur^ Frater , Francigenum ^ in me qui movet impius

[arma.

ilO c Dum moror hic captus, mea rex castella Phih'p- Diruit ad libitum, Gisorti menia frangit^ ; [pus Jam sibi Paciacum, sibi jam subjecit Hibream ; Jam Bellum Montem cepit , castrumque Leo-

[num*. Tunovus es princeps, instant tihi prelia ; questu Multiplici video, multoque numismate, valde"^ Nunc opus esse tibi ; si vis superare tôt hostes Quot modo contendunt tibi se prestare rebelles,

i.jubeturY.

2. imparcat L.

3. depredatur V.

4. Francorum V.

5. fregit V P.

6. Les châteaux de Gisors et de Neaufle n'ayant été livrés à ï^lippe- Auguste que le 12 avril 1193 (voy. tome I, p. 123, note 2), X^chard ne pouvait pas en déplorer la perte on mars.

7. magnum Y.

n 8

1 1 i PHIUPPIDOS

Mille dabo argent! marcas tibi œntaplicatas, Mequetibi sceptrumque roeam subjectafatebor^.

4210 Gommoda nuUa tibi confert mea captio, nulla c Laus est armatum palmis^ aflligere regem ; c Jam nimis afilicto sine me succurrere regno. » Annuit his princeps dictis, et mitior infit, Glanrit et paucis ejus sententia verbis : c Sicut dixisti facias, et liber abito. »

Rex igitur dictum re firmat, et inde recedit Liber, et Albidiam post tempora longa revisit. Ânglia rege suo gaudet veniente ^ ; Johannes Exulat, et régi Francorum invisus adheret.

430 Ât jam Rodolie Yallis^ qua pascua lambit Sidcreis Audura vadis, qua, lapsus in amnem Famé majoris^, majus sibi nomen adoptât, Qua procul hinc in se ridentem suscipit Arvam^ Nomen ei donando suum, qua Ridula pratîs Irrigat arridens ridentibus arva Bruonne; [num'^, Quicquid abhinc spatii Fontem patet usque Sere-

1. Richard se dépouilla de son royaume et en investit Henri VI, qui le lui rendit moyennant un tribut annuel de 5,000 livres ster- ling. A sa mort, Tempercur affranchit les rois d'Angleterre de ce tribut. (R. de Hoveden, m, 202-203.)

2. Barth et, après lui, D. Brial proposent de lire : nulla Laus esDarmatum; il nous semble que, sans aucune correction, le vers présente un sens très satisfaisant : il n'y a point de gloire à abattre un roi armé de ses seules mains,

3. redeunte V.

4. Et jam Rodalie Vallis V.

5. C'est-à-dire lorsque l'Eure se jette dans la Seine.

6. Les précédents éditeurs avaient imprimé à tort Àmam que D. Brial avait eu l'idée singuUère de traduire par Orne. Gelle-ci se jetant dans la mer et non dans l'Eure, c'est évidemment de l'Avrfe qu'il s'agit.

7. D. Brial n'a pas reconnu ici Sérifontaine (Qise).

LIBER IV. lis

Unde oriens hortis fluit utilis Epta satisque, Donec Sequanio procul hinc se perdit in amne, Kardides validis totum posséderai armis^ ;

k40 Qui prudens munit armis castella virisque, Et fossata novat, fractasque redintegrat arces, Fînnior ut multo quevis munitio fiât Quam prius exstiterit, modica ne perdat in hora Que sibi cum magno sunt acquisita labore^. Attamen Ebroicam studio majore refirmans Ârmis et rébus et bellatoribus urbem Pluribus instructam donavit amore^ Johanni, Ut sibi scrvet eam ; tamen arcem non dédit illi. nie dolo plenus, qui patrem, qui modo fratrem

tëO Prodiderat, ne non et régis proditor esset, Excedens Siculos animi impietate tyrannos, Francigenas omnes vocat ad convivia quotquot Ebroicis reperit, équités simul atque clientes, Paucis^ exceptis quos sors servavit in arce. Quos cum, depositis armis, fecisset in una Discubuisse domo, tanquam prandere putantes, Evocat e latebris armatos protinus Anglos, Interimitque viros sub eadem clade trecentos, Et palis capita ambustis afïingit^, et urbem

•60 Circuit affixis (visu mirabile) , tali

Regem portento querens ^ magis angere luctu ; Talibus obsequiis, tali mercede rependens

1. hnus (sic) Karolides fiscale reduxerat armis V.

2. Chron., § 70.

3. habere V.

4. c iuos (sic) V.

5. afllxit V. afftugit P.

6. eupiens V.

116 PHILIPPII>OS

Millia marcarum quas rex donaverat illi *

Tair quippe modo, drcumveDÎentibus Ânglis, Horsus et Hengistus olim necavere Britannos PatQcios omnes ad prandia falsa vocalos, £ quibus evasit solus Salebericas Eldo, Quirigidum' nactus fortune munere palum, Mille viros sternens, indemni corpore fugit,

470 Ac hostes, bello renovato, postea vicit^. Tarn detestanda pollutus cède Johaones Âd fratrem properat ; sed res tam flagiliosa Non placuit fratri. Quis enim, nisi demone plenus, Omninoque Deo vacuus, virtute redemptus A vitiis nulla, tam dira finaude placere Appetat, auttanto venetur crimine pacem? Sed, quia frater erat, licet illius oderit actus Onmibus odibiles, fraterne fédéra pacis Non negat indigno, nec eum privavit amore

480 Ipsum qui nuper sceptro privare volebat. Tempore rex illo castellum Yernoliense Jam tribus hebdomadis obsederat, improba cujus Gens nimis, et Francos assueta lacessere lingua^, In fore castelli regem depinxerat ipsum Armatum clava ^ ; sed nec cessabat amaris

i. La Chronique 72) ne contient pas autant de détails sur liu trahison de Jean Sans-Terre.

2. rigidus V.

3. Yoy. GeofTroi de Monmouth, YI, 15 et 16. Dans le $ 16, l9 personnage appelé par Guillaume Salehericus Eldo y est nommd Eldol consul Claudiocestrie.

4. linguis V.

5. Guillaume Guiart (Branche des royaux lignages, v. 1820-1853) dit que les gens de Yemeuil avaient représenté le roi ainsi armé en dérision de la garde de sergents* à masses qu'il s'était donnée

UBER IV. 117

Irritare probris mutam viventis ideani. Sed ^ jam magniloquos fastus omnino represait, Vertioe demisso regem veneranter honorans * Francorumque jugum portans^ cervice coacta;

490 Seque dolet mutilam mûris et turre superba, Quos vex stravit humi, sumptu dispendia passe Discat ut hoc damno lingue compesoere damoum. Qui, postquam certus de proditioue Johannis Et gentis de nece sue fuit, obsidionem Solvit, et, irarum stimulis agitatus, ad omne Exddium partis adverse totus inardens, Ebroicas primo sic incineravit, ut omnes Cum domibus simul ecclesias consumpserit ignis. Inde cremando domos, predando rura^ Galetum

500 lotrat, et obsessis Richsa*dum submovet Archis, Quem fiiga dum raperet , équités fera bellagerebant Cum Francis, média se defendendo foresta. In quo conflictu, Liecestricus ille Johannes^ Inclytus, egregiis mundo notissimus actis, Mattheo totis Marlite viribus hastam Impingit per utrumque fémur ; Mattheus et illum Pectoris in medio ferrata cuspîde pulsum^ Quamvis'' unda fluat coxa ex utraque cruoris,

depuis qu'on lui avait écrit que Richard avait dessein de le faire assassiner. (Voy. Ghron., § 65.)

1. At V.

2. adhoransy, Z. portât W.

4. oyroi spoliando V.

5. Le comte de Leicester s'appelait Bohert et non Jean, comme Guillaume le Breton le dit à tort ici, ou Guillaume, conune il le dît âaàs sa Chronique 72) d'après Rigord 97).

6. puisai Y.

7. Bt licei V.

\ \ 8 PHIUPPIDOS

Corporis immensi signare charactere terram, 51 0 Atque ipsum cogit superatum vincla subire. Sed nec Francigene reliqui sine laude receduot, Duin daros actis viginti quinque quirites, Innumerosque ligant alios, pluresque trucidant.

Haud procul hinc portos fama celeberrimus Yilla potens opibus florebat nomioe Deppe ^ . [atque Hanc primum Franci sub eodem tempore gazis Omnibus exspoliant, spoliatam denuo totam In cinerem redigunt ; et sic ditatus abivit Gelus ovans, quod tôt villa non esse vel urbe 530 Divitias aut tam pretiosas diceret usquam.

Inde revertentes, posito Richardus in arcto Gujusdam nemoris egressu milite multo Gum famulis levibus, loca nactus commoda fraudi, Damnificavit eos, et multos^ cepit eorum Agminis extremi spoliis rebusque gravatos'.

Dehinc Bellum montem celer in sua jura redu- Bituriam subiit. Sequitur pernicibus alis [cens, Karolides ipsum : quem cum sentiret adesse Anglicus, insidias iterum molitur eidem. 530 Est inter Fractam Yallem Blesenseque castrum Non multum celebri Belfogia nomine vicus, Perplexus lucis et vallibus horridus atris. Quo dum ^ forte suis rex cum baronibus esset, Mane fere medio prandens, nihilominus ibant

1. Deppa V.

2. plures V.

3. Guillaume a entremêlé ici des faits qui se passèrent à diverses époques : le siège de Verneuil eut lieu en 1194, ainsi que la prise du comte de Lcicester, tandis que le ravage du pays de Gaux et l'incendie de Dieppe ne se placent qu'en 1195. (Ghron., 72 et 79.)

4. cum V.

LIBER IV. 119

Agmina cum bigis et equis portantibus arma, Yasaque, resque alias castrorum quas petit usus. Emicat e latebris subito rex Anglus ; inerme De facili vulgus oneratum rébus et escis Dissipât, occidit, abducit, plaustra reducit,

540 Sarcinulas et equos, cophinos et vasa culine Mensarumque, quibus argenti splendor^ et auri Yasis pre reliquis pretium pretiosius^ addit. Nec parcit raptor nummis quibus arcta tumebant Dolia, nec saccis quibus ornamenta latebant, Scripta tributorum fiscique cyrographa ; nec non Cum reliquis rapitur rébus regale sigillum ; Tantaque passus ibi rex est dispendia, vicum Ut vere dicasa bello et fraude vocatum^.

Necdum prima quies epulis^, clamatur ad arma :

550 Arma viri rapiunt mixtim; non curât an ejus, An socii, sint arma quibus se quilibet armât ; Arma sibi capiunt que proxima carpere possunt. Sed jam se spoliis predo predaque potitus Sparserat in lucos prudens, vallesque remotas, Qua rex non poterat armatas ducere vires ^. Qui simul aspexit hostes non esse sequendos, Geptum pergit iter, amissaque cuncta novari

!. fulgor V.

2. speciosius V.

3. Le poète croit trouver dans le nom Belfogia les mots bellum et fogia. Ce dernier, qu'il traduit par fraus, semblerait avoir le sens de tromperie ; fouger, en ancien français, signifiait tromper, séduire, (Voy. Du Gange au mot Fuginare.)

4. Les anciennes éditions portent à tort populis, tandis qu'on trouve epulis dans tous les mss., ce qui s'accorde d'ailleurs avec le vers 534.

5. Chron., § 74.

1 80 PHIUPPIDOS

Imperat, et cura majore novata tueri ; Qui sibi pro rébus amissis vel meliora,

560 Âut eque pretiosa quidem, reparare valebat De facili ; sed scripta quibus prenosse dabatur Quid deberetur fîsco, que, quanta tributa, Nomine quid census, que vectigalia, quautum Quisque teneretur feodali solvere jure, Qui sint exempti, vel quos angaria damnet, Qui sint vel glebe servi, vel conditionisS Quove manumissus patrono jure ligetur, Non nisi cum summo poterit^ rescire labore. Prefuit huie operi Galterus junior^ ; ille

570 Hoc grave sumpsit onus in se, qui cuncta reduxit Ingenio naturali sensusque vigore In solitum rectumque statum, prestructus ab iUo Esdram qui docuit reparare volumina Legis Âtque Prophetarum, Psalmos, itidemque libellos Et Testamenti simul omnia scripta prioris, Que cuncta impietas olim Ghaldea cremarat, Urbs quando sancta est a principe capta Goconmi\ Rege sub Assyrio, qui regem lumine cassum Gum captivato populo tulit in Babylonem ;

580 Gui laxativus inter convivia potus

Fraude datus, stomachum laxans ^ ignominiose,

1. Le vers 566 manque dans V.

2. potuit V.

3. Nous n'avons plus le registre original de Gautier le Gham- brier dit le Jeune ; mais, d'après les savantes conjectures de M. Delisle, une partie du cartulaire de Ph. Aug., aujourd'hui conservée au Vatican (Ottoboni, 2796), doit être probablement empruntée à ce recueil. (Voy. Cat,, introduction, p. ix, et le rap- port de M. Tuetey inséré dans les Arch, des Missions, série, t. "VI.)

4. Nabuzardam, Reg,, IV, 25, vra.

5. laxans manque dans P.

UBER IV. \%\

Meroris facta est mortisque in carcere causa.

Domni Martini cornes interea Reginaldus, Boloniam toto comitissam cum comitatu Gui rex addiderat, et Balduinus, honoris Jure palatini clarus, proavisque superbus, Helisabeth frater r^ine, Hennavius atque Flandriens archicomes, Francorum rege relicto, hegis ad Anglomm partes jam transtulerant se^.

S90 Multi preterea barones, ejus amici Occulte facti, tecta illi mente favebant, Qui magnos sibi quosque viros in amore ligabat, C!ordaque Francigenum sibi venabatur avara Muneribus crebris promissorumque lepore, Âi^entum dum largus eis dispergit et aurum, Ornamenta, cibos, exennia, predia, villas^. Sed non Barrensem potuit corrumpere donis.

Gontigithaud multo decurso tempore post hec^, Virgo Dei mater, que verbo se docet et re

COO Garnoti dominam, laudabiliore paratu Ecclesiam reparare volens specialiter ipsi Quam dicat ipsa sibi^, mirando provida casu

i. Ghron., $ 88.

2. Voy. Rigord, p. 137, note 3.

3. En réalité, l*incendie de Notre-Dame de Chartres eut lieu en 1194, c'est-à-dire trois ans avant les événements précédem- ment racontés. (Voy. Rigord, § 98.)

4. Guillaume a du connaître le texte latin des Miracles de N.'D. Chartres, récemment retrouvé à la bibliothèque du Vatican et publié par M. A. Thomas dans la Bibliothèque de l'École des chmries (1881, tome XLII). U sufHt pour s*en convaincre de rapprocher des cinq derniers vers les deux passages suivants :

« perpétua virgo Maria, que se urbis et ecclesie dominam

« Gamotensis multis pridem miraculis quibusdam ûdelibus visi- « biliter apparendo et colloquendo fuerat protestata » (Miracles,

1 22 PHILIPPIDOS

Vulcano furere ad libitum permisit ia illam, Ut medicina foret presens exustio moiiû Quo Domini domus illa situ languebat inerti, Et causam fabrice daret illa ruina future, Gui toto par nulla hodie splendescit in orbe ; Que S lapide exciso surgens nova, corpore^ toto Sub testudineo jam consummata décore,

61 0 Judicii nihil usque diem timet igné noceri ; Multorumque salus illo provenit ab igné. Quorum subsidiis operis renovatio facta est^. Hostis enim generis humâni semper iniquus^, Semper amat damnis superaddere damna, nec

[unquam Velle bonum vel amare potest ^ ; mala non tamen Irrogat ipse, nisi Domino permissus ab ipso ; [ulla Sicque agit, ut facto semper delinquat in omni. Et tamen ex ejus Deus actibus utilitates Prospicit humanas, et vel peccamina punit,

620 Âut hominum reprimit a fastu corda superbo, Justificetur adhuc presenti ut verbere justus, Et sordens sordescat adhuc examine justo. Firmat enim justum morum patientia custos. Obstinât injustum vitiis implexa voluntas ; Sicque fit, ut facto bonus et malus hostis eodem

p. 509.) a beata Dei genitrix novam et incomparabilem

« eoclesiam sibi volens fabricari ad facienda ibidem miracula... » {Miracles, p. 600-601.) Voy. aussi plus bas livre VIII, vers 194, note.

1. Ét\,

2. corpora V.

3. Chron., § 73.

4. iniqui V.

5. poium V.

LIBER IV. 123

Nobis proficiat, sibi dum nocet ipse suisque; Non quia simpliciter bonus aut velitaut queat esse, Sed quod sit malus ipse bonis occasio nostris. Sic mala Judeis, nobis bona passio Ghristi, 630 In vitam nobis, in morlem transiit illis ; Ejusdem rei que tam fuit utilis orbi Passio nos salval, Judeos actio damnât, Ëternoque Patri placet bec, dum displicet illa.

Et quia jam nostrum reddit tam durus anhelum Callis equum, breviter hic respirare sinatur, Ut levius requiem post quartam currere possit.

1 84 PHILIPPIDOS

CATHALOGUS MATERIE QUINTI LIBRI.

Quint us habet strages et particularia bella. Rodolia de Valle fugat rex obsidionem^ In triduo properanter agens iter octo dierum. Richardus Britones^ capto Yirsone^ molestât; Arturum patnio tamen illi reddere nolunt^. Dangutum vertit^ simulAlbumarumque^ Philippus; Ipsitis unde volens Richardus castra levare^ Vincitur, inque genu telo Gaillone feritur^ Nemurci comitem capiunt ; tria millia Franci Vallorum obtruncant^. Belvad presule capto ^ Richardus^ voluit subito retinere Philippum^ Milite cum raro Curcellis forte meantem; Quo nimis indignans filum illius Atropos occat.

INCIPIT QUINTUS LIBER.

Interea sterili cornes obsidione Johannes Vallem Rodolii sub jura reducere fratris Tentabat, cum quo David cornes, Eboracensis Presul^, Hirundelle dominus, verbosa superbe Rotomagi multitudo, sicereque tumentis

1. Ce vers manque dans V.

2. objurgant L P.

3. Richardus presule capto Belvad V.

4. Geoffroi, fils naturel de Henri II.

ISS

AlgB polatrix, LexoTn foDlb cj^cn^ Que pro fonte nnns gaodet potve lutosK. In qaSbas a terp^ bolboi haSo ooberel, Cum Devis sparso snbicit se ruia muhto,

10 Fmmefitiqiie parensTe^îs, duriqiie Caletes^ Oximikiiie sîtos sterîli seooUegementes; Isti corn moltis afiis oommiimter omnes Unammi \àU> castnim expi^nuune Tolebant^

Sed jam cum populo miles ooDven^rat oomis, Praxima quoi poterant kxai mittere^ Frandgeiia- Âodiire ripis m^ati castra niteotis ; [nun

Ad quos Biturica rex festinavit ab urbe. lo triduo (mirom !) compleos iter octo diorum» Nec descendit equo, oec membra quiète rrfedt

20 Vel modica ; sudore fluens et pulvere sparsus Sicut erat, transit Âudure per vada primus. Nec mora detinuit Francos, quin protinus ipsi Gontigui solita levitate ferantur in boston Jam pertuii>atum» nec jam sua turpe putantero Ignave dare terga fuge, nemorisque propinqui Lustra subire magis quam se defendere pugna^. Diffugiunt équités projectis eminus armis. Ut levius fîigiant ; pedites capiuntur, ubi se Victori cursu nequeunt auferre pedestri^.

30 Bituricis iterum cum rex in finibus esset» Obsedit simili Bruerollas sorte Johannes» Turpiter indigène quem soli exinde fugarunt. Ad régis cursum redeo, quem more gigantis

1. oppugnare lahorant V.

2. Mittere quoi poterant loca proxima V.

3. promptum V.

4. Ghron., § 74.

426 PHILIPPIDOS

Octo tribus complere dies poluisse stupesco. Et quis non stupeat ipsum cum cetibus, armis Munitum, penna quasi rémige, non pede vectum, Tempore tam modico tôt continuasse dietas? Qyiis pede pennato cursorius aut peregrinus, In patriam voto cupiens remeare peracto,

40 Se jactare potest aliquando millia centum Quadraginta^, tribus ita perrexisse diebus? Non tanto post Narbazanem Bessumque refertur Magnus Âlexander olim properasse volatu, Festinant Dario dum Bactra subire perempto. Talis Parisios memoratur adisse diei Unius spatio Senonensi Gesar ab urbe, Quando, Romanis ejectis, Camulogenum Parisii regem sibi presumpsere creare, mis Rotomago quem Neustria miserat urbe ;

50 Quare obsessa fuit et capta Lutetia rursum^.

Postea rex iterum Richardus, rexque Philippus, Haud procul a Bituris stabant pugnare parati. Yerum Richardus animum revocavit ab armis, Solo se monitore fruens, et tactus ab illo In cujus sunt corda manu, viresque potentum, Seque sui libito domini submisit, ad omne Ipsius imperium penitus parère paratus. Sacramenta novat fidei, dominoque fidelem Se fore jurât idem sub amica pace^. Sed infra

60 Temporis articulum pacem revocavit eamdem ; Quam quoniam facto violare nequibat aperto,

1. Quinquaginta V.

2. Le vers 50 manque dans V.

3. Chron., § 82.

T. <«7

Famé gimdkim forandans, si manifesU^ Existât ilomioo sine cmsa finonte rebellîs, Occuhe fieri procunt quod manifesto NoD audet bdlo, focîens in canooe^ firaudem; Et sic beUonmi caosam movet arte latenti, Gogator prîmiis ut bdhi movere Philippus, Prestet et' imposte quasi jus iojuria menti, Qoo sibi sit lidtom jam mota repeUere belia^. 70 Fhimiiie Sequanio portus qui Gaudia Portans Nomen habet, transfert in Yelgica rura meantes. Et qui Rodotiam festinant p^rgere Vallem. Insula flumen ibi gemino discriminât alveo, Fluminis in medio terre commuais utrique. Rex ibi Richardus celsam cum menibus arcem Edificat contra jurate fédéra pacis^; [ille^

Gumque Philippus eum super hoc reprehenderet,

i. Les quatre vers précédents (59 à 63) sout remplacés dans V par les cinq vers que voici :

Se fore, née pacis hanc amicam rumpere fonnam Jurât item, redit ad solitos concordia cursus PauUùimque viget in eis dilectio prima ; Quamque Ricardus violare nequibat aperte Formidans famé dispendia, si manifesta

2. Ce mot, qui a, comme en grec, le sens général de règle, désigne plus particulièrement ici les conventions conclues entre Philippe et Richard.

3. ut V.

4. Guillaume de Newbury parle du désir qu*a valent los deux rois de rompre cette paix, et met, comme Guillaume le Breton, la rupture sur le compte de Richard : « Irritandi régis Franco- « rum ut pacem infringeret ex ipsa ut dicitur prescripte pacis « formule occasionem artemque invenit. » (D. Brial, XVIU, p. 53 A.)

5. Chron., § IH.

6. ipse V.

1 88 PHIUPPIDOS

Excusabat se cauto fallaciter astu,

Diun facit ut lateat injuria juris in umbra,

80 Seque cavillosa deceptio palliet arte ^ . Sed quamvis régi de fraude liqueret aperta. Non tamen bec animum res ejus movit ad arma. Perstat, seque alias Richardus vertit ad artes : Provocat in causam dominum Yirsonis eumque, Ordine perverso judex effectus et actor, Gonvenit injusta coram se lite, super re Âd régis de jure forum' spectante Philippi. Non tulit indignans animi vir fortis, et usque Parisius veniens régi movet inde querelam.

90 Quam foret ante tamen ad propria rura reversus, Onme quod ejus erat subito Richardus adorsus, Yirsonum totum spoliât, capit, ipsius^ omnes Destruit igné domos, predas abducit opimas^. Proh dolor ! eximii castrum splendoris, abun-

[dans Omnibus ad castri faciunt quecumque decorem, In nihilum redigit dolus improvisus, et hostis Necdum suspectus, nondum de jure -timendus ; Quo non fertilius, quo non speciosius ullum

1. Ici on trouve dans V les six vers suivants qui contiennent les arguments que Richard faisait valoir pour sa défense :

Allegabat vel proprio id sibijure licere Cum locus ille foret terre vicinior ejus ; Et tune animis erat ambobus et insula limes, Unde nec alterutri fuit appropHandus eorum Limes vel neutras in partes cedere débet, Perscribique nequit quin sit communis utrique.

2. foro L P.

3. in prius V.

4. Ghron., § 86. Ceci est beaucoup plus détaillé.

UBKE T. 129

Biturigum fines modo perhislrabat aprioos.

1 00 Hinc eienim dextmm Sigalooica plana serenant Frugifero jocnnda solo ; lahis inde sinistrum Lene fluens per prata virentia Carus amenât, Arborîbos coltîsqoe plaœns, patiensque canne, Pisdbus et moltis jovat utiiitatibus ipsum.

Rex obi oognovit qoam sepius antea firaudem Expertos fberat, missis qui Bituricana Oppida munirent famulis et milite multo, Richardus simili ne fraude preoccupet illa, Daogutum multis legionibus obsidet ; unde

110 Gum Ridiardus eum conatus sepe fuisset Pellere, nec posset, Âuduram transit, et eoce Jam Nonancuram^ Nicolaus munere captus Traditeî, domus Urfinum^, paupemma villa Gui fuerat ; qui cum sensisset quam scelerosa Factio sit fidei commissum sic violare, Gastellumque sui domini sic prodere, Templi Suscipiens habitum Syrias aufugit in oras.

Sed rex, Danguto capte prius, impiger illuc Tendit, et in fisci castellum jura reducit';

120 Et quos Richardus illic dimiserat, omnes Glausit compedibus vinctos in turre Medonte, Quos Gascelinus servabat, vir probitate

i . Jam novam circum L P.

2. « Locus insanabilis absque meiioris notœ codice » dit D. Brial, qui a d'ailleurs fort mal ponctué ce passage. Barth, plus clairvoyant, avait compris qu*Urfinum devait désigner le pays d'origine du gouverneur de Nonancourt. Il s'agit en effet d'Or- phin (8eine-et-0ise, arr. de Rambouillet, cant. de Dourdan).

3. La Chron. 86) ne donne ni le nom ni le sort ultérieur du gouverneur de Nonancourt. D'après Roger de Hoveden (IV, 20), la prise de Dangu n'aurait eu lieu qu'en 1197.

n g

1 30 PHIUPPIDOS

Splendidus, armorum studiosus, fortis et audax, Dapsilis, et super afilictos pia viscera gestans. Is dum prestat eis et potum largus et esum S Sepius in^ mensa patiens discumbere secum, Incautus sibimet, medio dum potat eorum^, Occidit a Sathane membris occisus, in ipso Quo bibit articulo, cultro sub corde recepto ;

1 30 Conceptaque diu sic proditione patrata, Occulta dudum limatis fraude catenis, Ostia recludunt, graduumque per ardua passu Declivi ad terram descendunt, turre relicta. Gumque, tenebrose fisi caliginis umbra, Jam per posticos fugere in diversa pararent, Per iotum subilo castrum turbore levato, Goncurrunt cives, valvas trepidantibus ^ obdunt, Et mox pêne omnes capiunt, qui, mane sequenti, Yultibus erectis sursum tollente gibeto,

1 40 Digna Jovi fiunt oblatio, jure levati

 tellure procul, nec celi in sede recepti, Gum neutro recipi mereantur utrique perosi^, Quos in se occillare sinit vix pendulus aer. Pena minor merito, si tanto sola daretur Pena bec flagitio ; verum magis illa timenda est Exutos que carne manet punitio mânes.

Richardus vero Britones invasit, eosque Gladibus ^ a£Fecit miserandis, castraque plura Evertit, pagos maie depopulatus et urbes,

1. escam V.

2. odV.

3. Le vers 127 manque dans V.

4. crepiUintibus L P.

5. Le vers 142 manque dans V.

6. claudibus L P.

UBKR V. 131

1 50 Nec pueris paroass nec adultis ; quinetiam ipso Quo veneranda die cekbratur passio Ghristi, Multos ocddit gladio, multosque ooegit, Mortis ioaudito molimiDe sevus, obire Ignibos et fuino, caveas et viscera terre Ingressos*, mortis fonnidiDe, quefugientes Gonsequitur quocumque loco, quocumque recessu . Non tamen a régis Britooes ditione Philippi Franoominque fide tanta feritate retraxit ; Sed nec eos induxit ad hoc ut reddere vellent

160 Ârturum patruo, pro quo mala tanta ferebant, Quem Guidenocus Veneteosis episcopus illo Tempore servabat puerum, regique Philippo Postea restituit sanum, qui cum Ludovico Parisia puero puer est educatus in aula, Indemnisque annos plures exegit ibidem ^ ; Sed periit, patruo simul ejus copia facta est. Tutus ab externis, manibus truncatus amici^.

Nec mora, Richardus Britonum de finibus exit, Atque catervatim comitantibus undique signis

170 Per Baiocarum^ lolieta, perarva Galetum,

Prêter Bellovagum propero rapit agmina cursu,

Jactans se régi confligere velle Philippo,

Si non confestim discedat ab obsidione

Qua sex hebdomadas consederat Albimarensis

Gastelli muros scopulis et colle locatos.

Eligit ergo bonis de militibus meliores,

4 . Dum subeunt V.

2. Le vers 165 manque dans V.

3. Sur cette expédition de Richard en Bretagne pendant l'an- née 1196, voy. R. de Hoveden (IV, 7); Gervais de Gantorbéry (I, 532), et Guillaume de Newbury (D. Brial, XVIII, 56^).

4. Barocarum P.

1 3S PHiLiPpmos

De quorum mage fisus erat virtute fideque. Ut secum veniant irrumpere* castra repente. Inter quos specialis erat fortissimus armis

1 80 Guido Thoarcîtes, Britonum dux post brève tem- Qui fuit, Arturi sumpto cum matre ducatu ; [pus Gum quîbus Hugo venit Brunus Lisinanicus héros, Et cum militibus Guilielmus Malleo multis.

Rex ita Richardus belli fervore calescens, Talibus auxiliis dum vincere cogitât omnes, Usque sub ipsa gradu prorumpit castra citato. Gujus in occursum non segnius evolat extra Castra cornes Simon ^, baro Barrensis^, AJanus Brito Dinanites, solum cui nuper avitum

190 Richardi injuste abstulerat^ violentia régis;

Gum quibus electi juvenum, quibus ardua virtus, Et beilis assueta manus, nii esse timendum Dictitat, ac urget, tendant ut in ardua semper, Quos simui aspexit leo fortis^ adesse furore Indomito, novitque viros per signa virorum ; Qualiter in tauros Libyci furit ira leonis, Quos videt elatis in pascua ^ cornibus ire, Âgmine conserto sese defendere promptos, Nec dare tei^a fiige , nec eos tamen audet adiré,

200 Dum non presumit quod ei Victoria cedat;

Haud secus obstupuit rex nobilis hoste propinquo, Dum nec eos audet invadere, nec tamen illum Nobilitas animi permittit abire retrorsum ;

4. Ot secum irrumpant regalia V.

2. Simon de Montfort.

3. Guillaume des Barres.

4. mwdem injuste tulerat Y.

5. Richardus V.

6. O^os videt in pascua erectis V.

UBER V. 1 33

Illud honore caret, sed plus habet utilitatis ; Utilitate vacat^ istud, precellit honore. Utile postposuit demum rex fortis honori, Quem retinerestudet quantum licet. Impiger ergo, Guspide demissa, mannum calcaribus urget, Gongrediturque viris alacri levitate, virique

21 0 Gongrediuntur ei ; pugnatur utrimque vicissim, Hastas confringunt, hebetantque frequentibus Ictibus, et nudis^ agitur res dira cuteilis. [enses More suo Barrensis eques desevit in hostes^ ; Dum facit ense viam qua regem possit adiré, Dum régi conferre manum desiderat ipsi, Très équités prostemit equis, nec curât eosdem Gogere vincla pati, dum plures stemere tendit^.

Interea comîtis nec dextera Simonis alget, Nec rcliqui proceres pugnant virtute minori ;

SSO Nec Pictava manus miner est probitate, minusve Laudis agunt ; feriunt hostem, feriuntur ab hoste ; Sternunt, sternuntur; capiunt, capiuntur et ipsi. In dubio est nec scitur utra Victoria parte Stare velit, cui propitium fortuna favorem Prebeat ; eventu dubio pars utraque pugnat, Donec rex inter tôt millia vidit Âlanum, Gassida qui medio reparans in limine^ lapsam, Stabat agro ; quem cum novisset, ab agmine denso £xit, et erecta piano se contulit hasta,

S30 Festinatque viro rapido se jungere cursu.

1. caret V.

2. durù V.

3. illos V.

4. Les vers 216-217 manquent dans V.

5. lumina V.

1 3i PHILIPPIDOS

Nec minus, ut regem conspexit Brito venire, Se parili voto collidere gaudet^ eidem. Lancea sed régis clypeo quassata forato Frangitur, et voto régis* parère récusât. Nec régis clypeum Britoais forât hasta ; sed ultra Dissiiiens abiit, mannique^ sub ilibus acta, Inter utrumque fémur, preacuta cuspide caude Juncturam rumpens, ibi demum firacta quievit. Rex quadrupesque cadunt ; sed mira rex levitate

SiO Surgit, et aptat equo citius spe membra novato. Et jam terga fuge mandabant agmina turpi, Rex quoque non poterat tantos su£Ferre fîirores. In primus capitur Britonum dux Guide futurus Gum multis aliis. Franci fugientibus instant; Nudatur campus ; fugientes cara relinquunt Pignora, ter denos équités aliosque minores Quinquaginta viros. Ast toto Francigenarum Ex numéro nuUum tetigit vel captio vel mors. Gaudia pro tanto Franci per castra triumpho

S50 Exercere student, expugnatumque diebus

Quadraginta novem ; captum vix denique castrum Funditus evertunt, vix ut vestigia restent^. Rex Richardus abit tristis, nimiumque tumenti Corde ferens equitum dispendia tanta suorum , Seque fuga campum turpi nudasse, nec uUum De tôt Francigeois dubii in certamine martis Vel donasse neci, vel saltem ducere captum^.

1. tendit V.

2. et domini voto V.

3. manuque P.

4. Ces événements se passèrent en juillet 1196, car Philippe- Auguste était à Aumale à cette époque. (Cat., 502.)

5. Ghron., § 86.

UBKR Y. 135

Nec molto post bec, Gailkmis dngere muros Obsidione volens^, ibat prope menia castri,

260 Explorando vias quibas asoeosu leviori^, Difficiliqoe mious, aroem penetrare valeret. Qaem dominus castri summa de turre Gadocus lotaitus, jaculum balista mîsit ab arcu, Perque genu régis in equi latus impulît ictum. Vertitur in gynim qoadnipes, dominumque suo- Yix tulit ad cetuin lethali cuspide lesus, [rum Gaillonis domino, vivat modo, multa minantem. Qui, cum post mensem medicamîne plaga potenti Et docta resecante manu sanata fiiisset,

270 Fortior et multo solito ^ indignantior iras

Suscitât, et frendens sitit arma vigore resumpto. Ut coluber vetula^ nudatus peile, nitenti Ad solem tergo dentés armare veneno Perstat, et exspectat in quem sua spicuia figat, Quemve novi périmât primo iivore veneni.

Protinus extremis ^ Ânglorum finibus agmen Wallorum immensum numéro vocat, ut nemorosa Per loca discurrant, ferroque ignique, furore Innato, nostri vastent confinia regni.

280 Gens Wallensis habet hoc naturale per omnes Indigenas primis proprium quod servat ab annis ; Pro domibus silvas, bellum pro pace fréquentât, Irasci faciUs, agilis per dévia cursu ; Nec soleis plantas, caligis nec crura gravatur,

1. parans V.

2. breviori V.

3. Fortior et solito nimis V.

4. veteri V. vetulus L.

5. externis L P.

1 36 PHILIPPIDOS

Frigus docta pati, nulli cessura labori. Veste brevi, corpus nullis oneratur ab armis ; Nec munit thoraoe latus, nec casside frontem, Soia gereus, hosti cedem quibus inférât, arma, Glavam cum jaculo, venabula, gesa, bipennem,

S90 Ârcum cum pharetris, nodosaque tela vel bastam ; Assiduis gaudens prédis, fusoque cruore, Raro fit ut quis ibi subeat, nisi vulnere, mortem ; Si cui quis proprium sine cède obiisse parentem, Improperare queat, summum putatesse pudorem. Gaseus et butyrum cum carnibus haud bene coctis Deiiciosa viris reputantur fercula magnis, Ârboris in fisse ^ trunco quas sepe prementes, Sic etiam comedunt expresse sanguine tantum. Hec vice sunt panis, pro vino lacteus humor^.

300 Hi, nostros fines, aditus ubicumque patebant, Predantes, inconsolabiliter cruciabant Cum senibus juvenes, pariter cum proie parentes; Quos ita constrinxit exercitus Ândeliane ^ Vallis in ingressu, turmis prudenter et ante Et rétro dispositis, quod eorum morte ruisse Viderit una dies tria millia bisque ducentos^.

Facta movent regem Richardum talia, nec se Glaudere corde potest gravis indignatio totam. In sua très vinctos ergastula forte tenebat

31 0 Francigenas, quos mox, audita strage suorum,

1. fiwe L P.

2. Les principaux traits de cette description des mœurs gal- loises se retrouvent dans la Descriptio Kambrie de Giraud de Barri. (Ed. Dimock, VI, p. 179-207.)

3. Ardeliane L P.

4. Raoul de Dicet (II, 163) dit que cette défaite des Gallois eut lieu le jour de la Saint-Hippolyte (13 août).

LIBER V. 1 37

Precipitans sevus alla de rupe deorsum Lîttore Sequanio, muros ubi postea rupis Gaillarde struxit, ferali turbine missos Judicio nequam necuit nil taie merentes, Ossibus et nervis toto cum corpore fractis. Protinus^ exoculat ter in ipso carcere quinos, MoDOCuIumque * ducem dat eis, ut sic regat illos Francorum ad regem ; qui, justa concitus ira, Angios supplicio simili mulctavit eodem

3S0 Sub numéro, tractosque simul de carcere regem, Unius illorum duce conjuge, misit ad Anglum, Atque alios scopulo très précipita vit ab alto^ ; Ipsum Richardo ne quis ^ putet esse minorem Viribus aut animo, vel^ eumdem forte timere. Providet bis qui propter eum sunt exoculati, Datque relevari quibus illi rébus egebant. Ut sat eis sit quod ad vite competat usum®.

Inde per irriguas valles vada transvadat Epte Richardus, fines ingressus Bellovagenses,

330 Inmiensasque hominum predas pecorumque, per- Pluribus, abducit. Presul ruit obvius illi [emptis Belvaci, cum quo Guillelmus nobilis ille Melloti dominus patriam defendere tentât ;

i . Nec mirius V.

2. Monachumque V.

3. Roger de Hoveden (FV, 54) met sur le compte de Philippe- Auguste l'initiative de cette inutile cruauté.

4. Richardo ne quis ipsum V.

5. sine V.

6. Ces trois derniers vers sont ainsi rédigés dans V :

Ast alios qui propter eum sunt exoculati, Omnibus exhihuit rébus quibuscunque petebat (sic) Âssignans quicquid ad vitam competit illis.

1 38 PHIL1PPID0S

Quos Marchaderi sic clausit rupta, quod ambo, Dum patrie pugnant, capti vinctique catenis Garcere multa diu clausi tormenta tulerunt. Idem presul erat Roberti clara propago. Qui Grossi fuerat Ludovici regia proies ; Et sic aatus erat régi patruelis. Ât illum

3i0 Nil juvat ecclesie preiatio, nii sacer ordo, Propria nil probitas, generis nil gloria tanti, Quin inclusus uti minimus de plèbe satelles Garcere penali per multos squaleat annos^.

Elapso post bec non multo tempore, frater Flandrini comitis, et erat Nemurcius idem Jure cornes, patrio confinia Lensica multo Milite dum lustrât, capitur, sociique bis octo Qui comitabantur ipsum; quos régis amici, nias dum partes ex ejus parte tuentur,

350 Bello confectos compellunt vincla subire^.

At rex Anglorum conceptam presule capto Letitiam uec corde potest includere totam, Âtque suo pugnam domino committere toto Gorde sitit, quocumque velint se vertere fata^. Gujus cum mille et quingenti militis esset Armati numerus, bellatorumque minorum Millia dena quater, et Marchaderica rupta Excedens numerum, certus de rege Philippo

i.Chron., §94.

2. Ghron., § 100.

3. Dans V, le vers 354 est remplacé par celui-ci :

Corde tumens, animum stimulis majoribus augit.., à la suite duquel se trouvent répétés les vers 353 et 345 avec une légère variante :

Atque suo pugnam domijw committere prono Corde sitit, quocumque velint se vertere fata.

LIBKR Y. 139

Menia Gisorti quod solus pêne petebat, 360 Juxta Gurcellas galeato milite campos

Et valles implet, per Velgica nira cohortes Ordioat armatas, pateat via ne qua Philippo, Qua, quo tendebat, Gisortum possit adiré.

Nescius ille doli, vel ubi rex Ànglicus esset^, Guncta Medunteno dimiserat agmina Castro, Nilque sibi metuens ducebat in agmine tantum Quadraginta quater équités, centumque clientes. Et jam transierant Gurcellas, menia quarum Fregerat, et dominum captum rex duxerat Anglus 370 Robertum, plaga crudeli in vertice cesum^. Ut videre viris coopertas undique valles Ârmaque per campos solis duplicantia lucem, Obstupuere nimis, nec erat via libéra qua se A dextns possent emittere, sive sinistris. Rex tamen impavidus per iter quod ceperat, ibat ; Quem Halevicinus per habenas cepit, et ipsum Talibus alloquitur fîiriata mente, Manasses, Gonsilio siquidem fortis, sed fortior armis : c Quo mis, o periture^? quibus jam possumus 380 c Auxilium pi^estare tibi? cur velle videris [armis c Sponte tuos et te cecis iuvolvere fatis ! c Qualiter bec tam pauca manus tôt millibus ausit c Pugnare, ut vitam saltem una protegat hora? c Non tôt Alexander Grecos in prelia duxit,

i. Après le vers 364, on trouve dans V un autre vers qui a disparu dans L et P :

Vel tanto quod ei studio pugnare sitiret.

2. Richard avait pris Gourcelles la veille (27 sept. 1198. Roger de Hoveden, IV, 55).

3. oportet corrigé en marge en operite P.

uo

PHILIPPIDOS

c Non tôt Âthon^ ratibus Xerxes transnasse puta- c (Ëpotasse lioet dicaturfluminaprandens), [tur c Quot nos exspectant. Numquid non cernis, ut

[omne c Prepediatur iter? nec quo transire queamus c Valiibus aut agris aditus patet. Ocius ergo,

390 c Dum licet et nondum nos undique circuit hostis, c Frena retorquentes, loca nos in tuta feramus ; c Vel potius tu solus abi, nec te pudor ullus c Detineat, dum nos pugnando resistimus hosti. c Funeris est nostri facilis jactura, sed in te c Totius posita est et spes et gloria regni ; c Te solo, nihil est timeat quod Francia, sano^. » Plura locuturo nimia rex fervidus ira : c Absit ut inceptum pro quoiibethoste reiinquam, c Dixit, iter, refugove gradu vestigia vertam!

iOO c Nos via regalis Gfsortum ducat oportet.

c Absit ut in^ regno nos terreat advena nostro! c Si nobis via, si campi vallesque negantur, c Ut nunquam pateat aditus qui nos ferat extra ^, c Ense viam faciat medios sibi quisque per hostes ; c Hoc duce perficiemus iter quod cepimus. Absit c Ut fiiga Francorum régi queat improperari ! c Virtus non numerum pensât, sed corda viro-

[rum. > Dixit, et egregia médium probitate per agmen Prosilit, unanimes parili ievitate feruntur^

1. Achon L P.

2. salvo V.

3. in omis dans P.

4. ultra V.

5. sequuntur V.

LIBER V. 141

il 0 Frandgene quasi vir unus ; mucrone corusco Dilatât sibi quisque viam, nec multa morati, Pugnando regem statuunt ia plana, fugatis Hostibos et stratis quamplurîbus atque peremptis, Ut modo promisit, recto se calle ferentem ; Qui dum iiiesus^ abit, furit^ improbus hostis, et Mente dolet quod eis ita victis victor abiret. [egra Interea pugnant France décora inclyta gentis, Damnificantque' hostes rubricantque cruoribus

[herbas ; Et dum non possunt tôt millia vincere pauci,

iSO Ut de failaci fortune fidere vultu

Présumant quandoque minus, pars major eorum Gedere dum nescit, dum vinci nescia pugnam Incessanter agit, capti retinentur ab hoste^ ; Marlicius capitur Hattheus cumque Philippo Nantholide Petrus cui Sus cognomen habetur ; Et Galterus erat Porte qui nomine notus, Âc alii proceres, beilo preclara juventus, Nonaginta duo, quos ordo décorât equestris, Egregii generis onmes et nominis alti. i30 Pons quoque Gisorti, quo ferrea porta subitur, Dum tôt ferre nequit cursu properante meantes, Frangitur, et secum plurcs in flumine fundit. Ât régis sonipes médium cum rege per amnem^

i. indempnis Y.

2. fugit L P.

3. d^iciuntqtte V.

4. Le vers 423 est remplacé dans V par les deux vers suivants :

Incessanter agit, dum terga ostendere summum Dedecus esse putat, capti retinentur ab hoste;

5. alveum V.

1 42 PHILIPPIDOS

lûdemnis ripam se vexit in^ ulteriorem; Sicque fit ex numéro quod rex non perdidit omni Quemquam vel fluvio ^ mersum, campove pererap- Rex vero Anglorum, cum nonaginta duobus [tum. Militibus captis victor sibi visus, abacto Gaillardum petiit^ primi jam tempore somni,

iiO Letus et exsultans, vix gaudia tanta receptans^. Proh ! quam gnara nihil mens est humana futuri ! Quam cecos semper^ oculos habet, ut sibi nun-

[quam Preteritos memoret casus, metuatve futuros, Nil Ventura cavens, tantum presentia curans ! Hec cedet, Richarde, tibi Victoria damno, Inque brevi fiet quod eam gessisse, tuoque Te domino quocumque modo pugnasse, pigebit, Gui tua te docuit nunquam confligere mater, Sed domino déferre tuo reverenter honorem ;

450 Gum tibi quadrello médium per corporis acto Mors erit in foribus, dum te nec Passio Ghristi Nec Quadragene cohibent sacra tempora bellis, Taie suo munus Aquitania servat alumno^. Hac tibi morte Galax*^ tuus est homicida futurus. Quid temere gaudes? quid te viçtore superbis? Stulte, quid exsultas? quid te sic vexat^ inanis Gloria? letitia presenti rumperis, et quid

i. ad V.

2. Quemquam in fluvio L. In fluvio quemquam P.

3. subiit V.

4. Ghron., § 93.

5. semper omis dans L et P.

6. Le vers 453 manque dans V.

7. Chalus (Haute -Vienne, arr. de Saint- Yrieix).

8. inflat V.

LIBER V. 143

Grastina sit latura tibi non respicis hora, Aut quo fine queant presentia gaudia claudi,

460 Gloria quam fallax, quam sors humana vacillans. Rerum metitur fines prudentia. Gur non Gratus agis grates Domino? cur das tibi soli Que^ dédit illius tibi permissiva voluntas? Insanis si taie tibi contingere semper Posse putas, née se presens status amodo mutet, Tamquam stare velit passu fortuna tenaci. An nescis domine mores? quos tollit in altum, Âbsque mora casu graviore reducit ad imum. Semper agit pre se iapsum sors ieta latentem ;

470 Exaltatur enim cordis tumor ante ruinam Que premit incautos, improvisoque cadentes Supplicio afiigit, quod homo de jure meretur, Dum parit ipse sibi propriis^ incommoda factis; Ut qui presumit de se, qui noiuit esse In culpa sapiens, in pena^ denique discat Quam se debuerit humilem prestare triumphans. Tune equidem^ magis est reprimenda superbia

[semper, Quando Dei nobis miseratio subicit bostem, Quando dat immeritis mundi labentis honores,

480 Ne dantis donum simul amittamus, et ipsum Qui nobis solus bec omnia donat et aufert. Rex, cui te jactas temere incussisse timorem, Quem vicisse putas, potius te vincit, et ipse Pcr médias acies ipsum retinere voicntes

1. quod L.

2. Ipse sibi propriis parens V.

3. pénis V.

4. etenim V.

1 44 PHD.IPPIDOS

Dum facit ense viam, confundens teque tuosque, De te deque tuis invicto marte triumphat, Et vere multos sibi plus acquirit honores Evacuando tuas, tam raro milite, vires, Quam tu cum multis paucos retinendo quirites.

490 lUius est igitur, jam non tuus, iste triumphus.

Temporis haud multum post hec eflluxerat, et Post Quadragene médium veneranda fideli [jam Prebebat celebrem populo se Passio Ghristi, Lemovica regione procul, mirabile factura Gontigit : in Galacis patria, dum vomere quidam Rusticus, imperio domini cui nomen Achardus \ Sulcat humum, viciam miliumve saturus in illa, Gensus absconsos in arato repperit agro Inventosque suo domino detexit ; at ille

500 Sustulit inde latens paucis sub testibus aurum, Ut perhibent qui rébus amant mendaciter uti. Gognita Richardo res preconante fit ista Garrulio famé, que magna minoribus addit. Et gaudet miscere loquax mendacia veris. Dulciloquo famé garritu letus, omissis Omnibus, huic opère nisus accommodât omnes, Ut quocumque modo, vel vi, vel amore, repertum Reddere thesaurum sibi compellatur Achardus. Primo scribitei, nec proficit; ergo cohortes

51 0 Goncitat, et Galacis se menibus applicat armis Horridus, atque ^ minis confundere cuncta para- Ni sibi suspectum mox ille refîiderit aurum. [tus^

1. Guillaume Guiart nous doane le nom de ce seigneur : il s'ap- pelait Achard de la Boissière. {Branche des royaux lignages, y. 2601 .)

2. et L.

3. minatus L P.

UBER V. 145

Supplicat, et sacris treugas petit ille diebus, Transieriat saltem donec solemnia Pasche ; Griminis immunem se protestatur, et ejus Ignarum facti quod rex imponit eidem ; Se quoque promittit passurum mente benigna Quicquid eis super his Francorum curia dicet^ Que regni proceres distringere débet et ipsum.

520 Rex, magîs iode furens, surdescit ad omne quod Proponit verbum ; non attendit rationes, [ilie Non jus, non equum : quod ei placet, hoc sibi

[rectum Judicat, et toto nisu instat prendere castrum. Jam pars murorum ruerat quammaxima ; turris Ipsa labat, nec habet quo se defendat Achardus. Est ubi dat vires sibi desperatio, quod fit Quando premit miseros fbrtuna miserrima rerum, Quando fit ut nequeant jam détériora timeri. Sex équités pugnant in turre, novemque clientes,

530 Qui certant totis defendere viribus arcem ;

Quoque minus se posse vident evadere mortem. Hoc magis audaces morti pugnando resistunt ;