8॥)॥11६1-)-10)0)

1८) 2२०8-6४
॥॥॥॥)॥)॥॥1) >
300006 01४..४

॥1८)0 -॥७पा
४५1४ 11८800९
(21.1

(॥५॥४/८॥२७/१|_
(3२,२२४

0) 192814

२०7१००.
॥४$७--/॥४)

डिसंबर ]

डा. कार क्रीः
( स्वतंत्र सामाजिक

ळेखक

वि, श्री. जाणी बी. ए.

प्रस्तावना लेखक

ग. त्र्यं, माडखोलकर

मूल्य ४ रुपये

[_ १९४९

मुद्रक

नरहर मोरेश्वर जोशी,
हिंद मुद्रणालय,

आंग्रेवाडी, मुंबई नं. ४

शिला... 1965

रे उभे हक्क लेखकाचे स्वाधीन
पर्व
र
क ४ प्रथपादृत्ति-सरप्टेंबर १९२९
* % जस ५ एप्रिळ १९३९
अ नेधमुक्त ३ सप्टेंबर १९४९
२ द्वितीयाऱत्ति-डिसेमर १९४९

प्रकाशक
रामचंद्र व्येकटेश देशपांडे
श्री सम्थे बुक डेपो,
मुंबई ने. ४

प्रस्तावना

>>: &2“ाा-

श्री. वि. श्री. जोशी यांची हो कादंबरी मुख्पतः राजकीय असल्यामुळेच
तिला प्रस्तावना लिहिण्याची विनेति मला करण्यांत आली असावी असे
वाटते, श्री, जोशी यांची ही पहिलीच कादजरी दिसते. व ही गोष्ट जर
खरी असेल, तर तिच्या रचनेत त्यांनी वाखाणण्यास,रखे कोशल्य प्रकट
केळे आहे यांत सशय नाहीं. त्यांची भाषा. जोरकस, वरणेने बारकाव्याने
केलेलीं आणि कथानक चटका लावणःर आहे.

मराठी कादजऱ्यांच्या एकंदर पद्धतीप्रमाण या कादबरींतीह नायझफ
आणि नायिक' हीं कॉलळेजांतील विद्यार्थी असून, त्यांच प्रणयमीलन' हा
कादजरीचा प्रधान विषय आहे. राजकीय कादेभरींत रहस्पजन्य चमत्कृति
उत्पन्न करावयास क्रातिकोरक चळवळ उपयोगी पडते. प्रस्तुत कादंबरींतही
क्रातिकारकांचा कट घातळला असून, जुळ्या भावातील रूपसाहृश्पाची
मदत घऊन त्या कटाचा शेवट सुस्वकर कळा आहे. मळा कथानकांवील
ही घटना सवेच दृष्टींनी आक्षेपास्पद काटली, ग्लीसन्‌सारख्या बड्या युरो-
पिअन अधिकाऱ्या'चा खुनी खालच्या कोटात मॅजिस्टेटकडून दोषमुक्त ठरून
सुटणे ही गोष्ट सवथेव अशक्य आहे. दुर्यम दजोच्या न्यायाधीशांवर
नोकरशाहीचे वर्चस्ब फार असठे; ब त्यामुळे राजकीय स्वरूपाच्या खटल्यांत
तो निःपक्षपाताने न्याय देऊं शकत नाहीं, ह्या नेइमींचा अनुभव आहे.

खुनी तरुण अजय याला सोडविण्यासाठी त्याचा जुळा भाऊ विजय
याच्या रूपसादइ्पाचा जो उपयोग भ्री, जोशी यांनीं केला आहे, तोही मला
समपक वाटत नाहीं. त्यापेक्षां या जुळ्या भावांतील रूपसाहद्याचा उपयोग
करून, अजय फरारी होतो आगि त्याच्याऐवली विजय पकडळा लाऊन
खटल्याचा गोंधळ उडत) व अश्या रीवीर्न अखेर पोलीस फजित पावून बिजय
खुटतो, अशी काहीं कलाटणी जर श्री. जोशी यांनीं कथानकाला दिडी

.

असती, तर मला वाटते, रूपसाद्दद्याचा तो उपयोग अर्थिक मार्मिक
आणि चमत्कृतिनन्य झाला असता; व गणूच्या साक्षीवर अत्याचारी अननय
सुटल्याची असभाव्य घटन! घालण्याचा प्रश्षंग टळला असता,

भरी. जोशी यांची भाषा आणि वणेने ही दोन्ही सामान्यतः चांगलीं
आहेत. व “ खातंत्र्याची तळमळ व ओढ्याची खळखळ कधीं थांबली आहे
कां १) अश्या प्रकारचं सुदर सुभाषित किंबा नायिकेच्या इंस्ऱ्प़ा मुखाल(
दिलेली “* जणू कांहीं जास्बंदीच्य़ा टबटबीत ताज्या फुलाच्या लाळ पाकळ्याच
विळग झाल्या नि त्यांतील शुभ्र दंबबिंदुच चमकले ओळीने ! ' अज्ञा
प्रकारची मोड उपमा मनाला आल्हाद देते. त्याबरोबरच “सुवासिक व
प्रढोमनीय पुष्पसमूहाच्या बाजूला हारित पणेसमुत्धयय फडकत आसावा,
त्याप्रमाणेच शोभनेच्या सुखमेंडळाच्या समतात्‌ वाऱ्याच्या झोतांत तरंगणाऱ्या
तिच्या पातळाच्या पदराचा परिवार होता? असलीं क्वव्वित्‌ आढळणारी
धार्क्ये बोजड वाटतात.

तथापि कादंबरीचं कथानक चित्तवधक आगि भाषा जोरकस असल्यामुळे
तिचें वाचन मनाला ओढ लावत; व श्री. जोशी यांची ही पहिली कृति
त्यांच्या भावी कृ्तीविषयरी वाचकांच्या मनांत निःसंशय मोठ्या आशा
उत्पन्न करील,

शांतानिवास, न,गपूर ,
र. चय.
मगो । 1. च्य. माडखोलकर

द्‌

ज्यांच्या टेखनांतीळ राजकीय स्वातेत्र्यलाढसेच पडसाद मला विशष
मोहवितात त्यांनीं-सुविख्यात कादडरीकार श्री. माडखोलकर यांनीं-
क]दवरीला| प्रस्तावना देऊन मळा कायमचं उपकृत केलें आहे.

माश्षे अत्यंत निकटवर्त। स्नेही श्री, आत्माराम जोशी यानीं प्रारभापावून
आतापर्यत इार्दक मित्रभावाने ज बहुमोल कष्ट घेतळे त्याविषर्यींची मला
पूणे जाणीव आहे. परन्तु, त्यांचे येथे ओपचारिक आभार मानून मी
त्यांच्यात परस्थपणा आणू इच्छिय नाहीं. ”

या कादंबरीचे स्वागत त्यानतर चांगल झाले, पण पुढ सहा सात
महिन्यांतच त्या वेळच्या परकीय सरकारने ती ज्श्व केळी! यानेतर भारत
स्वतंत्र होऊन तिची दुतरी आवृत्ति निघण्यात अपेक्षेप्रमाणे बरीच वर्षे
लागली, आगि १९४६ मध्ये ती जेव्हां सध्यांच्या मुबई सरकारने स्वतंत्र
भारतांत बंधमुक्त कलो, «व्हा तिची दुवरी आवृत्ति काढण्याची व्यवस्था
करावी कों नाहीं हा एक प्रश्नच मझ्य़ापुढ होता. परंतु मित्राच्या उत्तेजना-
मुळें ती पुन्दा प्रसिद्ध होण्यास प्रत्यबाब नाहीं असा शेवटीं मी निर्णय घेतला,
कारण, एक तर ती माझी पहिदी कृति म्हणून मला तिचेबिषयी एक
विशेष जिव्हाळा आढे नि दुसर म्हणज पारतत्र्पात जप्त झालेलें वाडयय
स्वतंत्र भारतांत पुन्हा प्रसिद्ध होण्यात एक विशेष ओचित्यहि झाहे.

या कादेबरीच वाड्ययीन मूल्य टीकाकार ठरवतीलन, पण त्यासाठीं मी
तिच्या पढिल्पा स्वरूपात _नांवावाचून कोणताहि फरक मात्र हेवुतःच
केळेळा नाहीं, कारण अगदीं पहिळी कलाकृती जी दहा वर्षांपूर्दा आपण
कॉलेजांत असतानाच लिहिली तिचें अस्सल स्वरूप कसं कां असेना, ते त्या
स्थितींत पाहार्णे यांतही मोठाच आनेद नाहीं काय?

या कादंबरीची दुसरीं आवृत्ति श्री, समर्थ बुक डेपोचे उत्साही धघनि
श्री, राममाऊ देशपाडे यांच्या परिभ्रमानेंच प्रसिद्ध होत असल्यामुळें त्यांचा
मी मनापासून आभारी आहे. इतर्केच सांगून ' पूनमीलन ' पाहाण्यापूर्वा
वा'चकांना थांबवून घरणारा हा अल्पसा प्रस्ताव पुरा करतो.

६ तुकृत ? मुंबई २८
दि. डिसेंबर १९४९ वि. श्री. जोशी

द

अ्यांच्या टेखनांतीळ राजकीय स्वातत्पलाळसेच पडसाद मला विशष
मोहवितात त्यांनीं-पुविख्य़ात कादंशरीकार श्री. माडखोलकर यांनीं-
कांदबरीला प्रस्तावना देऊन मळा कायमचं उपकृत केळे आहे.

माझ्षे अत्यंत निकटवर्त। स्नेही श्री, आत्माराम जोशी यानीं प्रारभापाखून
आतापर्यंत हार्दिक मित्रभावाने ज बहुमोल कष्ट घेतळ त्याविषयींची मला
पूण जाणीव आहे, परन्तु, त्यांचे येथ ओपचारिक आभार मानून मी
त्यांच्यांत परस्थपएणा आणू इच्छिय नाहीं. ”

या कादंबरीचे स्वागत त्यानेतर चांगलं झाले. पण पुट सहा सात
महिन्यांतच त्या वेळच्या परकीय सरकारनें ती ज्प्व केळी! यानेतर भारत
स्वतेत्नर होऊन तिची दुतरी आवृत्ति निघण्यात अपक्षेप्रमाणें बरीच वर्षे
लागली, आणि १९४६ मध्ये ती जेव्हां सध्यांच्या मुबई सरकारन स्वतेत्र
भारतांत बघमुक्त कलो, व्हा तिची दुवरी आवृत्ति काढण्याची व्यवस्था
करावी कों नाहीं हा एक प्रश्नच मझ्य़ापुढ होता. परंतु मित्राच्या उत्तेजना-
मुळें ती पुन्दा प्रसिद्ध होण्यास प्रत्यवाच नाहीं असा शेवटीं मी निर्णय घेतला,
कारण, एक तर ती माझी पहिली कृति म्हणून मला तिचेबिषयीं एक
विशेष जिव्हाळा आहे नि दुसर म्हणज पारतत्र्पात जस्त झालेलें बाड्य़य
स्वतंत्र भारतांत पुन्हा प्रसिद्ध होण्यात एक विशेष औचित्यहि आहे.

या कादंबरीचे वाळायीन मूल्य टीकाकार ठरवतीलन, पण त्यासाठीं मी
तिच्या पहिल्प़ा स्वरूपात नावावार्‍चून कोणताहि करक मात्र हेवुतःच
केलेला नार्ही, कारण अगदीं पहिळी कलाकृती जी दहा वषापूॉ आपण
कॉलेब्ञांत असतानाच लिहिली तिचें अस्सल स्वरूप कर्से का असेना, ते त्या
स्थितींत पाह्वागे यांतही मोठाच आनंद नाहीं काय?

या कादंबरीची दुसरीं आवृत्ति श्री. समर्थ बुक डेपोचे उत्साही घनि
भ्री, राममाऊ देशपाडे यांच्या परिश्रमानेंच प्रसिद्ध होत असल्यामुळें त्यांचा
मी मनापासून आमारी आहे. इतकच सांगून ' पूनर्मीलन ' पाहाण्यापूर्वा
वाचकांना थांबवून घरणारा हा अल्पसा प्रस्ताव पुरा करतो.

६ तुकृत मुंबई २८
दि. ढिसेंबर १९४९ बिमीत जोडी

आपल्या वात्खल्यप्रण आशीरबीदाच्या कृपाचछ्त्राखाली
द भै ल्क
पुनर्मालन ' लिहिण्यास आवश्यक असें स्वास्थ्य अन्‌
उत्तेजन देणाऱ्या वदनीय पितृचरणी

सादर समपेण---

“७ (% €6& “कि .8६* ७८. “9 ८

अनुकमणिका

काळपकळाययळमधडा विकसक
खडकीचा दैवयोग का ठा
सूड कोणावर न्डो ््ा
विजयाची कर्मभूमि 1... कत. त
दोन हृदयांची हुरहुर गा: गक न
क्रान्तिकारकाची प्रेमदेवता ... शकी मिली
सुद्टीनन्तरची भेट वा 38 ऱ्ळ
ठिणगी ! न
अकुरोद्रम र
रहस्याचा एक दुवा क्व व
एक पाऊल पुढ !
पूजतयारी रा
नाना नाहींठे झाले
मुंबईची दुदेंदी घटना १ का
स्वामीनी सांगितलेली जीवनकथा व
वियोगनि!श्वास ९ हव्य क
ममस्थानं ह.
हल्ल्याच्या आदळा दिवस त टे २9३
वचनपूति ॅ
एका वृत्ताने केळढे पुनमीलन ... ३2
बधमुक्त क्र तिकारक >> मा त्र
खमीलन वा वा मड

प्ट

१०६
११८
१२७
१७
१५५
१६६
१७२३
२१७८
१८६
१९६
२०ड
२१४

१
पुनर्मीलन
प्रकरण ९ लँ खडकीचा देवयोग

माचे महिन्याचे शवटचे दिवस म्हणजे विद्याथ्यांना अभ्यासू बृत्तीची
परिसीमा गांठण्याचा अचुक काळ होय ! त्यांतून पुण्यासारख्या शिक्षगक्षेत्रांतील
प्रमु्व ठिकाणीं तो तसा नसेल तरच नवल ! इतर वादग्रस्त प्रश्नांचे बाबतींत
कांहीं का मत असेना परन्तु या एका बाचतींत तरी पुण्याचे महृत्तव वरेरकरही
मान्य करतील ! त्यामुळें अलिकडे रस्त्यांतून हिंडतांता नि इतर ठिकाणीं
केव्हां विद्याथ्यांचे घोळक परिक्षेतील संभाव्य प्रश्न ची चचा करतांना दिसत
तेव्हां विजयास वाटे '“ काय मजेत आहे. आपण ! निदान या वर्षा तरी ही
ढपाद नाहीं आपल्या पाठीमागे ! ” कारण एम्‌. ए. च्या शेवटच्या परीक्षेला
तोंड देण्याचा विचार, कायळ्यायामुळें त्याने सध्यां ळांभणीयर टाकळा होता,

अशा वेळीं सकाळसावकाळ परीक्षा नसले त्याच्यासारख विद्यार्थी
बरेंच लांबवर फिरण्याची व मोज लुटीत असत, परस्तु विजयाला मात्र कांहीं
वेळां पभांना जायचे असल्यामुळें नि कांहीं वेळां त्याच्या प्रामोठ्ठा राबिषयींच्या
कायेमग्नतेमुळे वरील सोख्यास आंचवार्वे लागे; मात्र आज बरच दिवस
आप्रह्याचे बरोलावगे चाळू असल्यामुळे नि आपल्या एका सहृदय पत्राच्या
मित्रस्वाचा लाभ बऱ्पाच वेळा अनुमवूनही तृसि न झाल्यामुळे खडकीळा
कसही करून सायकाळीं जाण्याचे विजयाने ठरवलं होतं.

खाजणाची पेटी हातांत घेऊन तोंड घुण्याकरितां विजय आतां सायंकाळी
स्नानग्रहांत गेला तो दिवसभर सूयराजानीं टाकलेल्या प्रतापी तेजामे तळप-

२ पुनमीळन

णाऱ्या वायुमानाच्या उष्णतेने कंटाळलेला असाच ! मात्र तो सव
कंटाळा जाऊन त्याच्या दुप्पट उत्साहाचा वेळ आपल्याला लाभणार
म्हणूनच कीं काय स्नानग्हांत पाऊल टाकतांच त्याने कोणत्या तरी एका
गाण्याची लकेर मारली अन्‌ पायांतीळह खडावांचा खाड खाड आवाज
करीत तो स्नानग्रहांतीळ आरशाजवळ थबकला. खांद्यावरील सरकलेला
टोवेल डाव्या हाताने परत सारखा करून स्वतःच्याच प्रतित्रिंबाकडे पाहून
तो मोल्यादा इंसला.

मनुष्य संगतीचा भोक्ता तर खराःच, परन्तु एकान्तांतही कांहीं प्रसंगीं
विशेषच स ख्प वाटत असते त्याला ! अश्या प्रकारच्या आनेदांत'च पाण्याची
एक झोजळ भरून घेऊन त्याचा थंड फवारा झापल्या तोंडावर मारला
विजयाने; जवळच्याच खिडकीतून येणाऱ्या सायंकाळच्या सुखकर वाऱ्याच्या
झोताने त्या त्याच्या शीतलतेळा दुजोरा दिला, जेव्हां वाऱ्याचा जोर
जास्त झाला तेव्हां “ कारे, बाबा ! आज इतक्या जोगंत आहेस १ ” अर्स
म्हणत त्याम खिडकी अधंबट बंद केली.

तोंड धुतल्यावर आपल्या सुद्रेवरील प्रसन्नतेचे परत एकदा अवलोकन
करीत, ठोंड,वरून टोवेळ फिरवून तो छ'तीशीं दोन्ही हात!नीं थजकून
घरीत, त्यांन थोडा वळ घालविला नि तोंड कोरडे झाल्याची माही,
त्याच्या त्या नादिष्पण!तही खऱ्या मनाने देतांच त्याने स्नानग्हृ सोडले,
खोलींत आल्यावर खाबणाची पेटी उजव्या हाताने जागवर ठेवून डाव्या
हाताने दार लोटून टेवलापुटेंच केस वळविण्यासाठी त्याने कंगवा उचलला.

थेड वायुड्हूरी आनितरधपर्णे भरकटत होत्या. भिंतीवरील दिनदर्शक त्यामुर्ळे
फडफडत होते. विज्ञयाच्या केसांची स्वेर झुडपे हालत होतीं. तश्यांतच
भिंतीबरील फळीला लावलेले ध्ररेचत कागद निखळून खालीं पडले.
विचलित केस हातार्ने मार्गे घरीतच त्यार्ने ते सवे कागद पटापट नीट जुळ-
वून ठेवळे न्‌ कॅस वळवून कोट वचढविण्यास तुरवात केली,

पुष्कळ वेळां यांच वेळला कॉळेजच्या आखाड्यात इतर कार्यक्रम
नसल्यास ठ्याय्रामांत विजग्र दंग अस; त्यामुळे आजचा हा बदलत

खडकीचा देवयोग शै

कार्यक्रम त्याला मजेचा वाटला. फिरायळा कधीं कधीं तो नाई तोही
खडकीच्या बाजूळा नव्हे. त्यामुळे कोलेजवरून पुढे गेल्यावर दिसणारी
ढराविक हर्येंच त्याच्या दृष्टीपथांत येत; रस्त्यावरून दुचाक्या पटापट घांवत
असतांना त्याला दिसत; जरा पुढे गेल्यावर उनवे बाजूस चाललेली
स्वयसेवकांची कवायत, डावि बाजूस पत्र्याच्या तुकड्यांतुकड्यांची गरीब
पण चेतन्ययुक्त घरे, त्याचेच जरा पुर काठ्यांचे घोडे करून धुरळा उड-
वीत घांबणारीं लहान खेळकर मुलें, नि वडाच्या उंचच उंच पारेब्याप्रमार्ण
झाडाला बाघलेल्या दोरखंडाच्या झोळींत झोके घेणारी त्यांच्यापैकी कांहीं
प्रोढ मुळे, हॉ सवे हृश्ये तो नेइमीं पाहात अते; इतकेंच काय तो जावयाच्या
वेळेळा, बहुधा ने चुकता, आपलीं म्हसर घेऊन जाणारा एक गुराख्याचा
मुळगादी नियमाने त्याला भेटे, वरील सवे हृश्ये लाच्या नित्य परिचयाची,
नि म्हणूनच आज कंटाळवाणी झालीं होतीं त्याला ! कारण विविधता
आयुष्याचा उत्तेजक आत्मा आहे असे कोणीसें म्हटले आहे ना?

खडकीला रमाकांताच्या घरीं तो पोहोंचला त्या वेळेस रमाकांताची
( विजयाच्या मित्राची ) खाली बंद होती; मात्र दाराला कुळ नव्हते.
खोलीजवळ जाताच विज्ञयाने केलेली दारावरील टकटक आंत असणाऱ्या
रमाकांताला ऐकू जातां त्यांने हातांतील पुस्तक मिटले नि जबळच्याच
लहान टेवलावर ते ठेवीत त्याम विचारल,

£ कोण आहे! या, आंत या |! ('त्या९ ता,” आणि त्याच्या या
उद्गारांवर दार उघडलं गेले,

दारांत विजग्राला पाहातांच रमाकांताला आश्चद्रमिभश्रित आनंद
झाल्याचें दिसत होव, “ ओहो हो55! वा ! ” आंत येत असलेल्या
विजयाचा हात दाबीत तो उद्गारला “' [पत 7० ए लाता!” भागि
असे म्हणून विजय़ापुढ एक खुर्ची ठरकाविली रमाकांतन,

“ काय महाराज ! बरीच लहर लागली म्हणाप्रची ! आतां मला हँ
नीट लक्षांत ठेवल पाहिज इ! ”

डं पुनमी लन

£ तेकाय £” खुर्चीवर बसतांबसतांच विजयाने उभ्या असलेल्या
रमाकांताकडे पाहिले.

£ क्री, तुमच्यासारख्या मोठ्या माणसांचे कार्यक्रम एक वर्षे आधीं
ठरत असतात. कारण, गेल्या वर्षा तुळा बोलावलं तेव्हां आतां तुम्ही मिळूं
शकलांत ! बरं तं जाऊं द्या! काय म्हणत आहे परीक्षा आपली ! ??

६ परीक्षा £ परीक्षा काय म्हणणार £ मीच म्हणणार काय दे ! यंदा
बसलोंच नाहीं परीक्षला मी ! ” खुर्चीच्या हातावर उजवा हात आपटीत
बिजय इसला,

£ किती दिवसांनीं भेटतो आहों, असं बाटत आहे मला ! ”

६ हो ! गेल्या वर्षीच शेवटचे भेटलो होता. नाहीं ! तू परीक्षत यशस्वी
झालास अन्‌ लागलीच हॉस्पिटलमध्ये टॅपररी फिजिशिअनडापूचा चान्स
मिळाला तुला, त्या वेळेख; त्या दिवसाची सायकाळ आठवते ना मुबई-
तील £ फिरला काय, मोटारींतून वथेच्छ भटकलो काय, समुद्रकिनारपावर
किती गप्पा मारल्या होत्या आपण, अन्‌ घरीं करिती उशीरा परतलो होतों
आपण त्या सायंकाळी ! बरं मुंबईला परत कीं जाणार तू ? ”

£ आहे अजून एक दोन दिवस रजा शिल्लक; अन्‌ तू पण आरेसच
इथ; तेव्हां म्दटले---?”

“ कोण मी! छे र, बाजा ! उद्या संव्याकाळच्या गाडीने प्रयाण करणार
आई मी; म्हणूनच अज इथ आलो. आई; कालच पत्र मिळाळ आहे
मला | 0.

६ कुणाच !? तुझ्य़ा त्या खडवळ चळवळ्यांचे असेल नाहीं का? कसड!
ग्रामोद्धार करतो आईस विजय? या अडाणी लोकांच्या नादी ळून
एमू, ए. ची परीक्षा हुकवलीस यंदा | वेड आहे झाल इं ए$--?

£ घड? खरच आहे. तुझ म्हणण |! परतु या वडानच भुहेभअगाळ
लोकांच्या फ्रान्समध्ये क्रांति घडली, याचे बेडाने रशियात पुष्कळ संख!
नांदू लागळ, अन्‌ आज ना उद्या हिंदुस्थानांतरी ही जी दार्याची
परमावधि होत आहे, त्याची परिणति याच दिशनं होणर ! अन्‌ आतां

खडकीचा देवयोग ५

परिक्षविषयी म्हणशील तर इल्लींच्या कॉलेजच्या नि युनिव्हर्तिटीच्या परीक्षा
नुसत्या पुस्तकी ज्ञानाची विडबनात्मक चांचणी आहे ! प्राथ्यापकांच्या
हाताख,लीं आपण शिकतो पण त्यांची मजल वर्गाबाहेर शिकवितांना
पहातील तेवढ्य!पुरतीच बाहेरच्या जगांत पोचू शकते. परवां एक
आमचा मित्र एका प्रोकेसरम हाशयांकडे गेळा, त्याला यांनीं इंग्लडळा
जायचा उपदेश केला; “ सिठ्हिळ सर्हिहसमध्ये शिरा, पेसा कसा मिळेल
हृ ध्येय असू द्या) असा त्यांच्या बोलण्याचा निष्कषे होता. मला त्या
मित्रास विचारले असतं तर सागितलं असनं त्याला, कीं पेता इंच कांहीं
जीवनसर्वस्ञ्र होऊं शकत नहीं. विशषतः परतंत्रतेंतील हिंदुस्थानच्या तरु-
णांच तर नाहींच नाहीं! ”

“£ आगि हो! ” खोलींतच येरझारा घालीत रमाकांतार्न सुरुवात केली,
&: तुझा तो फ्रड ! परवां भेटळा होता. आपले फुगीर गाल वब उंच मान
झुकवीत म्हणाला---“ १1३] (0 11९९; १1]5१ ! ” अंत म्हणून फ्रेडची
इतकी हुवेहुव नक्कल कली रमाने कीं विजयाची हसता इंसता पुरेव.ट झाळी,

६ कुठ भटला ? परेडला गेला होतास को काय! बाकी कांही म्हण,
एखाद वेळेस असळीं लष्करी हरये पाहिली कॉ वाटते, असच देखावे
सर्व्न आपल्या देशांत दिसू लागतील तो दिवस $ठिती भाग्याचा ! ”

“ तेन्पातील सुख फ्रेडळाच विचार तुझ्या, फारच ळाघवी दिसतो तो,
नाहीं £ त्या दिवशीं पोहण्याच्या चढाओढोत आपल्य! कोदाल्यावर खूष
झाली स्वारी. अन्‌ तेव्हापासून वेळोवेळीं तो किती जिव्हाळ्पानं वागतो
आहे ! इग्ळिडमन्‌ असूनहि तुझ्यासारख्य़ा देशभक्ताशीं मेत्री जमली
त्याची यांतच त्याच्या स्मभावाचं वैशिष्ट्य आहे. ”

यानंतर बऱ्याच गप्पा मारून जाण्याच्या तयारीने विजय म्हणाला,

६६ मळा गेलच पाहिज्ञ रमा आता |! सव्वासात झाळे पहा! एका
ठिकाणीं जायचे आहे अजून इथून गेल्यावर ! ”

६ हवेस रे ! ” त्याला !_. हीत बसवीत रमाकांतने म्हटळे, “ क्षी काळी
येतो आहेस अन्‌ तोही जण कांहीं घोड्यावर !”

द्‌ पुनमीलन

6 हल्लींच्या काळांत सायकलीचा घोड्यासारखार्‍च उपयोग आहे. नाहीं
तरी-? या त्याच्या वाक्यावर, दाराबाहेर आचाऱ्याला कांहीं फराळार्चे
आणण्याकरितां सांगण्यासाठी गेळेला रमाकांत इंसला अन्‌ विजयानेही
खोलींत त्याचाच प्रतिध्वनि काढला. आचाऱ्याला निरोप सांगून खोलींत परत
आल्यावर विजयाचा खांदा दोन्ही हातांनी हलवून रमाकांतने विचारल,

£ दोन दिवस थांबलास तर चाढणार नाहीं का?”

££ चालायचे म्हणज काय रमा ? वास्तविक यदा आठ एक दिवस
उशीरच झाला आहे ! रात्रीचा वग घेतो. मी इनामगांवच्या शेतकऱ्यांचा,
माहीत आहे ना? खेडेगावांतील अज्ञ जनतेला साक्षर करण्याचे कार्य
जरी माझ्या हातून झालं तरी पुष्कळ ! आणि माझ्याचच नांवाविषयीं म्हणशील
तर तिथें झआाता अशिक्षित समाजांतील प्रत्येके घरात एक तरी मनुष्य
चांगला लिह'वाचायला लागला आहे. ”

“]51? १ ए००च घलालशाला(! हँ बरोबर, अत कांदो. तरी
व्हायला पाहिज, नाहींतर नुसते डबे वाजवून नि झेंडे नाचवून स्वराज्य
निदान येत्या दभर वषांच्या आत तरी मिळणार नाहीं. आपल्याला.”

आचाऱ्याने आणलेल्या खाद्यपदार्थांचे ताट एक स्टूल ओढून तावर ते
विजयापुढे ठेविले रमाकांतर्न आणि म्हटले,

६ विजा, एक दोन आठवडे मुंबईला ये ना रे! माझी नोकरीही सहा
सात महिनेच उरली आह; तेवढ्या अव्धींत---”

£ एक दोनच काय, चांगळ दोन महिने येईन बेळ आली तर!
तांब्यांतून भांड्यांत पाणी झोतीत विजय उद्गारला, थोड्याच वेळांत फराळ
संपल्यावर विजयाने जव्हा रमाकांताचा निरोप घेतला त्या वेळेस पूर्ण अधार
पडला होता.

पश्चिम दिशेढा दिव्य म्लानता चढलेली होती. सूयाच्या सहवासांत
पश्चिम दिशेवर 'चढळली आरक्त छदा'च होती ती; कचित्‌ एखाददुसरा
ढग 'चकचकीत कडांसहृद आकाझाच्या विस्तीणे साम्राज्यांत प्रतापी स्वाराप्रमाणे
पटापट धांवत होता. मंद मंद वारा वाहात होता. त्याच्या जोराने उडणारे

खडकीचा देवयोग ७

केस विजयाच्या विशाळ कणळावर जणू कांही आनंदाने झोके घेत होते.
दुचाकोच्या द्रुततर गतीमुळे वाह्मणाऱ्या वाऱ्याने उडणारा विजयाच्या
गळ्याभोंबतालचा गरम पट्टा एकसारखा अघांतरी इलकावे एातहोतानितो
वेळोवेळीं ल॑पटून घेण्यांत विजयाच्या हाताचीहि हालचाल होई.

समोर लांबच लांब रस्ता पसरळेला होता. एखादी मोटार भरकन्‌
निघून जाई नि ती जरा लात जाताच डांबरी रल्यावर तिच्या चाकांची
'चटूच ट॒ ऐकूं येई. त्याच वेळेला रस्त्याच्या कडेचा धुरळा उडून बातावरण
अंधुक होई नि थोडा वेळ जाताच त पुन्हां निवळून जाइ. त्या नादांत व
दुचाकीच्या साखळीच्या सळसळ आवाजांत विजय एखादा मेळ गेला
असेल ! ज्या ठिकाणीं नदीला आडवे दोनतीन पूळ घातळे आहेत त्याच्या
पलीकडे जी गर्द झाडी आहे तीहि त्याला दिसे ढागळी. मुंबईहून पुण्याला
ज्ञाणाऱ्या गाडीळ! जरा उद्यीर झाल्यामुळे सिम्नळ बॉक्सचा दिवाही अजून
तांबडाचच होता.

नदीवरील पुलाचे प्रतिनिंब उथळ परंतु संथ जलविस्तारांत पडल होते.
पलीकडील कवांठावर असलल्या गदे झाडीची पडछाया किंचित्‌ काळसर
दिसत होती, जवळच असलेली गुराख्पाची झोंपडी, पाण्याच्या तुटवड्यामुळे
उघडे पडलेल कांठाजवळचच खडक अन्‌ कांठाकांठाने असेलळीं हिरवी
झुडपेंही उठून दिसत होतीं. इतक्यांत विजय झाडींत शिरडा, मार्गोवरीळ
दुबाजूंच्या झाडीमुळे अधार गुडुप झाला. झाडांझाडांतून निःपणराजीच्या
मोकळ्या जागेतून चेद्रप्रकाशाचे शीतळ किरण इळू-व डोकावून पहात होते,
तेवढाच काय तो प्रकाशमान भाग होता.

विजयाला चंद्रप्रकाश क्षणभर मिळ न्‌ लांगढीच अंधाराचे ठिपक त्याच
अंगावर उमटत. आयुष्यांतदही अशीच सुखदुःखांची सरमिसळ असते.
छायाप्रकाशानं चित्र, तसे अपघात नि आनेद यांनीं जीबन रंगविळं जाते,
याच बेळेस समोर रस्त्यावर कोणीं दोंघेजण बोळत असल्याचा भास झाला
विजयाला नि कांहीं वेळाने तो त्या ठिकाणापासून बीस हातांवर पोंचढा
'तब्ह्यां तो भास खरा ठरला,

८ पुनमालन

मुसळमानी गोंड्याची टोपी त्या दोघांपेकीं एकाने घातली होती. त्याचे
कपड तर कांहीं विचारायलाच नकोत. बरेच दिवसांत पाण्याशीं गांठ न
पडल्यामुळे बिचारे लाजेने काळे पडेल होते नि ती लाज अनावर झाल्या-
मुळेंच की काय, जागलागीं त्यांच्या अंगाच्या चिंधड्या झाल्या होत्या, वरील
कपडा प्रथम पांढरा होता हें सांगण्यास एखाद्या इतिहासतशोधकाचे डोकेंही
अपुरे पडळं असतं.

ह्या प्रकार कांहींतरी निराळाच आहे असं विजयाला वाटू लागू, कारण
त्यापेकीं दुसरी व्यक्ति स्री होती, अन्‌ तिच्या वेषभूंषवरून ती चांगल्या उच्च
कुळांतील होती असच वाटे बिज्याला ! त्याम डोळे विस्फारिळे आणि
सायकलचा वेग त्यानं बराच कमी केला तोंच त्याला पुढील संवाद ऐकूं आला,

“६ बा रे मेरी चिडिया ! ” अस हिंदुस्थानींत म्हणत तो मळकक्‍्या कप-
ड्याचा ग्रहस्थ (!) त्या छीजवळ सरकला. तिन त्याला झिडकारिलें निती
त्बघांन ओरडलो,

६ हू | दूर हे! हा रस्ता म्हण्न एकादा मुसलमानी मोहळा वाटला तुळा £

6 मोहृलळा वाटळा असता तर एवढी वाट पाहिळी नसती ! ”

“ बाटच लागेल चांगली तेव्हां कळेल ! थोबाड फोडून हातावर देईन! ”

£ अरे, एकदां तुमारी मूड मेरे हातमे आ ज्लायू तो मेरा मूँंइमी
तुमारेही--”अर्स म्हणून त्यांन तिचा हात ओढला, तिच्या हातांतील लेडी
फॅशन्‌ सायकलचा रस्त्याचे बाजूलाच घाडकन्‌ आवान झाला, “ घावा,
कोणीतरी सोडवा हो ५ 5 अग आइ ग 55? असा घाबरट नि अस्पष्ट
आवाज्ञ एकू आला. विजयाने दोन पावलें चटकन उचलली. ती स्त्री
आपला इत सोडवून घेण्याची पराकाष्ठा करीत होती. ते पाहून विजयाला
राहवेना ! त्याने तायकल बाजूला टाकळी, पटापट 'चार पांच लांच टांगा
टाकल्या नि प्रथम त्या मवाल्याच्या कंबरेजवळचा सदऱ्याचा भाग खसकन
ओढला,

आपल्याला एनवेळीं अडथळा करणारा हा कोग अस मनांत म्हणत तो
मवाढी आप तोंड फिरवीत विजयाला हिसका देऊं ढागळा. “ इसीका मूँह

खखडकी'चा देवयोग ९

तुमकू चाहय ना! ल 5 !” असे म्हणत विजयार्ने त्याच्या फाडकन्‌ एक
तोंडांत चढविली, त्या घक्कथाने त्याचे तोंड एका बाजुला, मान वांकविल्या-
भ्रमार्ण बळलें; तों दुसऱ्या श्रीमुखांत तसलळाच आवाज वाजविला विजयाने,
अन्‌ मग एखाद्या अगदींच कमजोर प्रतिस्पध्यास थापटावे त्याप्रमाणं
चांगल्या अर्घांडझन्‌ चपराकांपर्येत आपले हत विजयाने शदिणविले. सव
रस्ताभर, कां कुणास ठाऊक, एक च्द्पांखरूदही नइईत, झुकशुकाट होता
आजूबाजूला ! त्याच्या प्र हारांची सरजत्ती चाळू असतांच “ पुरे ! पुरे बर
आतां ! ?” अते उद्गार निघाल त्या तरुणीचे तोंडांतून, हळठ्प़ा हृदयाचा
याहून दुसरा नमुना सांपड्डू शकेल का!

बाजूच्याच त्या तरुणीकडे पाहात अधेवट शुद्धींतील त्या गुंडाढा तेवदयां-
तच विजयाने बर उचलले न्‌ “ काय करतां हो ई 5 5?” अंस, कानावर
हात ठेवून कातर उद्गार ती तरुणी काढते तोंच त्याला रत्त्याच्या
कडेला मातीत बदकन्‌ आपटले विजयाने ! जणूं कांहीं आपल्या पराक्रमावर
कळस चढवीत होता तो त्या कृतीने.

त्या मवाल्याची चांगळीच दामटी वळली होती आतां ! तरीही सावध-
गिरी म्हणून त्याच्याच मळकक्‍्या गळपट्ट्यार्म, त्याचे हात विजयाने बांधळे,
६ न जाणो, कदाचित्‌ लांब राहून दगडांचा घर्षांव करण्याची हेस भागवून
घ्यायचा तो! ' असा विचार केला त्यार्ने; कारण समोरासमोर टक्कर देणे
अशक्य झालें तर लपून आडूनच आपला पराक्रम करण्याची प्रवृत्तीच
असते मनुष्यांत !

त्या तरुणीबरोबर विजय 'चाळूं लागला खरा आपली सायकल घेऊन,
परंतु झाडी सपेपर्यंत त्या तरुणीची आकृति विनबयाला विशेष स्पए्टपबे
दिसली नाहीं, तिच्या चालण्याची आकर्षक दज तिच्या नि कणेमधुर वाणीचा
अनुभव एवढेच काय ते अनुभवू दाकला तो त्या वेळेपथत, सडपातळ न्‌
साधारण उंचच अशी तिची आकृति होती. तिच्या उलव्या बाजूडा अस-
लेल्या सायकलीवर तिचे दोन्ही गोरेपान हात विराबळे होते, तिच्या त्या
गोरवणं करकमलां्चे तशाच तेकस्वी वस्तूशी साहचर्ये मो्ठे गोड वाटे

१० पुनर्मीळन

विजयाला, निळसर पातळाचा घोळ तिच्या शुभ्र पावलांवर रुळला होता नि
पोटरीखालीं--महुधा क्िपूनंच असार्वे--किंचित्‌ आवळलेल्या पातळासुळें
सुंटसुटीतपणें ती चालत होती. झाडी संपतांच चंद्रप्रकाशांत तिच्या
अप्रतिम मुखसोन्दर्यांचें अअलोकन करीत असतां आल्ह्ादद!यक मनोहारि-
त्वाची रम्व मूतच वाटली ती त्याला ! बिपुळ केशभाराचा तिने बांधलेला
अंबाडा व त्यावरील पुष्पमाडा यांचे जोडीलाच तिच्या डोळ्यांतील तेज-
स्विताही उपक्षगीय नव्हती, पापण्यांच्या हालचालीमुळे तिची दृष्टि जरा
वेळापूवीच्या मीतीचा अवदोष अजूनही तिच्यांत शिक राहिला होता
असच दाखवीत होती. भुक्‍याशीं थोडी अरंद असलेली तिची नासिका
निव्हणीपा्शी थोडी पसरट झाली होती. तिची किंचित्‌ रंदद्यीच जिव्हणी
तिच्या त्या अल्पनत नातिकेला साजशीच होती. या तिच्या अतुलनीय सोंद-
योळा शशाळू आपल्या घवल किरणांनीं एक प्रकारची डूब दत होता. तिची
मान बोलताना वेळोवेळीं विलोभनीय रीतीने हालत होती आणि विजयाच्या
एका कोटीवर ती इंसली त्या वेळेस तिच्या गालावर पडलेल्या खळ्या विजय
विसरणे अदवाक्यच होर्त.

५ बुरे बाई तुम्ही इथं आलांत ! 7 अंबाड्यावरीळ फुळे चांचपीत न्‌
दृष्टि कृतशञतापूवेक वर फॅकीत ती म्हणाळी, विजय हंसडा आणि म्हणाला,

6 पण तुम्ही इथे कद्या आलांत त॑ मला काहींच कळलं नाहीं । ”

6 इइश | कशी कसळं £ ” महाराष्ट्रीय महिलांच्या इक्काच्या उद्गारवाचक
शब्दानं त्या तरुणीने सुरुवात केली, “ खडकीला गेलों होतों सगळ्याजणी;
ते स्टेशनमास्तर आहेत ना? त्यांच्याकड' ओळख आहे आमच्या आळींतील
मुलींची.”

“ सगळ्याजणी £ आणि मग बाकीच्या लपल्या आहेत कीं काय त्याला
घाबरून ? ”

£ ढपायळा काय झालंय? त्या मागाहून येणार आहेत मोटारींतून,
सायकेळ होती माझी; म्हटढ न्नावं आपण पुढे ! ”

४६ हो ! अन्‌ आयतं हातांत सांपडाबं तसल्या ळोकांच्या ! ”

खडकीचचा देवयोग ११

£ विजयाच्या या मनमोकळ्या भाषणाने तिच्या मनाला बेरें वाटळे
असावे. कारण मग तीही मनमोकळेपणाने म्हणाली,

६ पुढ काय होईल ते मळा जस आधीं कळलंच होतं ! वास्तविक मी

एव्हांना घरींच पोंचळ असते. पण ईं चाक पंक्च र्‌ झालं अन्‌ इथेच गाडी

]डली झामची ! ”

विजयाने खडखडणाऱपा चाकाकडे पाहिलं. फुरंगटून बसल्याप्रमाणं त
तोच तोच आवाज पुन्हां पुन्हां करीत होते.

थोडा वेळ तसाच गेळा विरळ विरळ ढग स्वच्छंदपणे अल्पगतीनें
आकाशांत सरकत होते, आकाशांतीलळ असंख्य तारका निळसर पातळावरील
जरीच्या पुंजक्याप्रमाणे चमकत होत्या. चद्रप्रकाथ अमृताच्या तुप्रारांशीं
ताम्य दाखवीत होता. ढगांच्या गतीमुळे 'चंद्रच उलट [दिशेला पळत आहे
कीं काय अशी लहानपणची कल्पनाही पुन्हां एकदां विजयाच्या मनांत
येऊन गेली तेवढ्या वेळांत !

£ तुमची मोटार आली तर जा तुम्ही ! अ!”

££ आणि मग माझी सायकल? ?

“ करिअरवर बाधू ना £ हो, माझ्याजवळ नको उगीच ! ” हाताने
आविभाव करीत विजय म्हणाला.

11 तं कां १ 99

“ नाहीं, मी तुमची सायकळ पोचवायला म्हणून तुमच्या घरीं याय'चा
आणि तुमच्या हरवलेल्या सायकलचा चोर म्हणून पकडला जायचा ! ”
आपल्य़ा विनोदावर तो इंसगार तोंच “ वा! म्हणून कांहीं बाहेरच्या बाहर
पसार होऊं नका बरं का ! ” या तिच्याच प्रतिविनोदावर तो जोराने इंसला
नि मग तीच पुद म्हणाली, ' पुरंदऱ्यांच्या वाड्यांत इं ! शोभना आहे का
म्हणून विचारा; अन्‌ नक्की या, मी वाट पाहात असेन तुमची,” शेवटचं वाक्‍य
आपण बोलायला नको होते अर्स शोभनेला वाटळें खर; परंबु विजयाच्या
चर्येवर त्याचा तसा परिणाम कांहींच दिसला नाहीं तिळा; कारण, अशक-
स्मिक रीदीनें कळलेळे तिचे ते नांव मनांतल्या मनांत परत उच्चारण्यांत॑च

१२ पुनमीळन

विजय गुंग होता. तिला ते शेवटीं विचारायचे म्हणून त्यानें निश्चय
केलाच होता नाहीं तरी !

हृ त्यांचें संभाषण चाळू असतांच एक मोटार मागाहून आली अने
त्यांच्याजवळच येऊन थाबली. शोभनेला त्या मोटारींतील तिच्या मेत्रिणींनीं
ओळखलं होर्ते.

६ हं काय ग झुमा ? ” मोटार थांबतांच त्या मोटारींतीळ एक मुलगी
म्हणाली, “' मला वाटलं घरीं जाऊन आमची वाट पाहात बसली असशील
तूं ! ” यावर “ अग55, इथेच वाट सांपडल्यावर ती घरीं कशाला जाते?”
ईं दुसरीचे बोलणे न“ हृ! त्यांना ऐकू जाईल ! ” अर्हे तिसरीचे
दटावणेही विजयाला ऐकूं आळे. सायकल बांधून मोटार चाळू झाल्यावर
बरं ! या हृ नक्की ! ” या शोभनेच्या याचनेवर “हो! तर 55! /हे
'विजयाचे उद्गार मोटारच्या वरघर आवाजांतच विरून गेले,

* झुभा, हें काय प्रकरण आहे?” मोटार चालं होतांच पहिल्या
मुलीने विचारलें,

“6 अग 5 5? प्रकरण काय £ कादंबरी म्हण हवी तर! ” दुसरीने साथ केली,

“£ मी खांगू का £? ?” अस म्हणत ती पहिली दुसरीच्या कानाजवळ
तोंड नेऊन उगीचच हृसली, शोभनेच्या तोंडाकडे आळीपाळीने पहात त्या
इंसत नि चिमटे घेत होत्या; ते असह्य होऊन शोभना म्हणाली,

£ काय ग सुमे ! फारसे ढेकूग झाले आहेत तुझ्या मोटारीत ! ”

“ कां? बाईसाहेब ! एवढ्या हुळहुळ्या अंगाच्या कधोंपासून झालांत£

6 झग काय़ थट्टा "चालविली आहि तुम्ही £?” या स्वतःच्या प्रश्नावर
झोभना स्वतःच इंसली न्‌ मोटारींत एकच हंशा पिकला, त्यामुळे चमकून
गाडीहाक्याने मागे वळून पाहिले तों त्याच्या मोटारवाल्या बाईसाहेबच '
त्यांत प्रामुख्याने भाग घेत होत्या हे त्याला दिसळे, “ इ! ' त्याने मनांत
म्हटळें न्‌ मोटारचा पोंग्रा उगीचच वाजविला, कारण, तो इंसण्याचा प्रकार
-नद्व्मींचाच असल्यामुळें त्यांत त्याला कांहों विशेष वाटलं नाही. सातत्य
आणि नावीन्य बांर्चे प्रमाण नेइमींच व्यस्त अस्ते,

खडकीचा देवयोग 4-2

शोभना गेल्यावर विजयाच्या मना'ची मोठी विचित्र त्थिति झाली.

थोड्या वेळापूर्वी घडलेढा सारा प्रकार त्याला परत खाद घाळू लागला,
शोभनेच्या भेटीची त्याळा विदोष आतुरता बाटत होती अंस नाहीं; परंतु ती
घेण्याचे त्यास त्या रात्रीं चुकविले नसतं एवढे निश्चित, “ मी वाट पहात
असेन इं ! ” हे तिचे शब्दही त्याच्या कणरंजांत पुनः घुमून गेले, त्यामुळे
पुण्याला गांवांत शिरतांच कोगीतरी त्याच्या नांवाने हांक मारल्याचे त्याढा
ऐकू आळे, तेव्हां तो जरा सुन्न मन! स्थितींतच होता. तो वळून सब बाजूला
पहात होता न्‌ आतां मागग वळून हांक आलेल्या दिशेच्या मोटारकडे वळणार
तोंच--

६ ही विजय ! ” या उद्वारांनी, फरंरर आवाज करीत विजयाच्या
जवळच र्माकांतर्न आपली मोटार थांबविली, नंतर मोटारींतून खालीं
उतरून विजयाच्या पाठीवर थाप मारीत रमाकांत म्हणाला,

£: असा आहेस तूं ! म्हणे * एके ठिकाणीं जायचं आहे; उगीच उशीर
नको ! ” काय थाप मारलीस ! ”

£ कोणीं मी £ आपणच आतां माझ्या पाठीबर थाप मारळीत कीं महा-
राज ! ” खाद्यावरून पाटीवर हात ळांबबीत विजय म्हणाला,

हू पहा, उगीच वेळ लावू नको! बाबा मधांच्याच गाडीने मुंबईहून
आलि, शामचा निरोप आहे. तो उद्या सकाळीं नागपूरला जाणार आहे,
तेव्हां लागलीच आपण मेटण्यास जाव त्याला, असं म्हणण आहे त्याचं.
जर आपण चुविले तर 5 --स्वारीचा राग माहोतच आहे तुला. ”

£ कोण ! शाम £ वा; दोन वषानी भेटतो आहे; पण 55”

६ घण काय? काहीं काम आहे का जरूरीच !?”

“६ अ£ छे! छ! तसं कांहीं नाहीं ! सायकल घरीं टाकू अन्‌ निघू
लागलीच जेवून, ”

५६ अच्छा ! पण भोजनाळा आमच्या घरींच चळ उहणज बर एकदम
निघायला; ”” असं म्हणून रमाकांतने म!गीळ बाजूस असलेल्या झोफरला'
सांगितलं,

शड पुनर्माीलन

याकूब ! पोटार इत्के कंबरेके सामने ले जाव, मे आता हुं अबी |! ”

शोभनेच्या भेटीमध्ये हे॑नसत विजन आळे अर्तेच थोडेसें विजयाला
वाटलें, मात्र जरा वेळापूर्वाच आपल्या मनांतील ती उत्सुकता अपूर्ग राहाणार
म्हृणून त्याने केढेली लपवालपवी त्यांने रमाकांतास मुळींच कळूं
दिली नाहीं.

मोटार गेल्यावर रमाकांताबरोषर पायीच विजय खोलीवर पोंचळा नि

ववद

रात्रीचे गाडीने ते दोघही, मुंबईला, रवाना झाले,

प्रकरण र रें स्‌ड कोणावर ?

विकासपूरच्य़ा उत्तरेस सात आठ मेलांवरच आनंदस्वामींचा मठ होता.
ठेकाण मोठे रम्य होत खरंच. रानवट नमिनीच्या गबठाळ प्रांगणावरील
आटोपश्शीर अशी ती झोंपडींच होती म्हणा ना ! मठांत कांहीं संतमहंतांचे
ने आश्रमवासिनी किंवा जोगिणी यांच परमपवित्र (!) आचार नव्हते. कारण,
मठांत राहाणारे अंत काय ते बरील आनदस्वामीच होत. आधभ्रमाच्या
मागील बाजूसच झुळझुळ वाहाणारा लहानसा ओहोळ होता. त्याच्या
ळीकडील तीरावर गर्द हिरय़ा रंगाची झाडी दिसे. त्याज््या मार्गे थेट
एका हाकेवर असणाऱ्या डोंगराच्या उताराप4त पसरळेला हिरव्या गवताचा
टा पावसाळ्यात एखाद्या मध्ययुगीन खरदाराच्या दालनांतील गालीचाच
॥टला असता. सायंकाळच्या समयीं पश्चिमेकडील आरक्त छटा त्या
ॉंगराच्या वरील बाजूस असलेल्या आकाशाच्या भागावर पसरली म्हणज
पा विचित्र पण रम्य अज्ञा छटांचा एक पडदाच तयार होई ! कोवळे
होवळे कोंब सवंत्र आपल आत्तित्व दाखवीत असत वषो क्रनूभर,
ऐेसाट्याच्या पावसांतील त्या प्रवाहाचा खळखळाट सुरू होई आश्रमाच्या
॥गील बाजूस तेव्हां. स्वेरविहारी पक्षाचे जिमिन पण श्रतिमजुळ आवाज
[गनचुंधी पवतशिखरावर क्षणभर विश्रांतीसाठी थांबगाऱ्या कृष्णमेघांचा
[डगडाट, उन्हाळय़ांतीळ वाऱ्यासर हलणाऱ्या पानांची सळसळ, य। सर्व
कारच्या निनादांनीं ती डोंगरी न आजूबाजूचा मुठ दुमदुमून नाहक
ाजूबाजूच्या खड्यांतून येणारे लांकुडतोहे, करित प्रसगी शशशावर क्य
घकारीताठीं, प्रवाहाच्या दिश्षेंत तीन एक फळीग्राबर असढेल्या म.ळावरीड

१६ पुन्मभीळन

खाळ्या कुटणारे पारधी, ताज्या गवतावर धष्टपुष्ट झालेलीं गुरे, त्यांच्याच
मागील तो गुराखी, त्याच्या खांद्यावरील कांबळे नि हातांतील शिदोरी
हींच नेहमीं दिसगारीं त्या भागांतील हृर्व होत ! त्याच वेळीं मग रान-
फुलांचा वास सुटे; उन्हाळ्यानंतर पहिल्प़ा प्नन्यरतिंचनारने उठणारा तत्त
भूमीचा सुवास नि एखाद वेळेस मेलेल्या गुरांचा फडह्या पाडण्याकरितां
जमळेल्या गिघ.डांचा असह्य दर्प यांचीही त्यांत भर पडे, रानकेळींवरील
केळफुके नि केळीं, रवाळ फळें, महत्प्रयासाने पाडलेल्या नि सात्विक निष्ठेने
भूमिजनांनीं आणून दिळेला कडेपठारावरील मोहोळांतील मधुर मध न्‌
याच्या जोडीला ठशविक नित्याहार ह्याच स्वामींचा एकंदर आहार होता.

अजयाचे नि स्वामींचे वस्तुस्थितींत कोणतं नाते होते, किंबहुना ते
तर्से होते किंवा नाहीं, कोगास माहीत. परंतु तो त्याना मामा म्हणे नि
स्वामी जया किंवा जय या नांवाने त्याला संजोघीत ईं मत्र खरं. विकास-
पूरच्या सरसीमेच्या नजिकच असलेल्या या आश्रमाविषयी अज्यास जी
कांहीं माहिती होती ती इतकीच कीं स्वामींच्या आयुष्यांतीळ एका दुष्ट
घटनेमुळे, नजी घटना त्यानीं आतांपःत कोणासच सागितली नव्हती
अशा घटनेमुळे, खवामींना ह्या निवास स्वीकारावा लागला होता.

स्वामींच्या धीरगंभीर नि तेजस्त्री मुद्रेप्रमार्णेंच त्याची भव्य आणि झुभ्र
दाढी, मस्तकावरील वळलेल्या आदरणीय जटा, गोरीपान ब कमावलेली.
देह<ष्टी, ओजस्वी अंगकांति, विशाळ छाती आणि मध्यम उंची यामुळे
त्यांच्या व्यक्तिमत्वाची छाप चटकन्‌ कोणावरही बसत असे. या सर्वा-
बाही, त्याची रसाळ वाणी, त्यांच्याशीं एकदा संबं जडलेल्या मनुष्यालाही
चिरमित्र करून सोडी; आनेंदस्वामींच्या सांगण्यावरून अजयाला इंही
कळळ होते की, स्वामींनीं भारतांतील ब० च प्रांतांची अमन्ति केढी
होती; अन्‌ तो स्वतः विक्रासवूरळा ज्य़ांचेकडे राहात असे ते ग्रहस्थही
स्ञासींचे बालळपणचे निकटवता स्नेही होत, विकासपूरच्या त्याच्या निवा-
सांतून स्वामींच्या आश्रमांत नियमितपणे वेळोवेळीं राइ,ण्यात अजय येई
तो सात आठ वषपासूनच, हे तर अब्नयाच्याच चांगळें आठवणीतच होतं,

सूड कोणावर ९ १्ऊ

बिश्वविद्यालयाच्या प्रकेशषपरीक्षपर्यंतर्चे अनयर्चे शिक्षण विकासपूरलाच झाले
होते पुढे मात्र कॉलेजमध्ये न जाण्याचेच स्वामींच्या मताप्रमार्णे त्यानें
ठरविळे होते. आणि विकासपूरलाच बालमित्रांच्या सहाय्याने त्याने एक
यशस्वी व्यायामसंस्था काढली होती. स्वामींच्या रहस्यमय वेराग्याचे कारण
जरी अजयास आतांपर्यंत समजु शकळे नव्हते तरी त्यांच्या बळोवेळच्य
उद्गारांवरून ते॑ कारण संसारी नसून निराळेंच होतं ईं त्यानें ओळसख्िडे
होत. परतु अशानाचा अंघार तकांच्या क्षगदृष्ट विद्यत्मकाशानें थोडाच
कायमचा नाहींसा होणार ?

आजही झर्सेच झार, सकाळीं उठून आश्रमापुढील झाडांची फुले
ख्युडून त्यानं आणलीं; तेव्हां स्वामी म्हणाळे,

“८ जया काय पाऊस पडतो आहे भाज!”

ढगांच्या गडगडाटांचा ध्वनि उमटत होता. विजा तडकत होत्या नि
आभ्रमापुढील पाण्यांत पागोळ्यांचा चुबुक्‌ चुबुक्‌ असा आवाज होत होता.

“€ हो, फारच झोड उडविली आहे ! पण मामा, या सर्व वादळाप्रमार्णेच
तुमचीही विचळित मनःस्थिति इतके दिवस अजून अप्रकट अश्नीच आहे. ”

५६६ घरत तुझं आपलं तंच ! ” त्याच्याकडे स्वामींनी पाहिले न त्यांचे
झुभ्न दांत त्यांच्या मिश्यांमधून हात्यामुळें डोकावळ, “ सांगितलं ना! तसं
कांहीं नाहीं म्हणून £ ”?

£ मामा, मिटळेलं फूल शेवटीं प्रफुल्ित होतंच बेर कां?”

५: अन्‌ तोपयंत त वस रह्वाणच दृष्ट नततं का?”

६ म्हृणजे £ कांहींतरी गुपित आहे एवढं निश्चित, असाच याचा अर्थ
घरायचा का??? अजयाला वाटे, “ परंतु ते तसंच कांहींतरो असेळ कीं
खै सांगण्याची वेळ अजून आढी नाहीं. ”

मोबनोततर स्वामी बामकुक्षीसाठीं लघंडणार फच व्यायामसंस्थेच्या
वषेदिनाचा कार्यक्रम, त्त्रियांसाठी निघणाऱ्या नवीन वर्गांची व्यवस्था इत्वा-
दींची चर्चा करून योग्य निर्णय ठरविला भजयाने ! बोढतां बोलतां

>

१८ पुनर्मीळन

स्वामींनीं प्रश्न केला. ' उद्यांच बर्षेदिन नव्हें का तुझ्या व्यायामसंस्थेचा ?
हं मग माझ्यावर माषणाचा भार असेढच !”

£ हो, कारण, तो तर माझ्या मित्रांना व चह्ात्यांना हवा असलेढा
मुख्प कायक्रम !'” अन्यानें होकार दिला.

“ तुझ्य़ा संस्थेचे कार्य पाहून समाघान वाटतं मळा जय! या स्व
झशारीरसपन्न सुशिक्षित तरुणांचा अतिम राषटरकल्याण[करितां उपयोग झालाच
पाहिज; कारण व्यक्तींच्या थेचांनींच राष्ट्राचं तळे भरत असते ! ”

“ पण या सरोवराची मालकी दुसऱ्याकडे असटां कामा नये; नाहीं तर
ते जलबिंदु तो आपल्या स्वतःच्याच उपयोगांत आणणार! ”

£ तो पुष्कळ आणील, परन्तु संतस्त बिंदु भांड्यांत पडत नसतात.
ब!दवेरीळ स्वच्छंद बातावरणांतच त्यांच स्थान असतं ! मात्र ही दिशा दाख-
विण्याकरितां कांहीं जडकण वाफेने नाहीं8हदी द्वोतात. ”

या स्वातीच्या उद्गारांनीं अजयाच्या तकोठा आणखी एकदां उजाळा
मिळाला, परन्तु कल्पना नि वस्तुस्थिति यांत बरेंच अतर असतें; कल्पेनचीं
प्रति्मिंब ही तकाच्या दर्पणांत विकृतपर्णेही तयार होञात कांहीं वेळां !
त्यामुळें या प्रतिभिंबांवरून प्रत्यक्षाची ओळख चुकीची ठरण्याचा संभव
नसतो का? अशा विचारानेच स्वामींचे रदृस्य एखाद्या स्वातेव्यप्रासीच्या
प्रसंगाशी तर पोचत नाहीं नार्‍या तकांचा शेवट केळा अजयाने,

वषदिनाचा दुसऱ्या दिवशींचा महोत्सव म्हणजे अजयाच्या व्यायाम-
संस्थेतील चेतन्याचा संचारदिनच होता. सुरवातीस आपल्या मूठभर
सहकाऱ्यानिशींच ही संस्था त्यांने स्थापिली होती. परन्तु नदीचा उगम लहान
असला तरी विस्तार पुढें मोठा होतोचच कीं नाहीं ? कायाचा विरतारही
वैयक्तिक माव'नं १ भरमार्ने त्या सबीनी असाच बाढविला होत, त्या
पांचांच पचवीम, पचविसाचे पंन्नास, असे झेतां होतां आज सुमार दोतशे
सुशिक्षित व तुल्ज विद्याथ्यीचे संचलन विकासपूरच्या मायामार्गावून पुका
शिस्परींत, एका वेळेत, एकाच ध्येयाने प्रेरित होऊन जाणार झोत. या
त्यांच्या एका पावळासरशीं स्वामींच्या ह्ृदयांतीह एका अतिशय खोळ

खूड कोणावर ! १९

व सुस खिन्नेतचा भार 'चाळविला जाणार होता--कमी होणार होता. कारण
त्यांच्या ध्येयाशींच वरीळ कार्यक्रम घांव घेणार होता. ते. दुःख त्यांनीं
कोणालाही कळविळे नव्ह नि पुढे घडणाऱ्या एका देवी घटनेमुळेंच ते कळू
शकळें तरी अन्नयाच्या व्यायामसंस्यंतील आजचा उत्साह. अपूव जेता.
राष्ट्राच्या शरीरसंपत्ती ची जोपासना करणाऱ्या करुणांचा तो समूइ होता !
पारतंत्याच्या अवजड जोखडाखाली राष्ट्रनांधवांचीं जुंपललीं शरीर सोडविणे
नि त्यांची दुबळी अवस्था नाहींशी करण ह त्यांचे ध्येय होते ! युवक हेच
राष्ट्राच्या विश्वासाचे विश्रामस्थान हे सत्य आपल्या कृतीने सिद्ध करण्याचा
त्या सवानी चंग बांधला होता, देशाच्या अवनत दर्शोत ज्या अनेक उपांगांवर
प्रहार झाळे त्यांतील शरीरसंपन्नता ईं तरी ताठ उर्भे ठेवण्याचे त्यांनीं
ठरविले होतं. लक्ष लक्ष बांधवांचे समूह जीवनाच्या रणसंग्रामांत स्वतःची
सदृदताही विसरून गेळे आहेत; फार काय, त्यांना दुसरा मार्गच नव्हता त
करण्याबांचून. इं लक्षांत धेऊन कृतीर्ने सुस्त गर्जना ते करीत होते, कीं
६ बस्‌ ! झाली इतकी अवनति पुरे झाळी, आतांपासून शक्‍य त्या त्या
वेळेला, तद्या तशा प्रकार, आम्ही समूहाने उठणार नि राष्ट्राच्या उत्तषॉंचा
प्रयत्न करणार; अनिनध, अनवरत, भगीरथ यत्न करणार ! ” अन्‌ या एका
उपांगाने आपली सहदढता प्रस्थापिली कीं ओघानेच सव राष्ट्राची खातेत्र्य-
कायाच अधिक तेजांन भारावली जाणार नघ्हती का? पग ते गुस्त हेतु होते
कारण कितीही उदात्त हेतु असले तरी प्रतिकूळ परित्थितीच्या व जुलुमाच्या
झझावातांत ते कधींच तग घरू शकत नाहींत उघडपणे; प्रच्छन्नतेच्या बंद
कोशांतच त्यांचे बीज जपून ठेवावे लागते ब अनुकूल परिस्थिति आगि
योग्य संधि येतांच वे रुजवण्याचा उपक्रम करायचा असतो.

आपणांस न्यावयास आलेल्या अजयाजवळ आतां वाटेने स्वामी जे बोड
तैददी वरील ध्येयच इशिपथांत धेऊन,

£ या तरुणांचा उंद्दश काय जया? ”

४ घरक्रम ! ” अनजयाने 'चट*न्‌ उत्तर दिळे,

२९० पुनमींढल

६ घराकऊम ! ” खिज्ञतेने स्वामी इंसळे व आपल्या हाताने त्यांनी जटा
मार्गे सारल्या. “ तुमचा हा संयुक्त पराक्रम राष्ट्रस्वातंत्र्याकरितां पाहिजे,
पराक्रम हे व्यक्तीच भूषण आहे तर त्वातंत्रय ईं राष्ट्राचे रनभांडार आहे;
सौंदर्य आहे; ऐश्वय आहे. पारतंत्र्याच्या कुंद जागेत पराक्रमाचा प्रकाश
पडत नसतो; स्वातन्याच्या पटांगणांत तो तेजाने तळपतो, ”

£ खरंच, परतंत्रतंत दुःखाचंच राज्य भसतं ! ”

£ त्याचा अनुभब मळा आहे! ”

£ ते नाहींसे करण्याचा मारी नाहीं! ”

£ आहेसा वाटतो न तो कांहींनीं आ'चरलाही, ”

6 झालं तर ! ” अंस हणून अजय दुसरीकडे पाहाणार तोंच स्वामींचा
थोडासा निराश स्वर उमटला, “' झाळं काय! क.टा निघाला तरी त्याचा
बोच निघत नाहीं, एका दुःखाचा नायनाट झाला तरी त्याचा अपद्यी परिभाम
घडून आलाच ! त्याचंच दुःख होत आहे मला. ”

त्यांच्या प्रत्येक वाक्यांत अजयाला अर्थपूणेता वाटली, अन्‌ त्यांच्या
दुःखाच्या उगमाकडेच आपण जातो. आहों अस वाटले त्याला ! दुःव-
निवारणाचा उपायही कळणार अशीहि आज्या त्याला वाटली, आणि पुष्कळदां
घडतेही असेच; आपल्या मनाला एखाद्या गोष्टीविषयी भै नै संभाव्य वाटत,
तंच अल्प काळांत सत्यसुष्टींत घडून आल्याचा अनुभव मिळतो.

व्यायामसंस्थेच्या दारापाशी स्वामी आले तों तेथील थाट पाहून त्यांच्या
मनांतील खिन्नता पार नाहीशी झाळी, त्यांचा आनेद उचेजळूं ळागला.
शांतीने सव जागा व्यापळी नि अगतिकत्वाची जागा कतेब्यतत्परतेरने
पटकाविडी, भिरडणुकी॥ प्रारंभ झाळा तो प्रथम भ्रणींदीळ चार तरुणांनी
उच्च स्वरांत म्हटलेल्या स्वातंञ्यभूवाळीनें ! पारतंत्र्पाचा वीट येऊन, परमश्वराची
प्राथना टाहये फोडून ते युवक गरात होते अर्सेच स्वामींना वाटलें, त्यांनींदी
डोळे मिटले अन्‌ त्या प्रार्थनेला इळुच सांथ केली,

गेभीर वातावरणांत प्राथनाभूपाळीचे स्वर उमटत झोते--

सूड कोणावर ? २१

रक्ष रक्ष ईश्वरा ! भारता प्राचीना जनपदा
भोगियिली बहु जयें एकदां वैभवखुखसपदा ॥ धृ० ।
स्वखण तजीन होऊन भूपाळी म्हणत होते. त्या स्वातंत्र्यभूपाळीच्या त्या
पवित्र स्वरोद्यारांत सवजण रंगून गेळे होते. तोंच भूपाळी संपत आली,
आणि शेवटल्या भोळी दुमदुमू लागल्या --
रोमरंभ्रीं चैतन्य खेळवी राष्ट्राच्या ईश्वरा ।
सातसमुद्रांवरी फडकु दे यझ्ञोध्बजा सुंदरा ॥ १॥
गोविंदाची ही स्वातंत्र्ययूपाळी ऐकतांना कोणाच्या अंगांत स्फूर्ति
संचारणार नाहीं
पवित्रता सवत्र पसरली होती भूराळी म्हणत असतांना !
प्राथना संपतांच संचलनगीताचे रणसूर निघू लागले. मिरवणुडीच्या
अमग्रभागीं भगवा ध्वज डोलान मिरवीत होता, त्याच्यामागे आपल्या
कार्याच्या वेभवाचा उत्कट अभिमान बाळगणारा भल्षय न्‌ त्याचं कौतुक
करणारे आनेदस्वामी चाळले होते. अधिकारपदावरील शिक्षक संचलनाच्या
आशा देत होते. स्फुरणदायी संचलनग्रीतांची तुतारी उत्तंग स्वरांत झुंकगारे
बिगुळवाळे, अन्‌ त्याच सुरांच्या बावटीं हृदय हृलविणार ते गीत गाणारे दोनर्श
खीर तरुण, कांहींनण खांद्यावर खऱ्प़ा बंदुका घेऊन व बाकीचे डमी गन्स
खेऊन चाळले होते. मिरवणुकीच्या ठराविक मागोने हा सर्वे परिवार चाळत
गेला, त्यांचा शवट गांवमेदानांत होणार होता.
दरवर्षीप्रमागें यंदाही या सवे मेदानांत लांबच लांब श्रोतृसमुदाय
पसरळा होता. स्वामींचे प्रवाही वक्तृत्व न्‌ संचलनाची सलामी पाहण्याची
अहमहमिका सु होती त्यांच्यामध्ये ! संस्थेचा ब्षेदिन, आवेशयुक्त अर्से
स्वामीर्चे वक्तृत्व नि राष्ट्राभिमान उतळबिगार त्यांचे माषण अला त्रिविणी
खंगम शाल्यावर तेथे पवगीची गर्दी ब्ह्यवी ह॑ अगदीं साहइनिक होतं.
स्वामी भाषणास उभे राहिळे, टाळ्यांचा प्रचड कडकडाट झाल्य, तो
इवेवर विरतो न विरतो तोंच स्वामींचा धीरगमीर ध*वनि आपरे पंख

२२ पुनर्मीलन

उघडून इवेवर फिरू लागला, त्यांचें वाग्विमान भ्नरोतृसमुदायास उंच उंच
ऊन चालले होते. स्वामी म्हणाठे--

६ मंद्देशबांधवहो;

विलासपुरांतील ही संस्था स्थापन होऊन आज पांचच वर्षं झाळीं, पण
तेवढ्या अवर्घीत झाळेला संस्थेचा उत्कषे अभिनन्दनीय आहे. पूर्वा निर्थ
लाठी फिरवणंही वज्य होतं, तिथें आज चारशे लाठ्या फिरताना दिसतात.
ळष्करी शिक्षणाचं नांवही काढणं हे जिथे पाप होतं, खांद्यावर बंदुक तर
दूरच राहो परन्तु नुसती काठी टाकून शिस्तींत नुसत पाऊळ टाकण्यासही
बंदी होती, शरीरसोख्यासाठीं वेयक्तिक प्रयत्न हेच जिथे सरकारच्या तीक्ष्ण
दृष्टीला सहन होत नसत, आखाड्यांची नि व्यायामसस्थांची स्तुति करणे
हाही राजद्रोह झाला असता, त्या ठिकाणींच आनन दोन तपानंतर हीं दर्श्ये
दिसत आहेत. आणि इं चिन्ह निःसंशय आपल्या भाग्यदिनचंच लक्षण आहे.
स्वतःच्या कायाचा दिमाख मिरविण्यास तसं काहीं तुम्ही केळंत का! नाही तर
एके काळीं शिवराय, महाराष्ट्रांतील माऱ्याचीं ठिकाणं, स्वातंत्र्ययुद्धांतील
रक्षणस्थानं करण्यांत चूर असत तर हिंदुसम्राट रावबाजी अवघा हिंदुस्थान
पराक्रमाच्या गरुडभरारीन पादाक्तांत करण्याची यशस्वी पराकाष्ठा करीत
असत, गतकाळच्या इतिहासाविषयी बोळूं नका असं म्हणण्यात काही अथे
नाहीं. ववमानाचं यश गतकाळातूनच प्रतीत होव असतं, भन वरीलप्रमाणे
म्हणणाऱ्या सद्ग्रइस्थानाही हेंच अतयामी पटत असतं ! इतिहासाचा
साभिमान उलेख करू नका म्हणणाऱ्यांनाही रायगड म्हटला कीं मराठ्याच्या
खुय्षाची उठवणी आठवत'च कीं नाहीं ! दनवारवाडा म्हटळा कीं अटकेपार
फडकत आलेला भगवा झंडा दिसतोच कीं नाहीं! चितोड म्हट्लं को
हूर रन्षपूत अगनांचा त्याग, दिल्लीचं तख्त म्हटळं कीं मराज्यांची दिल्लीवर
स्वारी, हॉ त्यांच्या मनाला आनंद देतातच ना ! तेव्हां इतिहासाला तुम्ही सोडू
म्हणून सोडूं शकत नाहीं, दोनशे वर्षीच्या इतिहासाचा अमेरिकेने अभिमान
बश्षावा तर मग दोन इचार वषार्ची परपरा तुमच्यामार्गे उभी आहे तिकडे पाठ
कां फिरवितां ! परकीय सत्तेशी टक्करा देऊन पारतंत्र्याचा, असह्य जुलमांचा,

सूड कोणावर ? २३

ति दारिद्याचा डोलारा जमीनदोस्त करणाऱ्या वीरांचा तो काळ, अन्‌ पर-
कीय सत्तेच्या स्थेयांहा मदत करून त्यावर ऐश्वर्य भोगणाऱ्या त्यांच्याच
वंशजांचा हा काळ, शत्रूला युद्धांत खडे चारून रणांगणांतून पिटगारे ते वीर व
शत्रूकडून अजेविनंत्यांनीं सनदा मिळवूं इच्छिणारे वेडेपीर, स्वत्व रक्षणासाठी
बलिदान करणारे तेव्हांचे सेनापति आणि स्वत्वाची राखरांगोळी करून व
स्वतःच्या बलाची विस्मृति बाळगून नाहक तडनोडीची इच्छा बाळगणारे
आजचे राष्ट्रपंडित यांतील फरक लक्षांत आणा, पारतंत्र्यामुळें माझ्या
राष्ट्राची झालेली हानि मळा आतां पहावत नाहीं, त्यांतील प्रत्येक उपांग
आतां जीणोंद्धार करून जिवंत करण्यास तुम्ही त्वेषाने लागल पाहिजे,
जुलमा'्ची आणि अन्यायाची परिसीमा झाली आहे, मीही त्यांतलाच !
ज्याला झळ त्याला कळ ! इतरांना तितकं टोचत नाहीं. आजच्या दिवशीं
राष्ट्राचा गाडा पुढे नेण्याकरिता, करतां येण्यासारखे सवे तुम्ही केल पाहिजे.
शत्रूची काय छांती लागली आहे निःशेकपगे वावरण्याची यापुढे !
दाखघारणेची पातता असणं अवश्य आहे. पापी दुनिर्येत नि संघिसाधू
जगांत साधुत्व टिकत असतं. आहिंसा हे दुषेळांचं लक्षण ! प्रसंग्री साघन
म्हणून वापरण्यास इरकत नाहीं. पण साधन म्हणतां म्हणतां त्यालाच
साध्य करून कसं चालिळ ! हे लक्षांत ठेवा कीं, नुसत्या सदूगुणाबर राष्ट
ख्रगत नसतात. राष्ट्रच ऐश्वर्य त्याच्या तरवारीच्या अग्रभागी बावरत असतं!
स्वातंत्र्याची तळमळ ही ओढ्यासारखी आहे. ओढ्याची खळखळ आणि
स्वातंत्र्याची तळमळ कधीं थांबडी आहे का! आतां घरीं जातांना मनाशी
निश्रय करूत ला कॉ आज्ञपासूत मी प्रत्येक गोष्टींत माझ्या अतिम ध्येयाळा
पोषक असंच घोरण ठेवीन, विशषतः तुम्ही तरुणांनी गजत उठलं पाहिज कीं
दास्त्रम्रहण हा आमचा इक्तक आहे. “ आतेत्राणाय मे शस्त्र ” ईं तुमचं ब्रीद
असूंद्या ! भूमातेच्या पारतंत्र्याचं आतेत्व नष्ट करण्याची प्रतिज्ञा करून ती
पूण करण्याचे प्रयत्नास लांगाळ तेव्हांच माझ्याप्रमार्ण अन्यायाचे शल्य
ज्यांना टोचत आहे त्यांचे समाघान होइळ! ?”

असा सारांश होता स्वामींच्या भाषणाचा ! आकाशाच्या मव्य आवारांत

र्ड पुनमी ढन

गरुढार्ने भरारी माराबी तशी त्यांची वा'चा स्वच्छंदाने भरारी मारीत झेती.
श्रोतूसमुदायाच्या भावना बाक्‍यावाक्यागगिक वरबर चढत होत्या, शेषटीं
त्याची परमावधि होई नि टाळ्यांचा कडकडाट गजे ळामे, भावनाप्रधान
तरुणांच्या मनांतील चेतना निखाऱ्यामागून निखारे फुलवांबे त्याप्रमार्ण
चेतविळी ल्षाई, अस्वलित वक्तृत्वाची स्वामींची हातोटी त्यांतील
अंतःकरणाच्या जिव्हाळ्याने सरळच उठून दिसे. सवंत्र अधार पडढा असतां
एखाद्या ढांब दिसणाऱ्या दिव्याचा झोत जवळ आणून ह्याचा प्रकाश
पाडावा त्याप्रमार्गे निश्वेतन्याच्या तमोमय मनोबृत्तीवर त्याचे विचारशोत
एकदम प्रकाश पाडीत होते नि तिला प्रज्ज्वलित करीत होते. त्यामुळे सव
सभाच स्वन्ध होऊन बसे तै ऐकतांना ! स्वामींच्या बोलण्यांत आरडाभो-
रडा नव्हता, हातवारे नव्हते, बाह्यविष्काराचे नांवहदी नब्ह्ते. पण त्यांत
जो विचारांचा निर्भयपणा होता तो इतका प्रभावी अन्‌ त्याच्यामार्गे
स्वामींची तपक्चयां तीही इतकी आदरणीय कीं त्यांचा एखादा विरोधकही
सुंग होऊन जावयाचा !

भोतृसमुदाय ओसरू लागला, मेदानावर सवंत्र तो पसरला. जणूं कांहीं
स्वामींचा संदेशच शब्दासन्दार्न व विचाराविचाराने विस्तार पावत होता
त्या ठिकाणीं !

आभ्रमांत परत आल्यावर त्यांच्या व्याख्यानांतील एक वाक्य अबयार्ने
स्वतःशीच उच्चारिळे,

।: स्वाठेज्याची तळमळ आणि ओढ्याची खळखळ क्षी थांबळी आह
का? ?” त्याबर स्वामी इषंभरीत मुद्रेने नि उल्हासयुक्त भंत:करणगार्ने म्हगाळे,

६६ थांबळी नाहीं तरी कमी मात्र हेते ह निश्चित. ”

६६ कुशी ! ” अजयान निशासा दाखवली,

६ प्रयत्नांच्या यशस्वितेने ! ”

11 प्रयत्न | ११

६ हो; शय्सित यशस्वी करण्याचा प्रयत्न ! मात्र तसं करतांना अपयश

सूड कोणावर 0 २५

येऊन आपल्याला प्रतिक्रांतीचा चटका बसला तर त्याचा सूडहदी सावधपर्णे
घेतला पाहिचि ! ”

६ सूड ! सूड कोण[वर आणि कह्षाबद्दल£ ”

६ कोणावर अन्‌ कशानद्दल ! ” तेच शब्द हृताशयर्णे स्यामीनी पुन्हा
उब्यारळे व ते एकदां खिन्नपणान हंसले.

अजयानें पाहि, स्वतः*५ प्रश्नाच ठत्तर मात्र त्यांच्या मुद्रेत त्याळा
छागलीच मिळाले नाही,

यानंतर अजयार्न बराच विचार चालविला, परन्तु स्वामींच्या
दुःखाचे कारण त्याळा सांपडटूं शकले नाहीं त्या वेळेत !

प्रकरण २ रें विजयाची कर्मभूमे

मुंबईला एक दोन दिवस राहून विजय इनामगांवाळा आला, तो
आतुरता नि उत्साह यांच्या भोंबऱ्यांत पूर्णपर्णे गुरफटलळा, रमाकांताच्या त्या
दिवशींच्या आकस्मिक येण्याने न्‌ शामची मुंबईची भेट अपरिहार्य असल्या-
मुळे शोभनची भेट त्या दिवश्लीं तो घेऊ शकला नाहीं. स्वतःला तिच्या
भेटीचा पुन्ळांभ मिळाला नाहीं, यापेक्षांही या आपल्या न जाण्यामुळे
आपल्याविषयींचा तिचा मह तितकासा दूषित होणार नाहीं ना अशी
शेकाच त्याची आतुरता अधिक वाढवीत होती, वास्तविक शोभनेची व
त्याची ती गांठ अगदीं अनपेक्षित होती. पण म्हणून जे घडे त्यावर
विचार करण्याचें त्याचें मन सोडून देईना! या त्याच्या आवुरतेच्या
मनःस्थितीला ही दुसरी एक त्याच्या दुप्पट उत्साहाची अक्षी बाजू
होती, कारण, आज जवळ जवळ सहा महिन्यांनी तो आपल्या गांवीं
येगार होता. त्यामुळें घरची ओढ आतां पूर्णपर्ण त्याला घराकडे ओढत
होती. मातेप्रमार्णे लह्वानपणापासून वात्सल्याने व प्रेमार्ने आपल्याला जिने
वाढविळें ती वहिनी भेटणार नि यापेक्षाही, आपली कमभूमी किती प्रगत
झाली आहे, हं कळणार म्हणूनही त्याळा तसा उत्साह वाटणे साइजिक होते.

कॉळेजमध्ये गेल्यापासून दोन वषीपूर्वा बी, ए, होईपयत जगाच्या एका
निराळ्याच बाजूचा विचार त्याचे मन करीत होतं. पुण्यास झाल्यापासून
कॉलेजमधील क्रीडायुक्त नि मोकळे अन्‌ सुखळोलप वातावरण त्याच्या
मनावर विशेष छाप मारू कळे तरी त्यांत ल्याला आकषण वाटेना;
त्याचें मन त्याला सांगूं ढागळे कीं, “ पहा ! तुझ्या खडेग्ांवच्या आजूबाजूला

विजयाची कमभूंमि २७

जी दुर्दया तुळा आढळते, त्याचा मागमूस तरी या आनंदी जीवनांत
दिसतो आहे का! परन्तु तुझ्यासारख्या तरुणाने, कीं ज्याला ती दुदुशा
नि ही सुखलोलप विद्यार्थदशा या दोन्ही गोष्टी माहीत अहित त्यान वि'चार
केळा पाहिज. या प्रकारच्या निष्काळजी जीवनांत तुझ्या दुःखग्रस्त दे-
बाधवांची स्थिति सुघारण्याला तुळा वाव आहे. जगांत काहोंतरी करण्या-
करिता तुझा जन्म आहे. ” क

जगाच्या न्‌ स्वतःच्या देशाविषयीं तो जो चो विचार करूंलागेतोंतों
त्याला आपल्या देशाची-या भारताची-अवनतीच अधिक दिस, लागे.
शेवटीं गेल्या बर्षा आपल्या गांवच्या नि आजूबाजूच्या अशिक्षित लोकांन्म
सज्ञान करण्याचे कार्य त्याने सुरू केल हो.

त्याच्या या कायाचे काय मूल्य होते तं त्याच्या आयमनाप्रसंगी
इनामगांबच्या गांवाबाहेरच्या चोकांत, जेथे मोटारी उतारूकरिता थांबत
होत्या, त्या ठिकाणीं जमलेला जनसमुदायच सागू शकला असता! तो
उत्सुक समाज पाहून झोभनविषयींचे विचार विजयाचे मनांत तात्पुरते
तरी नाहीसे झाले, स्वतःच्या काय.ची सफलता पाहून कोगाप्चें अंतःकरण
भरून येणार नाहीं £ त्या समुदायाच्या मनांतही, विजयाच्या आगमना-
विषयीं किती कुतूहळ निमाण झाळं होते | त्यांना आपला नेता
येणार असेच वाट्त होते. लहानपणीं गावच्या चार पांढरपेशा पोरांचा दादा
होता तो; पण आज? आज तो ननतेचा खरा हितचिंतक म्हणून जनताच
तसे म्हणूं लागली होती. आपल्या या वर्षांच्या नव्या योजनेची मुहूर्त -
मेढ तो रोबीळ, अधिक काहींतरी हिताची योजना तो या सुद्टोंत सागेल,
आपल्या उद्धाराचा आणखीं एखादा मागे तो आपल्याला दाखवील, रम्य
प्रासाद[च्या मालकाच्या--इनामदाराच्या--कुढांत जन्म घेऊन दीन-
दुबळ्यांच्या दरिद्री झोंपड्यांचें सुख साधण्याच्या तो जोराचा प्रयत्न करील
असा त्यांचा विश्वास होता !

विजय मोटारीतून उतरतांच कोणी त्याची बॅग उचलली, प्रसार करण्या-
करितां छापलेल्या पत्रकांचा गड्डा दुसऱ्याने उचलळा, एकाने आपल्या

र्ट पुनमीाळन

घरामागील बकुळीची भरघोंत नि सुवासिक पुष्पमाला प्रेमभराने त्याच्या
गळ्यांत घातली, अन्‌ बाकीच्या सवानी एकत्र जयघोष केला त्याच्या
नांवाचा ! तो ऐकून विजयाने हाताचे बोट बर करून म्हट, “ नाहीं !
राष्ट्रयाताची की जय! ” तेव्हां तोहि ध्वनि उमटला नि रॅ सर्वे इत्य
पाहून मोट!रींवून पुढं दुसऱ्या ग्रांवाळा जाणाऱ्या उतारूंना विजयाबद्दळ
आदर वाटला तोही बिलक्षणच !

श्षांबांतून ज्ञाता जातां विजयाने पाहि, तो सये रस्ते झाडून स्वच्छ
केळेळे त्याला आढळले, गांवांत श्िरतांनाच ळागणाऱ्या ' गावराना "चा
धनि सहास्य मुद्रेने तो सोहळा पाहात होता, त्याच्याकडे पाहून तो
इसा, जवळच दोन धर्मादाय विहिरी होत्या, त्यांवरील गरीब शेतकऱ्यांची
ग्रांवढळ बायकामुळे आपलीं गाडगी-मडकीं घेऊन पाणी भरीत होती.
विजय उतरल्याबर उडालेल्या गडबडीमुळे विस्मयार्म 'वकित होऊन
त्यांच्यापैकीं एकजण विजयाकडे पाहात उभा होता. कांहीं दिवसांपूर्वी या
विहिरीवर ग्रांबच्या भत्पुर्यांना पाणी देण्याचा घाट यशस्वी रीतीने ज्याच्या
साहाय्याने विनयाने पार पाडला होता तोच होता तो! एक दोन फळीगा-
वर शेतकऱ्याची एक झोंपडी होती तेथून थोडं बळण घेतळें कीं मग लोकल-
बोडांच्या शाळेची लाळ रंगाची बेठी इमारत लागे. विजय या डिकाणा-
पर्यत पोचतांच शाळेच्या लोखंडी कुंपणाच्या गज्ञावर चढळेळा पक
लहान मुलगा आपलं धुळीने मळळेळ अग्र घेऊन घांवत विबयाकडे आढा,
त्यांचा बाप “ अरे अरे, हँ काय ! ” अर्से म्हणत अससांनाच त्या मुळाला
विनयाने उचलले नि त्याचा एक गालगुच्चा घेऊन त्याला परत खाढीं
सोडून दिळे. दिवाळीच्या दिवसांत करमणूक नि चुरस या दोन्हीं हेतूंनी
ज्या ठिकाणीं ग्रांवांतील जनावरांच्या झुंजी खेळविण्यांत येत असत, दो
गोंड टाकून विजय त्याच्या वाड्याजवळ गेला. कुंपणाकरितां वाड्याच्या
भोवती घातळेळे मातीचे सारवळेळे ओटे न्‌ लहानपणापासून वाढ विळेळ
स्वतःच्या आवडीर्चे मोगऱ्याचं झाड ईं टाकून विजय घरांत शिरढा तीं
ोंपाळ्यावरच वहिनी बसढेल्या त्याला दिसल्या. विजय दिसतांच शॉपाळ्या-

विजयाची कमेभूमि २९

वरच बरा बाजूडा सरकत नि हातान जवळच बसण्यास विजबाला खुणावत
त्या म्हणाल्या,

६ माऊली £ परवांच येणार होता ना! म्हणजे दोन दिवस उशीरच
झाढा म्हणायचा ! ”

6 हो, परन्तु त्याचं असं झाळ-” अर्से म्हणून नागपूरच्था शामळा
'भटण्याकरितां कर्स जावं लागलें इत्यादि वृत्तांत त्याने सांगितला.

“ अस्सं ! ” उठतां उठतांच वहिनी म्हणाल्या, “ बरं, कांहीतरी फराढाचं
आणते हो |! बाहेर जाऊं नका ! नाहींतर इथ आल्यावर थोडीसुद्धां उसंत
नसते तुम्हांला, ”

आणि झालेही तसंच ! कारण वहिनी घरांत गेल्यावर दोघे तिधे जले मित्र
बाहेर विजयाळा भेटण्याकरितां येऊन बसले त्यांच्याशीं बोलण्यांत वहिनींनी
फराळा'ची दोनदां आटवण दिली तरी विजयाला आंत येतां आहे नाहो.

त्या मित्रांजवळ आपल्या कार्याविषयी बरीच विच,रपूस केळी त्याने.

६ झाझं पत्र मिळालंच असेल तुम्हांला !”

विजयाच्या या प्रश्नावर त्यापैकी एकजण उत्तरला,

६६ हो! अन्‌ त्याप्रमाणच त्या गांवच्या लोकांना सांगितळ आम्ही !
त्यांच्यापेकीं चारपांच जणांना या सुट्टींद शिकायला बोद्धिक बगोत बोलावलं
आहे. उद्यांपासून येतील ते. म्हणज्ञे मग दोन तीन महिन्यांनी तेच
त्यांच्या गांवीं वर्ग सुरू करतील शिक्षणाचा ! हो, अन्‌ तुमचे ते मुंबईचे
शेट? त्यांच्याकडे जाऊन आठों परन्तु तू म्हणालास तसंच झालं ! कांहीं
न मिळतां हात हालबीत परत याब लागलं! ”

6 मी पहिल्यापासून तुम्हांला सांगत आलों, कीं ज्यांना या प्रांतांतल्या
ग्ररीज शेतकऱ्यांच्या दुदेशची कल्पना नाहीं ते, अन्‌ कल्मना असूनही
श्रीमंतीच्या डोळांत मिरवितात ते, यांच्यापासून मुळींच मदत व्हायची नाहीं
आपल्याला, बरं, आज्ञ कुठं जमतां£ ”

६ झारुतीच्या ओट्याजवळ., ”

८ कां? नेइमींची रात्रीच्या वर्गाची जागा आहेना?”

३० पुनमीलतन

६ महणजे, आजपासूनच वगे सुरू करणार आहेस कीं काय £” दुसऱ्या
एकार्न प्रश्न केला.

५ छु | परन्तु मुहूते करून ठेवावा म्हणतों ! ”

६ बरं आहे ! नऊ वाजतां जमवितो. सगळ्यांना ! ” तिसरा म्हणाळा,

रात्रीं त्या जागवर जो खडुतांचा समुदाय जमला होता त्यांच्या बरीतभर
ळँगोट्या, फाटक्या बंड्या, व जुनाट कांबळीं त्यांच्या होणाऱ्या पिळणुकीचा
घडपरणे डांगोराच पिटत होतीं जणू ! जवळच्याच पिंपळाची पान वाऱ्याशी
हितगुज करीत होतीं, तीं जरा मोठयानेच. त्या लांगेवरील ओटा आणि
त्यावरील जाजम हीं विजय अजून आला नसल्यामुळे मोकळींच होतीं. त्या
वस्तूनीं प्रथम येणारा छुलक छात्रगण पाहिला होता ! संख्येकडे न पाहतां
कार्याच्या उदात्ततेविषयींच निश्चिती ठेवण्याचा विग्याचा निश्चय त्यांना
माहीत होता ! विजयाची जनरदस्त मेहनत ब कायाची आवड हीं त्यांना
प्रतीत झालीं होती. अन्‌ आतां त्या कायाची उपयुक्तता व गोड शेवट्ही
अनुभवाला येत होदीं त्यांच्या !

विजय येण्यापूर्वी त्या जमलेल्या मंडळींतही गप्पागोष्टी चाळू होत्या,

: विजयदादा आला म्हणज कस हायसं वाटतं ! ” त्यांच्यापेकी एक उंच
खेडुत म्हणाला,

६ बरोबर आहि ते. अरे, एक वसापूर्वी पुस्तक म्हणज डोस्कं उठाययं
माझं ! पन्‌ आतां घडाघड बाचून दाखवितो. परवा गेलों ना त्या शेटजीकडे
वैसे मागायळा ? आंगठा भागायला लागला तेव्हां सांगितळे, “' होट, सही
करतो आणा. ” दोटजी चपापळे, अन्‌ जेव्हां सरकन्‌ सही ठोकायला घेतली
तेव्हां त्यांना वाटल आपली लबाडी पचली ! पण तो कागद वाचला
अन्‌ पहातो तों पंचबीसाचे पस्तीस घातलेडे कागदांत ! दोटजींना म्हटळं,
हे मला दिलेळ पेसे मोजा ! करतो कायर मग! टे ६ करीत आंकडा बरो-
बर करून घेतला तेव्हां परतलो ! ”

“ अन्‌ हे ! अरे, इर्थे देवळांत वर्तमानपत्र येणार आहे. कालच

विजयाची कमेभूमि ३१

म्हणाले ना आपले दादा. परत परत मास्तरला विचारायला नको आतां.
मास्तर वाचून दाखवा पाहू तेवढ म्हून ! ” दुसरा म्हणाला.

£ अर | एवढंच काय घेऊन बसला आहेस ? ” त्याच्या मांडीवर थाप
मारून तिसरा म्हणाळा, “' आपला खेड भरढा, की. एक हातमाग पण
सुरू हायचा आहे इथ |! अन्‌ इथल कापड मोठमोठ्या गांवांत विकायळा
जायचं आहे ! आमच्या तुक्‍याला सांगितल म्यां, म्हटल “' लेका, फार
हिंडत व्हतास नव्हं का? आतां ज्ा विजयदादाच्या पुढे अन्‌ तो सांगेल
ते आण विणून ! ”

असं त्यांचं बोलणे चालले होते तोच विजय सभास्थानी पोंचला,
घरून निघतांना तो वाचीत असलेल्या प्रेमकथेचा! भंग करून त्याने
पुस्तक दूर लोटळं आणि असं करतांना शोभनेची स्मृतिच आपण दूर
ळोटीत आहों असे त्याला वाटलें; इतका तो रंगून गेळा होता त्या गोष्टीमध्ये !
कारण, मनृष्पाची अशी एक ठेवण आहे काँ, आपल्या परिस्थितीच साम्य
कोठेंहि दिसळें तरी तो तद्रूप होऊन बातो.

समभास्थानाघर बोलण्यास उर्भे रहातांना मात्र त्याचे ते विचार पुन्हां
मावळले ! त्याचं भाषण चाढू होतें.

दादी पहिलाच दिवस म्हणून फार थोर्ड बोलणार आहे मी आल.
चौधेक शिक्षणांत आपण सुरुवात केली, त्यांच्या अनुषंगाने तुमचं आरोग्य
नि त्याचं महत्त्वही तुम्हांला कळूं लागलं, हे ग्रांवांतील स्वच्छता'च सांगेळ !
आल तुम्हांला मठा इतकंच सांगायचं आहे को, आपल्या गांवाबाहेरचे
पुष्कळ लोक त्यांच्या गांवाला वगरे सुरू करण्याबद्दल सांगण्यांकरितां बरेच
वेळां यऊन जातात. त्यांच्यापैकी कांहींनीं इथें येऊन तयार व्हावे नि मग
स्वत:च आपल्या गांवीं कार्याडा सुरुवात करावी असं ठरवलं आहे आम्ही,
शक्‍य तितक्या वेळीं मी तुमच्या गांवांना भेटी देईन'व. परन्तु सवच भार
घेणंदी अशक्यच आहे ! मी आहे तोंगर्यत पेश्ञाचा अभाव नाहीं तुम्हांला.
गांवकीच्या देवळांत किंवा एख!द्या मुद्दाम ठरविलेल्या खाजगी ब्ार्गंत
ज्ञमत जा तुमच्या गांबी. माहिती अन्‌ कार्यांची दिशा इथून मिळत

१२ पृनमाळम

जाइल ! संघटन म्हणजे काय हेच आहे! फसव्या कबुळायति लिहून
थऊन तुम्हांला कोणी फसवणार नाहीं यापुढे ! अल्प कर्षाबददढ तुमचं
सववस्व देऊनद्दी उरेळ असं कर्जाचे फुगलेळं ओझें लबाडीने कोणी लादू
शकणार नाहीं तुमच्यावर ! बेठीची गोष्ट तर दूरच राहो; पण साधा
अन्याय झाला तरी त्याविरुद्ध उठण्याची जागति झाली आहे. तुमच्यांत,
उद्यांपासून अधिक नेटाने कायाढा लागायचे एवढंच सांगायचं आहे
मला, . .?”

तो आदेश ऐकून घरीं जातांना सर्वाच्या मनांत एक नवीनच समाधान
आणि अभयदान मिळाल्याचा आनंद भरडा होता, स्वतःच्या हक्काच्या, मग
त॑ झोपडीत कां होईना, पण आपण सुखाने नांदू शकू, सोख्याच्या आवारांत
झापण वैयक्तिक आवावप्राप्रमाण भटकू शकू 'अन्‌ या सर्व उपकारांची
केड म्हणून कृतशतेने विजयाविषयीं संदेव देवाप्रमाणं आदर दाखवू,
अशीच भावना होती सर्वजणांच्या मनांत,

नेइमींच्या कार्याविषयींचा वेळ सोडून देतां विजयाची बागणूक या सुद्टींत
पहिल्याप्रमाणे राहिळी नाहीं हृ वहिनींच्या स्प्ट ध्यानांत आलें होते, बुटींत
आल्यावर वहिनींशीं आईजवळ माराव्या त्याप्रमार्गे तासन्‌ तास गप्पा
प्रारणारा विजय फावल्या वेळींही एखाद्या पुस्तकांत डोके खुपसून बसत
होता. काळेजमधील निरनिराळ्या गमती सांगून, “ कॉलेज म्हणजे दुसरं
नेदनवन'च आहे, ' असं भासविणारा विजय पुष्कळवेळां एकटाच लांब
फिरायळा जाई, 'चांदण्या रात्रीं चमचमगाऱ्या तारकापथाखाळून, थंड इवेंत
वहिनींना दोनतीनदां तरी सुट्टींत फिरायळा यावयास भाग पाडणारा
विजयाचचा आग्रह तर कुर्ठे दिसतच नव्हता त्यांना, परन्तु त्यांनी स्वत:
वेचारल्यावरहदी नकार देई तो ! तंभाषगांतही जेवढ्य!स तेच उंत्तर
पुष्कळ वेळां तो देई अन्‌ तेही नादांत असल्याचे दर्शविर्णारंच अठे
कांहीं वेळां !

त्यामुळ आतां जेवतांना कांहींतरी वाढण्याकरितां वहिनी आल्या त्या
ळिस अर्सेच झाळें,

किजग्राची कमेभूमि ३

६ हू 7? विक्ञय म्हणाला.

&£ पुरे का??? कांहीं न वाढतांच वहिनींनी विचारलें.

तरीही “ इं) असेंच उत्तर बाहेर पद्दात विजपाने दिल.

हातांतील ताट सांबरत वांकून विजयाकडे पहात'च वहिनी इंसल्या.

“६ विचार कसला चालला आहे तुमचा भाऊजी? ”

या घेळीं मात्र मानावर येऊन. “ विचार ! कुठं काय! कांहीं नाही ! ”
अशी चुळबूळ करीत टाळाटाळ केली त्यान !

6 पण भाऊजी, अशानं आपलीच शोभा करून घ्याल इं, एकादवेळेस ”
स्वयंपाकघरांत परततांना दारांतच वहिनींनी इं वाक्य उद्चारठे,

त्यांतील शोभा शब्दाने दिलयाचे मन त्य़ा विचारांत -अधिडच गुंतळे,
: आपलीच शोभा 555 ' जेवण आटोपल्पावर धुतलेळे हात टोंवेळला पुसत
तो म्हणाला,

थोड्याच वेळापूर्वी आपल्या विचारग्रस्त मनाचा वहिनींना मिळाळेडा
पुरावा खोटा ठरविण्याकरितांच बहिनींना मुद्दाम अंगणांत बोडावून गप्पा
मारीत विजय बसला होता. प्रेमी मन कांहीं काळ चो"टं असत खरंच ! आपल्या
प्रेमप्रवाहारचे चिंतन करण्यांत त्याला धन्यता वाटते. मात्र ते दुसऱ्यीना कळून
त्यांनीं त्याबद्दल ह्लिचारणा करावी याची शकपतों ते टाळाटाळ करीत असते! .
विजग्रही हीच सुसंगति खरी ठरवीत होता, >

इृबेत किंचित्‌ उष्पा वाटत होता. बागेतील अर्थोन्नीलित पुष्पकोद्यांचा
सुवास दरवळत हो, दुरून कोठूनतरी दोन आवाज तावातावार्ने बोलसल्या-
प्रभाग ऐकूं येत होते. शकराच्या देवाळयाच्या मंडपांतील कड्यावर गांबांतीळ
मंडळीं मोठतोठ्याने गप्पा मारीत होती आणि जवळच्याच रस्त्यावरून
अंघारांत काठी आपटीत आपटीत कोणीतरी निघून गेलें !

6 कार:झोप येते आहे बहिती मरा ! डोकं भ्रमिष्टासारखं झा आहे
माशं या कामाच्या गर्दीने ! खरंच वहिनी, मी अजून लहानच कां नाहीं हो
राहिळो ! तुमच्याबवळच एकतारले रहायला मिळाखं असतं. तुमच्या मायेची
पांखर मिळाली अतती अन आईंप्रमाश तुमची मायाद्‌ वामणूड-ती मी

4

३ पुसर्मीळन

विसरणं कधींच शक्‍य नाहीं! लहमनपणाप्रमा्णेच तुमच्या मांडीबंर डोक
ठेवून स्वस्थ पडावंसं बाटतं कितींदा मळा ! कशाची काळजी नाहीं अन्‌
काम नाहीं ! ”

उद्याशींच बसलेल्या वहिनी विजयाचे डोक्यावर हात ठेवीत म्हट,

6 तुझद्दांला कांहींतरी असमाघान वाटतं आहे, असं दिसत मला ! ”

£ मग काय ! तीर्थयात्रेला जाऊं म्हणतां १ ” दिव्याचा त्रास सद्दन न
होऊन त्यानं तो मालविला,

£ तीथयात्रा ! ? वहिनींनी एक निःश्वास टाकला. “त्या तीथेयात्रेनेंच
ही सवे भानगड केली. अनयाची अन्‌ तुमच्या आईची ताटातूट केली;
तुम्हांला काय भाठवणार ? दीड दोन वर्षांचे होतां तुम्ही सारे त्या वेळेला !
तुमच्यासारखाच हुन्हूब दिले अजय, भाऊजी काय झालं असेल त्याचे !
प्रण देवाची करणी अन्‌..... .... ! कोणीं सांगाव £ अजूनद्दी मर्मत बाढत
असेल स्वारी.”

६ झालं ते झालं वहिनी ! झाल्या गोष्टी होऊन गेल्या; त्याचा उगीच
त्रास कां घेतां आत, ? ”

६ तुम्हीच घेतां भाऊजी ! करायचा आहे काय तो बर्गे स्वतःच्या
प्रकृतीळा त्रास होऊन ! तुम्हांठा देवदयेने कशाची काळजी नाहीं!
वरीही एवढी आट[पीट करून सुट्टींतीळ आनद हिरावून घेतां मात्र तुम्ही
माझ्यापासून ! ”

“ त्या विचारानीं नाहीं मला हा त्रास होत ! ”

6 अस्सं हेय ? ” जज पाहिन होतं ते मिळालें अश्या आविर्माबाने बहिनी
म्हणाल्या, “ मग हरकत नाही!”

६ वुम्ही काय म्टणतां मी नाद्दी समजडो ! ”

£ मी समजळे ना पण ! काहीं गोष्टी तुम्हीं सांगायच्या नाहींत; .अन्‌ त्या
तशा तुम्ही सांगत नाहीं म्हणूनच काय त्या आम्ही भोळशावच्या ! ” मान
हृ्लिंकीत वहिनींनी उत्तर दिले;

* ८. पण जपून बरं का ! नाहीं तर...”

विजयाची कमभूसि ३५

£ बरं, ते जाऊं द्या. मी काय म्हणणार होतों ! ” आपली सत्यस्थिति
वहिनींनी ओळखली हे जाणूनच विषय बदलण्याच्या हेतूर्ने विजय कांहींतरी
बोलणार, तोंच घक्कथांच्या फाटकांतून कोणीतरी आंत आले,

विजयाच्या गप्पा लांबल्या म्हणज फारच लांबतात म्हणूनच वहिनीच
तेथून आंत निघून गेल्या, मात्र आंत जातां जातां त्यांनीं विजयाला भजावळे,

“ फार ज्ञागू नक्रा इ ! आणखी त्रास करून घ्याल नाहीं तर! ”

6 विन्नयदादा ! मी आलि आहे,” हे उद्ठार ऐकून कोण आळे ते पहा-
ण्याकरितां पडल्यापडल्पाच कॉटवरूनच विजयार्ने मान वळविली.

६ कोण! राइ? आतां रात्रीं! अन्‌ एकटीच? ” ज्षरा मोठ्यानेंच
विजयाने प्रश्न केला.

“हे |” केस सांवरीत राई उद्गारली, “ दादा, लहानपणापासून तूं अन्‌
मी कितीदां एकत्र खेळळूं नाहीं 2 पन्‌ पुढे माझी काय गत झाली तुला
प्राहीतच आहे समद ! ”

६ हू | गणू त्या रात्रीं घरांतून निघून गेला अन्‌ तेव्हांपासून तूं तुझ्याच
वरीं परत येऊन रहाते आहेस होय ना? आमच्या घरचं काम तूं सोडळस,
[ बह्दिनींनीं सांगितलंच मला, ”

६ त्येच सांगनार हाये मी ! ”

६ जर्‌ ! बेस ना! इथे बेस ! कॉटवर दाजारीं तिला बसवून घेत
वेजय म्हणाला, त्याच्याजवळ ती निःपंकोचपर्णे बसली, अर्धेच लुगडं
)ेसल्याने उघड पडलले तिचे सावळे पाय मांडवाच्या बहिरील चांदण्यांत
काही भागापथयेत प्रकाशीत होते. बाकी सर्वे भाग काळोखांत होता
तेच्या शरीराचा, |

या वेळेलाच ऊोट्यालगतच्या रसतयावर बाहेर कोणाचीं तरी पावले
1)ज€्राचा विजयाला मास झाला. परन्तु गार वाऱ्याच्या आवाळ्षांत त्यांच
ळेळा रस्त्याने उपड न्‌ धु.बत गेलेल्या कुञ्पांच्या पावलांच्या आव!जा'चाच
यास आपणांस झाला अशी समजूत झोऊन तो खस्थ राहिला

: दादा. त एवढं दादल्याने शिकवळस ! आमच्या घरच्या भंइळींनी

चे

३६ पुनमीळन

बी पढवलंस पन्‌ माझी हालत नाहीं वळखळीस तूं ! गणपत गेल्यापासनं
मी कसंबस इर्थच राहिलो चार वर्स, पन्‌ दुसऱ्याच्या जिवावर शाळं
म्हणून किती दिवस जगायचं £ पाट हावायास दादा सांगत व्हता माझा!
पर मला ते तवा पटलं नाय ! पन्‌ शेकरची माझी बळख्व झाली अन्‌ आतां
इसार मनांत येतु माझ्या ! त्येच्याच गिरनींत काम बी देणार हाय तो मला.
तेच विचाराया आलुं ना मी ! ”

६ शिरण ! वाटते तितकी सोपी नाहीं गोष्ट ती राई ? चांगलं सुखाचं
हृ गांव सोडून कोठें जाते आहेस तूं? मुंबदला जाऊन काय मिळणार
तुळा ? वाटल तर मी तुळा ठेवतो. माझ्या घरीं ! थोडं फार काम कराव
अन्‌ खुशाळ रहावं आनंदांत ! शछेकर शंकर म्हणते आहेस तूं! पण
राई ! ” तिच्या पाठीबर हात फिरवीत बित्नय म्हणाळा, “ मजुरांच्य़ा
आयुष्याची दुदशा तुळा कळणे शक्‍य नाहीं ! सर्व तारुण्य मुंबईस फुकट
घालवू नको तूं, त्यांतून तुझे तूं बघ ! ”

€ ज्ञुकर म्हनतो म्हून मी जात्ये ! मी ऐेकलेय ना कीं मुंबई ळई मोठी
आहे. पर मी एवढंच विचाराया आलं, की तिथे कांहीं भीति नाहीं ना
नोकरी कराया ? न्हाइ तर एक करतां तिसरच व्हायचं ! चार पैतं मिळवू
अन्‌ दोघं सुखानं राहूं ! ”

६ माझी काय हरकत आहे ! पण बेळ आहे ! गरज लागली तर मी
उद्यां पत्ता देईन त्यांच्याकडे जा ! माझा मित्रच आहे तो! दवा ढागला
तर तिथेच ना ! अन्‌ हे बघ, जरा कमी जास्त झालं तर मळा कळव आणि

गगळीच निघून ये ! झेकरकरितां तू जाते आहेस, पण तुझी प्रकृति पहा
पहिल्यांदा ! ”

राई निघून गेल्यावर इतका वेळ घोंघावणारा वाराही कमी झाळा,

ओस्याळगत कोणीतरी आल्याचा जो विबयाला मास झाला, तो खरा
होता अंस धरल, तर त्या व्यक्तीला वाऱ्याच्या घोपाल्यात पुढीळ त्रुटक
सवाद पेकूं आला असता, वि्ह कर यांच्या सर्व संमाषणापेकी |

६८ बेल ना ! इथ नेस, ” विश्वाचा आवाज,

विजयाची कमभूमि श्७

जवळचचीच व्यक्ति कॉटवरच त्याचेजवळ सरकली अर्स दिसलं अस्त
तेथून पह्याणाराला,

६ पन्‌ माझी हालत नाहीं वळखळीस !...त्येच विचाराया आलु
मी |! ?” विजयाजवळच्या त्या दुसऱ्या व्यक्तीचा आवाज.

£ मुंबईला जाऊन काय मिळणार तुला £? वाटळं तर मी ठेवतो. ..
थोडे फार काम......अन्‌ खुश्याल.. आनंदांत ! ”? या ऐकू आलेल्या
संवादावरच, जर मुळांत कोणी ओट्याळगत आलें असले तर तै गेळे
असावे; कारण राई गेल्यावर विजय जो ओट्यापाशीं जातो तों तेथें कोणीच
नव्हते; मात्र समोस्व्याच घरांतून, त्याचच घरांतील रामभाऊ मोठार्न
एकदां खोकले, तं त्यांन एकल !

विजयानं क्षितिथाचे बाजूला पाहिले, चंद्रकोर क्षितिजावर टेकली होती,
वरील बाजुस ति'ची प्रभा फांकली होती. त्या करसमुश्चयाने आनंदित
होऊनच कीं काय, जवळचेच ढग पटापट त्या ठिकाणीं गोळा झाळे, चंद्र
त्या टगांआड झाला अन्‌ काळोख पडला थोडासा ! आकाशांत बिघात्याच्या
रत्नभांडारांतील रत्नांचा तारापथावर पडलेळा खच पाहातच विजयाने
निद्रांद्वीच्या आधीन आपले शरीर केलें,

प्रकरण ४ थें दोन हृद्यांची हुरहूर !

आदल्या दिवशीं 5रढेल्या गांवी जाऊन आल्यावर तेथील कार्यक्रमाचा
विचार करीत विजय पह्ट जो घरांत शिरतो, तों त्याचा मोठा भाऊ-दादा-
व्यासपीठाप्रमा्ण ओटीवरच तयार केलेल्या आपल्य़ा भेठकीच्या जागेवरच
कसल्या तरी कामाचे कागद पद्यात बसला होता, त्याच्यासमोरच जमिनीवर
आपली घोंगडी टाकून त्यांचं एक शेतकरी कूळ बसले होते. नम्रतेचा भाव
त्याच्या मुद्रेवर होता, दोन्ही हातांत एकेक पांढरे कडे होते. काळी तुकतुकीत
काया ळंगोटीशिवाय सर्व उघडीच होती. त्यार्चे बय पंचेचाळीसच्या साघारण
पुढे असावे नि तो बराच जुना खंडकरी होता विजयाकडचा !

विनय घरांत शिरतांच त्याला पाहून तो उभा राहिला. आपल्याविषयी
शतका आदर दाखविणाऱ्या त्या शेतकऱ्याला पाहून विजयाने त्याला बस-
ण्यास सांगित्॑ आणि म्हटले--- न

६ कोण! म्हादबा ! तू रे केव्हां आढास £”

६ हू. झालोंग्र नव्ह का आतांच ! झाला थोडा वखत. ?

“ विजयदादा ! अर 5 5 5! म्हाताऱ्यासनी इसरळासा व्हय ! इं; मोठं
झाळंत आतां तुम्ही; न्हादे का?”

£ असं बोळूं नकोस म्हादञजा ! लहानपणी तू मळा खळवळंस; तुझ्या
घरामागील झाडांचीं बार खाण्याकरितां दादा'ची दृष्टि चुकवून उन्हाचा सुद्धां
मी येत होतों त॑ आठवत नाहीं का! अन्‌ त्या दिवश्षीं जत्रेळा दादा नाऊं
नको म्हणाळा, तेव्हां तुझ्याच गाडीमार्ग बसून मी आलों होतो. जत्रेला-

दोन हृदयांची हुरहूर ! ३९

तेही तुला एक दोन मेल जाईपयत न कळवतां-ते विसरलास होय ! शिक्षण
घेतलं तरी मी तुला नेहमीं लद्वानच आई. ”

6 असे म्हणतां ? ” आपल्याविषयींची त्याची सहृदयता पाहून म्हादनाला
बेरे वाटले, “ बरं दादा | बऱ्याच दिवसांत तुम्ही आलां नाहीं. आमच्या
प्रांताला, तवां म्हटल, येऊन जातच ना यकदां ! तुम्ही आलांत तरच मंग
मी म्हनंन, कीं दादा अजून मला लहानच हायेती म्हून! ”

६६ येणारच आहे मी एक दोन दिवसांत ! मग तर झाल!”

6 बरं ! येऊं मी?” म्हादबानें काम संपलेच असल्यामुळें उठतां उठताच
आदराने निरोप घेतल विन्नयाचा,

तो गेल्यावर दादाला विजयार्ने विचारल,

६ कशाला रे बोलावलं होतंस याळा??”

६. त्याची कबुलायत घ्परायची होती ना, नवी करून

£ अन्‌ खंडावबद्दल वाद घालत होतास कीं काय तू ? दाद,, एक पसा
अधिक काय अन्‌ कमी काय, धान्याच्या राशीन माणसाच्या स्वामिनिष्ठेची
किंमत करायची नसते ! यापुढे मला वाटते आपण आतां त्या विषयांत
अगदींच फरक नसला तर कुळांना त्रास देऊं नये! ”

*<६ झी त्यांबद्दल बोलतच नव्हतो ! फक्त अ.हे तो तरी कागद नवा करून
वप्रायला नको का? तू लहान आहेस विजय ! तुझ्य़ा साक्षरताप्रसाराला मी
कधीं तरी आक्षेप घेतला आहे का? अरे, हा पेसा अहे म्हणून तर चुळा
भास्त प्रमाणावर काय करतां येतं ! अधिकरास'ठीं नाडू नये; पण आहे नि
ज्ञ न्यय्प आहे, त॑ तरी संभाळून ठेवायळा नको का? मला ते तुझं अपल्फ्टि
का काय ते समजत नाहीं बुवा ! पण व्यवहारांत मात्र तू मळा कारी सांगू
मको ! आणि एवढ झालं कीं एवढा पेसा कोगाच्या डोक्यावर घालावयाचा
आहे ! करीत नेस ना तुझ त॑ कार्य सबंध जन्मभर ! ”

कांहीं कांही मनुष्यांच्या आयुष्यांत असा एकदां प्रसंग येतो कीं बो घडल्या-
नेंतर पुष्कळ दिवसांपयत आपली छापत्या त्या मनुष्यांवर बसवून बातो, कचितू
एकाच प्रसंगाने अनेकांच्या मनावरही वरील परिगाम एकदम घडून येतो,

| ??

्क्ळ पम मीलन

विजय नि शोभना यांच्या ब्रावतींत असच घडले.

एकमेकांस खडकीच्या त्या प्रसंगापूर्वी कोणी पाहिलें्री नव्हते अन्‌ त्या
अनपेक्षित मेटीनंतर गळे बरेच दिवस दोबेही एकमेकांस भटू शकढीं नाहींत,
पण त्यांची मम मात्र परस्परांच्या चिंतनांत गक झालीं होतीं ईं खर !
विचार नि आतुरता यांवरून विशिष्ट आकर्षणापथेत आपण पोंचळॉ आहो,
अर्स दोबांसही वाटत होते. परंतु आपगांस ज्याच्याविषयीं कांहीं
बाटत आदे, तो आपला मित्र त्याच मनःस्थितींत आहे, याची दोघांनाही
निश्चिति बाटत नव्हती ।

या विचारमझतेच्या जोडीला गेळे पघरा दिवसपयेत उन्हातान्हांत भटकून
विनयाने जे मनमुराद भ्रम घेतले होते त्यांचीही मर पडली ! त्यामुळं
आजक्ष सायंकाळीं त्याला थोडासा थकवा वाटूं लागळा होता, रात्रीं, स्वयंपक-
घरांत दुसऱ्या दिवसाच्या स्वयंपाकाची पूवतयारी म्हणून व्यवस्था लावण्या
बहिनींक्लीं गप्या मारतांना विजयाला फ!रच कंटाळा आला होता, स्वयंपाक-
घराच्या खिडकींतून त्यानें पढीकडे मागील परसांत दृष्टि लाविली, तों उन्ह-
ळ्य़ांतील पाळापा'चोळा गळून पडल्याने पित्रळट रंगानच विप्तृतपर्ण पसरलेळीं
घरामागीळ मोकळी बागा त्याला दिसली, नवपल़ूव नटवेपणाने धारण
करणारीं झाडे आपल्या सांवल्या सन्निध घेऊन, चांदण्याने प्रकादित अंशा
मूमागावर उमी होतीं, त्या मानाने ठंगणी वय, पलिकडीळ बाजूच्या
पांडुरक्या रस्त्याचा दृग्गोचर भाग आक्रमीत होती अन्‌ त्याच्याही पाग
असलेळें मोकळे खळे आणि त्यांतील पेढ्याचा रचलेला ढीग हाही अस्पष्टपर्ण
विज्ञयाने पाहिढा,

विषयाचे आणि वहिनीं च संमाषग चाळू अततांच दादा तेथे आला,

८ काय रे 5 5 ! आण तुझा अवाज असा काय बदेलला अहि!”
दादाने विचारले. |

6 बदलला आहि ना? मला वाटतंच आहे ! तापत्रीप आहा भाहे कीं
काय !? अप म्हणून वहिनींनी विजयाच्या कपाळावर हाते लाबळा नि
झटकन्‌ तो माग घेत त्या म्हणाल्या,

दोन हृद्यांची हुरहूर ! ४२

५ काय तापळं आहे कपाळ भाऊजी ! उन्हातान्हांतून भटकायचे माझे
न ऐकतां ! कुठकुठच्या खड्यावर रहायचं ! तरीच म्हटल, थंडी वाटते
म्हणून काय म्हणत होतां. ”

“ वल ऊठ; दोन दिवस विसावा घेतलास तरी चालेळ ! प्रकृति बरी
तर रुबे बरं ! ” दादानेंही दुजोरा दिला.

दुसऱ्य़ा दिवशीं सकाळींच दादा बाहेर गेला होता, कालच्या तापाने चरा
बेचेन होऊन विजय ओटीवरच बसला होता. तोंच त्याच्यासमोरच्याच
घरांतील रामभाऊ त्यांच्या नेइमींच्या संबयीप्रमाणें चंची सोडीतच विजयाच्या
समोर येऊन उभे राहिले, त्याला ताप आला होता की नाहीं हे त्यांनीं
विचारळें नाहीं, संघ गांबांत आपला बचक बसविण्याकरितां किंवा तस
भासवण्याकरितां--नि ह्या परिणाम किंचितसा कुणबीलोकावरच होत अस-
मार्गे एकदां एका चोरीची संधि साधून त्यांनीं इनामगांवच्या कांही कुळांना
पोलीखांकडून मारविळे होते. गांवच्या कांडी चहाड्या इकडून तिकडे सांगून
आपला सल्ला म्हणून दोन्ही बाजूत लावळेळे भांडण मिटवावे नि तरस करतांना
दोन्दीकडून कांहीं मोबदला ळाटावा, हा त्यांचा शिरस्ताच अंस ! त्यांचे घारे
डोळे, ते रागावळे म्हणज किंचित्‌ विस्फारित होत ! विजयाच्या 'चळवळीमुळे
कुळांच्या नावावर एखाद्या पंचाबद्दळ दुप्पट किंमत ते आतां काढू शकत
नव्हते किंवा कुळांची मजूरी लबाडीने काढू शकत नव्हते, कबुलायतीच्या
वेळीं तर खोट्या खडावर अंगठ। घेण्यांत ते तरघेजञ होते. त्या बाबतीतही
त्यांना पायबंद बसला होता आतां !

शोभंनल! लिहिलेळं पत्र विजय बंद करीत असतांच ते आलि नि म्हणाढे--
* विजय ! ?

त्यांना पाहतांच त्यांच्याबिषयींचा तिरस्कार दाखविण्याकरितां विजय
कांहींच बोळला नाहीं, त्यामुळे चिडून भाऊन रामभाऊ खोरानेंच म्हणले,

£ काय चालबल आहेस तूं! अं? अर, अलिकडे जरा घरीं कामाला
बोळावळं तरी आमचा झिपऱ्या तं नाकारतो ! खडाशिवाय जास्त एखादं
कळही तो देत नाहीं. डांगर म्हणजे वास्तविक आमचा वार्षक हक्क ! पथ
अंस मग्रूर झाळे आहेत लेकाचे, अन्‌ याढा कारण तूं! ”

“श्रे चपसवॉळन

इं ऐकून मात्र विजयाचे चित्त खवळले !

6 रामभाऊ, तुम्हांला असं कांहीं बोलायच अमल तर एकदम घराबाहेर
चाळत वहावे लागेल, न्याय्य असेल त्यापेक्षां अधिक तुम्हांला कांही. मिळत
होतं त॑ बंद झालं तर त्यांत तुमचं काय गेळं ! पिढ्यान्‌ पिढ्या टांचेखालीं
दाबून टाकलेला तुमत्ता झिपऱ्या, त्याळा त॑ समजू लागतांच बंड करून
उठला तर त॑ चांगलं झाल असंच मला वाटतं ! इतकचे काय, पणया
उप्पर कुठचीच ल्बाडी तुमहाला साधायची नाहीं कुळांच्या बाबतींत. ?

“६ साघायची नाहीं | म्हणज मी लबाडी करीत होतो. असेच तुला
म्हणायचं कीं काय!”

6 मी कशाला म्हगतो आई ! तोच स्वतः सांगेळ तसं तुमच्या तोंडावर! ”

£ पण अश्ञानं खडापेक्षा अधिक मिळणारी आम'ची वहिवाटीची मिळकत
बुडते ती! तो आमचा दृक्क आहे आज इतक्या वषाचा !

६६ मिळकत ! तुम्हाला लबाडलेढी दोळत पाहिजे आहे. रामभाऊ !
मला त्यांचीं हृदय इबीं आहेत; आणि तीं मिळविण्य.करितां माझ कार्ये
थांबणार नाहींच पण ते दुप्पट जोरान सुरू होणार आहे; कारण, त्याचा
अपेक्षित परिणापरच होतो आहे, इं उघडच दिसत आहे मला! ”

£ हूरकत नाहीं! या वष पासून काढूनच टाकतो. हेकाला, बेत म्हणावं
बोंबलत! ”

६ त्याला काढून टाकतां? सुदेवाने असले हजार झिपर जन्मभर पोठ
ण्याचं सामथ4 झाहे माझ्यांत रामभाऊ ! तुमच्या चार बिष्यांच्या जमिनीचे
एवढे थेर ! माझ्य़ा घराभोंबतालरचे अंगण होईल चार बिष्पाचं! या
थमकावगीनें तो दभेल असं तुम्हांला वाटत असल तर ते चूक आहे!”

५ द मला कांहीं समजत नाहीं ! परन्तु तुम्ही आपले उद्योग यापुर्द
थांब'वेळे पाहिजेत, नाहीं तर- ” उठून जातां ब्रातां रामभाऊ मिश्किलपणे
हंसे. “ इतके दिवस वाट पाहिली; पण भावां मी थांबगार नाहीं, तुमचे
हे दरिद्री उपदुव्याप --”

तोंड आवरा रामभाऊ! चळा, चाळते व्हा इथून ! शोतां] की

दीन हृद्यांची हुरहूर ! श्रे

नाहीं £ ” त्यांच्याजबळ घांवत जाऊन विजय रागाने ओरडला. ते पाहून
रामभाऊ दारापर्यंत पळाले. परन्तु जातांना ते म्हणाले,

6 पण माझ्याशी गांठ आहे, विजय ! तुझी सगळीकडे बेअत्रू करीन !
त्या रात्रीची राईबरोबरची तुझी--बरं आहे ! आतां कद्याळा बोलतो आहे !
परन्तु वेळ आली कीं मीही पाहून घेईन ! ”

यावर विजय त्यांना कांही विचारणार तत्पूवाच ते घरी निघून गेले.
५ राड १” विजयला त्यांतळे कांहींच कळेना !

नः र न-

आपले टपाल नानांनीं घ्याव, इतकच नव्हे तर त्यातील बंद पाकीट
फोडून आंतील वृत्तांत बाचीपर्यंत त॑ त्यांच्या ध्यानांतही येऊ नये, याचें
शोभनेला वैषम्यच वाटले, त्यामुळे नानांनी आतां सुघीरकरवीं हांक मारतांच
ळागलीच ती पुढे आली. ठी त्या वेषम्पातच !

£ शुभा, हई पहा बुवा ! तुझे पाकीट आलं आहे एक ! अन्‌ ते मी
तुझे नांव न पहातांच, माझे भ्हणून फोडलंसुद्धां ! ” झाली ती गोष्ट अप्रशस्त
झाली अर्स दशवीत नाना म्हणाले.

६ अ ! त्यांत काय झालं? ” शोभंनन म्हटलें,

६ कांहीं नाहीं ना ! मग बिचारू कां? यांतील मजकुरासंत्रंघधींच आहे ते. ”

दोन्ही सुज्यांची आतील टोके एक आंठी घालीत चाळविलीं तिन,
नि मंदत्मित करीत साइजिकता दाखवीत तिने त्यांच्या प्रश्नास होकार दिला.
पण नानाच पुढे ग्हणाळे- '* नको ! तुझं चालळ आहे तेंच ठीक आहे !
शेवटचं ठरले म्हणजे मात्र मला विचारायला पाहिजे इं! इनामगांवच पत्र
आहे; म्हणजे आमच्या रामभाऊच्याच गांवचे की !?

नांना काय म्हणाळे, त्याचा उळगडा न झाल्यामुळे शोभनेने त॑ पाकोट
उत्सुकतेनं घेतळं, आपल्या खोलींत जाऊन नानांनी फोडलेल्या पाकीटावरीळ
7२९का1'७००त ही अक्षर वाचळीं; ते पाकीट एकदां उलट सुलट केळे
अन्‌ पुण्याचे आहे तर ! ” अं स्वतःशींच पुटपुटढी ती ! पाकीटांतीळ
कागद तिन बाहेर काढळा; तर्स करतांना खिडकीतून बाहेर पाहिळें; एकदां

शश पुनर्मीछन

िडकींतच आपला पाय उंच करून ठेवला, नि डाव्या हाताने पातळाचा
काष्टा पत्न वाचतां वाचतां उगिचच चाळविळा, पत्राखालींठ * विजय हीं
अक्षरं पाहून कांडींच बोध होईना तिळा ! ती पत्र वाचू लागही-

“ प्रिय शोभना,

शेवटीं तुम्ही म्हटलंत ततच झाल! मात्र त्याचे कारण, तुम्ही
म्हणाळांत ते नसून, रात्रीच्याच ग्राडीने एका निकडीच्या कामा-
करितां मला. लागलीच मुंबईस जावे लागले हेंच होय! तुमच्या
इच्छेप्रमाणे मळा येता आलं नाहीं याबद्दल तुमची क्षमा मागायची
आहे मला ! आता, तुम्हांठा भेटण्याची इच्छाच असेल---फार काय!
मळाच ती आहे. म्हणा ना! --- तर पुण्यास जूनमर्थ्वे येईन तेव्हां
पाहू ! आपडा दोघांचा परिचय झाला, तर त्यांत मलाही आनदच
होईल ११

पत्र लपतांच ते विषेश लांत्र नव्हत याचेच वास्तविक तिला वाइट वाटले,
आतां तिळा नानांच्या बोलण्याचा निष्कषे कळळा, परंतु त्याच्याविषयी
पुन्हा बोलण्या नानांना तिर्ने संघीच दिली नाही; पत्र पुन्हा पाकिटांत
घाळून टेबलाच्या खगांत ठेवतांना इलघटटेड बिक्डीच्या आदल्याच दिव-
शींच्या अंकातील कापून ठेवलेला विजयाचा फोटो पॅडवरच दिसला तिला! त्या
चित्रावर लिहिळे शेत --“()166 11010 १ 0191010101 0 18160९0
8१२102 ९009010018 11 13011)87. त्याच्याच खालीं नाव
होते विजयाचे; ते वाचून ती उद्ग,रळी, '* विजय पटवर्धन ! ” गेल्या खबंध
सुट्ठ'भर धीटपणाच्या किंवा फाजील शिष्टयणाच्या दडपणार्ने म्हणा, आपण
त्या दिवशीं विजयाळ! त्याच नांब विचारळे नाही, यावददळ ती स्वतःला
दोष देत आली होती, त्यामुळे आदल्याच दिवशीं ते त्याचे नांव कळतांच,
विळा बिशेष आनेद झाला होता.

त्याची आकषक मूत तिच्यापुढे उभी राहिली.

त्याची बुद्धिमत्ता दर्शविणारे त्याचे विशाळ कपाळ, ठरळ तरतरीत
नाक, काळेभोर नि मऊ केस अन्‌ दृष्टींतील एक प्रकारचा करारीपण

दोन हृद्यांची हुरहूर ! ४५

तिळा आठवला ! त्याची रंद छाती त्याच्या पराक्रमाची साक्ष देव
होती. त्याचं त्या दिवशीचे विनोदप्रचुर अन्‌ खेळकर बोलणेही तिळा आठ-
वळे, “' अस्सं |! स्वारी बरीच 'चळवळी दिसते आहे ! पोहण्यांतही प्रवीण्य
आहे काय £? ” तिच्या मनांत विचार आला, त्याच्याविषयी तिला
वाटणारा आदर वृद्धिंगत झाला. सकाळच्या या पत्राने तिला एक अननुभूत
आनेद होत होता अन्‌ त्या आनंदांतच ती रात्रीं बिछान्यावर अंग टाकी-
पर्यंत मम होती.

६ पोहायला होय ? मळा नाहीं. बाई येत पोहायला ! ” ती लाडीकपर्णे
म्हुणाढी,

£ अहो, उतरून तर पहा ! म्हणजे कळेळ काय मना असते ती ! ?

६ छु बाई ! पोहायला आल्याशिवाय पाण्यांत उतरणार नाहीं मी! ”

त्यावर विजय इंसला. ते पाहून तीच पुढ म्हणाली, “ काय हो ! खडकीला
आपण पहिल्यांदा भेटलो होतों त्या वेळेला वाटळं होतं तुम्हांला, एवढा
आपला परिचय वाढेल म्हणून ! ”

६६८ पहा ! तुम्हांला अवांतर गप्या मारायच्या आहेत. कीं पोहायरा
शिकायच आहे? ”

“६ माझं उत्तर मघांचंच आहे! ”

६ बरं मग उतरूच नका! एकदम उडी मारा म्हणजे झालं! ” अर्से
म्हणून पाण्यांतच पायाने चालतांना बदूबदू आवाज करीत, विजय शोभने-
कडे चाळत आला, पटकन्‌ कांठावरून दूर जाण्याकरिता वळळेडा शोभ-
नेचा हात त्यांन पकडला अन्‌ तिचा नकार न ऐकतां “आतां कक्षा हो
निसटाल ? ' अखे म्हणत खसकन ओढे सुद्धां तिळा त्यान पाण्यांत !.
घबकन्‌ आवाज झाला, थोडीशी लाट उसळली, प.णी उसळून नाका-
तोंडांत गेल्याने थोडें गुदमरल्याटारखं झालं तिला......

आगि शोमना अंथरुणावरच जागी झाढी, अजूनही ती थे'डीशी घावबर-
ळेढी होती, मात्र एकीकडे स्वभझांत सर्व घडरू हे पाहून तिचें घाबरडढेळ॑ मन
रियरस्थ,बर झाळं होतं, तर दुसरीकडे विबवाची मूत. नाहीशी झाढी

४६. पुनमीड:

म्हणून बाईटहि वाटत होते तिळा, आकस्मिक जाग आल्यामुळे सकाळ
विजयाचे पत्र नि छायाचित्रही तिळा आठवळं,

घड्याळाची टिकूटिक्‌ चाळू होती. तिची कांट कर्‌कर्‌ वाजळी अन्‌
समोरील भिंतीवरील बाहेरच्या अंधुक चंद्रप्रकाशांतीळ झाडांची हछाय
विचळीत झाली. स्वझातील विज्ञययाच्या मूवीच्या गोड चिंतनात ती परः
झोंपी गली,

अशाच कित्येक रात्री नेरलला सुट्टी सपेपर्यंत तिर्मे घालवबिल्या !

नेरळला शोभनेचे वडील नाना न भाऊ सुधीर होच काय तो त्यांच्या
घरांतील मंडळी ! त्याच त॑ स्वतःचे घर होते. जवळच असणाऱ्या माथे-
रानसारख्या थड हवेच्या प्रसिद्ध ठिकाणामुळें नानांचे स्नेही बहुधा एखादा
दिवस त्यांच्याकडे राहूनच माथेरानला जात ! नाना नरी फार शिकलल
नव्हते, तरी जल्रीपुरते इंप्रजञी त्यानीं आत्मस तू केळे होते. उगीच
जुन्या ठमजुतीळा चिकटून न राहणारे, नीतिअनीतीची बिचक्रतट त्त,
जीं पूर्ण विचारांतींही त्य,ज्य वाटतात तीं न पाळणारे, ते एक चाळिशीच्या
आसपासचे ग्रइस्थ होते.

इतके दिवसपथत लवकर उठून फु्झे खुडून भागण्याचा न'्नांचा क्रम
असे, परन्तु तरीही अजून त्यांची फुढाची होव कायम होती. फुळें भाणि
मुळे यांचा आनंद चिरंतन असतो अते ते नेहमीं म्हृणत ! पुष्यांजलीच्या
आनेदाने मग नानांना गतकालच्या गोष्टींची झाठवण होई. सुखाच्या
त्या स्मृति नि दुःखाच्या त्या गतगोष्टी परत एकदां अनुभवतांना आपला
भूतकालच त्यांना जवळ आल्य,सारख्षा भासे ! अगगाच्या उजव्या टोंहासच
एक जुर्न चिंचेच झाड होते, त्यावरीळ कावळ्याचे घरटेही जुनं हेते.
त्यातील देशवावत्येभुळे थोडातरी मदु असगारा तो काकध्वनि ऐकतांच,
काही काळाने त्या पक्षाच्या आकाझांतील भरारीची नानांना आठवण
होड, मग आपला सुधीर नि आपढी शोभनाही अशींच कांहीं काळाने
त्वतःच्या स्वच्छंदपणाच्या जगांतीळ. बावसंत मग्न होऊन आपणांश्र
होडून जाणार नारीत ना, अशी शंकरा त्यांच्या मताळा चाढून जाई चटकन!

दोन हृदयांची हुरहूर ! ४७

सुट्टी संदव्यापरुळं दुसऱ्याच दिवशीं नेरळ सोडायचे असल्याबुळे तेथीळ
देवटच्या रात्रीं शोभनेला कसेसंच वाटळे, दोन तीन दिवसांत शेणारा पुण्याचा
प्रवास, तेथे संभाव्य वाटणारी विजयाची भट, नवीन कॉलेजमेत्रिणींच्या
घोळक्यांतीळ गप्पाविनोद, नवीनच सुरू होणाऱ्या वगातीळ प्रोफेसर, आगि
नवीनच केलिजविश्वांत वावरणाऱ्य! विद्याथ्यांची चुकळल्या हरणांशारखी
वागणुक, एक ना दोन-सव गोष्टी तिच्या पुढून नाचत गेल्या.

नानांची ताटातूट तिला दुखवीत होती, आयुष्याच्या मागोवर मातेला
मुहुलेल्या जीवाला प्रेमळ पित्याशिवाय कोणती प्रिय गोष्ट असू हकते !
सहा सहा महिने मातापितरांना टाकून दूर गेलेल्या मनाला त्यांची आठ-
वणही थोडेफार मुख देते, तेथे आपल्या वडिलांनीं जातांना वरचेवर बन्ञा-
वून बजावून सागितले कीं, “ बाळ जपून रहा बर? अभ्यास नीट करीत
जा ! प्रकृतीला जपत जा! ” तर शोभनेसारख्या भावनाशील मुलीला
*: इतके प्रेमळ आहेत आपले नाना ! ” असें वाहून आनंदाने अभ्र्‌ ढाळा-
वयाला लागळे तर नवल नाहीं ! गतकालची स्मृति जीवंत काव्यूच होत
शोभनेळा. परन्तु काव्य आनंद देत. तसे करुणप्रसंगही त्यांत वार्णलेले
असतात न! कांहीं वेळां

लहान होती तेव्हां ती. सुघीरला बरोबर घेऊन तिची आत्या पलीकडील
खोळीत गेली, कांदीं वेळाने पांढऱ्या टापश्या बांधलेली मंडळी आली,
या त्यांच्या त्या पागोट्यांचें अमंगलत्व बाल्ह्ृद्याच्या शोभनेच्या ध्यानांत
आले नाहीं, त्या मनुष्यांतील वातावरणावरूनही गांमीर्यांचा पूगे अभावच
दिसला तिळा ! कोणीं विडी पेटविली, कोणीं “' अरे आणा लवकर”
म्हणून दंगल उठविळी, कोणीं एखादी झटछील कोटी करून इंशा पिकविला,
नि एकाने तर कसल्यातरी ग्राण्याची ल$र मारण्यासही कमी केलें नाहीं.
परन्तु जेव्हां लालमडक मळवट नि पिवळे लुगडे नेसावेलेढी अशी तिची
आई दोघांनीं उचळून बाहेर आणली, तिळा करकचून बांधली, नि शेवटीं

जेव्हां तशीच उचललीही, तेव्हां भायानरोबरच शोभनाही मोठ्याने र्ड
लागली,

ड्ट पुनर्मीडन

पुढील दोन चार दिवसपर्यंत क्षणोक्षणी ल्हान सुधीर ओेव्हां व्हा
विचारी, ' आई कुठें ग आत्या ? ' तेव्हां आत्या उत्तर देई, ' देवाकडे गेळी
बरं बाळ ! ' लहानपणचा हा सवे चित्रपट तिच्या मनश्चक्षूसमोर उभा
राहिला, नेरळ सोडण्याच्या आदले दिवशीं सुधीरने विचारिढे तिळा,

£ ताई, तूं पुण्यास जाणार ना? ”

6 हो! ? त्याच्या पाठीवरून हात फिरवीत शोभनेनें उत्तर दिल.

५६ स्री पण पुढच्या वर्षी पुण्याला येणार आई ! ”

६६ अइ ! मग नातांना कोण सोत इथ ? ”

६६ नानांच म्हणाळे ना, त्या दिवशीं ! ”

६ ते पुष्कळ म्हणठील पग-बरं जाऊं दे, ” अधिक थट्टा करून त्याला
खट्टू करण्यास ती तयार नव्हती. ” “ हा तुला खाऊला ! ” अर्से म्हणून
एक रुपया तिने त्याच्या हातांत दिला.

&€ हू, हा शेवटचा खाऊ बरं का ताई! यंदां चवथी पास झालो कीं
पुढील बघा पुण्यास येणार मीं! ” तुधीरने रुपपा दाखशीत म्हटले,
दाबटचाच तसळा खाऊ ! !

प्रकरण ५ वें क्रान्तिकारकाची प्रेमदेवता

नांब->सांगायळढा पाहिज का?
येण्याचे कारण--ओळख पाहू !

उन्नतिमण्डळाच्या नुकत्याच लागलेल्या नव्या शिपायार्न दिलेल्या चिठीवर
वरील नोंद वाचून शकुन्वढेला विस्मय वाटला,

6 कोणाला द्यायला सांगितली आहे? ” भुषयांची विचित्र हाळचाठ
करून तिर्न विच]रिळ,

6“ ज्ञी बाईसाहन ! तुमास्नीच ! शकुन्तळा आपटे म्हणताहेत ते ! तुमचं
नांव मी चुकेन व्हय! ”

झपायाने परत एकदां तीच वस्तुस्थिति उघड वेली, त्यामुळ बवळण्या'च
मुळाच्या हातांतील शिवणाची सुई घेऊन, आपल्या हातांतील सव श्विवण-
कामाचं साहित्य उंचावर नीट ठेवीत शकुन्तला उठून बाहेर जावयास निघाली,

५ मढा द्या ना ते १” तिचे पातळ ओढून घरीत त्या मुलांन म्हट.

6 देतं इ? मी बरा बाहेर जाऊन येते नि मग देतं अं! ” अशी त्यांची
गोड' समजूत करीत शाकुन्तळेने आपली सुटका करून घेतली.

बाहेर जातां बातां दाराबवळच तिर्चे पातळ तिच्या पायांत भडकर्ळे,
ते काढण्याकरिता तिस पाय अरा बाजूला काढून दोनदा टाकळा नि पातळ
पुन्हा एकदां चापूनचोपून नीट बसबिळू, बाहेर अपल्याला कोण बोलावते
आहे, ह्याची तीज उत्कंठा ढागल्यामुळेंच कीं काय, दृट्टि दाराकडे'च लामली
होती तिची.

र्ड

५० पुनमी लन

कोणी तिऱ्हाईत आळ असेल या समजुतोर्ने दकुन्तला प्रथम जपूनच
बोहिर आली; पण बहरील व्यक्ति दुसरी कोणी नसून अजयच आहे ईई
कळतांच तितक्याच मोकळेपणाने ती इसलीही ! तिची नासिका नेइमींप्रमाण
खरा सन्नत होऊन पसरली किंचित, लालसर ओठांची मजेदार चाळवाचाळव
झाळी नि तिचे स्फटिकासारखे स्वच्छ दांत चमकले ! जणू कांहीं
जास्वंदीच्या टवटवीत ताज्या फुळाच्या लाल पाकळ्याच विलग झाल्या नि
त्यांतील शुभ्र दंवबिदुच चमकले ओळीने !

हातातोळ चिठीकडे खालीं एकदां पाहून परत तिन अजयाकडे पाहिले,

“ कोण पहिजे आहे आपल्याला ? ”

“ तुम्हीच ! ”

६६: घण आतार्‍या वेळेस मला मुळींच सवड नाहीं, ” गेभीर मुद्रा करून
ती म्हणाढी, “ परत या केंव्हा तरी! ?

“ अस म्हणता £ ? एखाद्या बड्या ग्रहस्थाच्या भटीची आपणांस निकड
असावी परन्तु त्याला भटायला जाता त्याने त॑नाकारावे म्हणज आपण
करतों तसला भाव दाखवीत अजयान उत्तर दिले.

त्याच्याकडे क्षणमर प'हून हाकुन्तलाच मग म्हणाळी,

६ समजल ना?”

£ हो हो ! समजल बरं मंडम ! ” अंस म्हणून इंसतसुखार्नेच तिच्या
या लटक्या आवि्भावा'च कोतुक करीत मसडळाच्या मुख्य कचेरींत अजय
शिरळा, त्याच्या मागोमाग तितक्याच समाधानाने शकुन्वलाही जाऊन
बसली आपल्या नहमींच्या खुर्चावर,

तीं दोघे खोडींत शिरताच त्मिंगचे दार फटकन लोटलं गेले,

खुचावर बसता बतता त्याने काचा खोवलेल्या घोतराचा मागील बाजूचा
सुटा भाग सावरल्यासारखा कळा, टेबडावरीळ पेपरजेट हाताने चाळविळ
नि त्याच्या खाळची फाइल उघडून सददजञ दिसल्ला एक कागद पाहिला
त्यानं! तो वाचू ळागळा---

“ झगिनींनो,

कान्तिकारकाची प्रेमदेवता. पश

वर्षारममाचा आजचा पाडव्याचा दिवस, नव्या वर्षाकरितां नवा निश्चय
करायचा सुप्रसग ! उन्नतिमंडळाच्या ध्येयाला पोषफ असा कोणता निश्चय
आपण करणार आज £

स्वदेशीचा प्रसार आगि स्वदेशीच वस्तू वापरा फक्त आपल्या घरांत !
आपल्या मुलांना लहानपणापासून हा घडा शिकवा.

म्हणज उन्नतिमंडळाच्या सभासदाचे प्राथमिक कठेव्य तुम्ही केलं !
कारण, र ्मातचा उद्ध/र राट्पुरुषांच्या द्वाती. आहे आणि राष्ट्पुरुषांची
निमिती--

ती, भगिनींनो, तुमच्या हातीं आहे.

शाकुन्तळा आपटे
अध्यक्ष, उ. मं., विकासपूर,”

चेत्रपाडव्याच्या दिवशीं निघालळ ते पत्रक अजप वाचीत होता. तोंच
शकुन्तेलचा हुकार त्याला ऐेर्कू आला,

६ पामांची प्रकृति कशी काय आहे? ” तीर्म विचार,

: प्रकृति टीक आहे ! पण ताकद कमी होत चाळळी आहे; पंघरा पोड
वन्नन घटल आहे गेल्या महिन्यांत, ”

५६: अजय ? तुम्ही काहीं म्हणा ! परंतु मामांचे लक्षण भीतिंद!यक वाटतं
आहे मला. ?”

६ हु, चालायचेच!” निराशेचा एक उद्गार काढून अजप्रान उत्तर दिले.

“६ अगबाई ! खरंच विसरतच होतें मी; ” अंस म्हणून शाकुन्तळा
उठली, टेबळाबरीळ लाकडाची पटी तिन उघडली, कांहीं कागद चाळविले
नि शेवटीं ' सांपडळे ? अशा अर्था “इं? म्हणून तिने एक कागद बाहेर
काढला, त्यांतीळ मजकुर वाचीत बाचीत अजयाच्या खु पीपथत ती चाळत
गेली, नि त्यांत काय महत्ततारचें आहे तन समजल्यामुळे गोंघळांतच तिकडे
पाहाणाऱ्या भजयाऊडे तिन पाहिलें. त

५ हू कळले नाहीं तुम्दांला अजून |! नाहीं का!”

ष्रे पुसलाळन

€ पुण्याच्या कॉलेखमधून आलें आहे ह ! त्यांच्या मंडळाच्या उद्‌घारन-
प्रसंगी मी भाषणाकरितां पुण्यास याब असं म्हणणे आहे त्यांच ! ”

“केव्हां आहे ते?”

४ ऑगस्टमध्ये, २७ तारखेढा, ”

£ अं ! अजून अवकाश आहे त्याला, आल सारी २० तारीख आहे
जुलेची; एकूण तुमच्या मंडळाने बरीच प्रसिद्धि मिळविलेली दिसते आहे
शकू ! ??

परत येऊन आपल्या खुर्चीवर बसतां बसवां शकुन्तळेन वळून बाहर
पाहिळे नि मग डावी भुवई चढवून किंचित्‌ तिरप्या नजरेने पाहण्याच्या
आपल्या नेइमींच्या पद्धतीनें अजयाकडे एक कटाक्ष टाकीत ती म्हणाळी---

6 थाच भेग तुम्हांला आहे अजय, या कार्याची स्फार्त तुम्हींच दिली ना
मळा ! आठवतं आहे ना ! पांचवींत तुमची अन्‌ माझी ओळख झाली,
दोषही मॅंटिक झालो आपण नि मग कलिलांतील एक वर्षांचा अनुभव
घेऊन ईं कार्य हातो घेतलं मी ! त॑ वाक्य आहे अजून माझ्या दैनंदिनींत.
काय म्हट्लं होतं तुम्ही ? ” अर्स म्हणून कपाळावर आठ्या घाढीत थोहा
बेळ शकुन्तळेन आठवल्यासारखे केळे, “ इं ” तिर्ने टाळी वाजविली, “ 1.10
158 तैप(१ ! आयुष्य दी कमंभूमि आहे.” खरच अजय, किती क्रांसित केढीत
तुम्ही माझ्या जीवनांत ! दुशार वकिलाची एकुलती एक मुळगी म्हणून फार
वर एखाद्या भीमंत नि खुशाळचेडू मनुष्याशीं लम लावून मुलांबाळांवद्द
संसार करीत बसले असते मी ! पण हा अधिक मग्य़ संतार, आपल्या समा-
बाचा ठंसार, तो विस्कळित होत आहे त्याची काय बाट ! अंशतः तरी तो
ठपवस्थित ठेवण्याकरितां यत्न केल्याचे भय मिळल मळा ! ”

&€ डाकू , तो मंत्र माझा नाही. आणि नव्ददताही |! आनेदरवामोची ती
शिकवण, मटक झाल्यावर कालनञमध्ये जाण्याची गोष्ट मी काढळी, तेव्हां ते
म्हणाळे, “ अबया तुझं मॅटिकमचील यशा चांगल आहे. कद चित्‌ तू
कळिखमथ्पही शिष्यवृत्ता मिळवून बी, ए. होशीळ, पण निरुपयोगी दिक्ष-
भाचा पदवोषर बलून काय उपयोग ? $ळिंअमधीळ मनेचे बातावरगण तू उप-

क्रांतिकारकाची प्रेमदेवता ५श

मोगक्षील, रावरटी आपली दिशा चुकली हे कळेल तुला नि वाटेल कीं,
भेरेरे |! याच चार वर्षांत कितीतरी हिताचं काये झाळं असतं बाहेर. त्या
बेळच्या त्यांच्या ओळी आहेत तया!---

* 1] वाटाणा. दाते क्षत 86 ०5 085प%,

ग फ्र०४९ कात 0पात 08 119 153 त.

कुठच्या तरी आग्ड कवीच्य! काव्यांतील आहेत त्या ओळी ! "

£ हो म्हणून लिहू ना पुण्याच्या या आमंत्रणाच उत्तर मग?”

“ अथात्‌ ! विचारायचं काय त्यांत ! ”

“ तस नाहीं ! प्रत्येक गोष्ट तुमचा सल्ला घेऊन केळी कीं वरं वाटतं
बाहे मला ! तुमचे उत्तर माहीत असूनही मी तसं केल्याशिवाय रहात
नाहीं ! इतक्या दिवसाची सवय लागळली आहे ना मला? ”?

५“: बा! ” ज्ञाण्याच्या तयारीने टोपी डःचळून अनयने तिच्याजबळ
तोंड नेळे. उद्यां लग्नाच्या वेळेळाही मलाच विचारश्ीळ - “ तुमची
सम्मति आहे ना मढा ! ”

या बोलण्यावर, शकुन्तळा नेहमीप्रमाणच “ इरश, कांहींतरीच ”
म्हणून तो विषय टाळीळ *$िंवा खरे म्हणजे टाळण्याचा आव आगीळ
असं वाटलें होतें अजयढा, परन्तु “ त्याला तुमची सम्मति ढांगणारच ओह
नाहीं तरी ” ; अ उत्तर देत त्याच्याच मा्गोपाग शकुन्तला बाहर पडढी नि
स्याची ती अपेक्षा फोळ ठरबी,

व आरोग्यसत्ताह सुरू आहि उद्यांपासून, ” शकुन्तलचे बोलगे त्याढा
एकू आख,

6 सांगळे आह ! कार्यक्रमाची झोड उठवा म्हटळे ! ” अंस म्हणत त्यान
तिचा निरोप घेतला.

भझगबय निघून गेळा तरी कितीतरी वेळ ती त्या वाटेकडे सून्प दृष्टीने पहात
होती. आपण तझा स्थितींत उभ्पा आहे, तिकडे बवळच्या शिपायाचेंदी
ळक्ष आहे हे तिच्या लक्षांत आक तेव्हां डाव्या पायाच्या टांचेवर
ती गरंकन्‌ दुतऱ्या बाजूत बळळी बव शटकन्‌ परत आंत निघून गेळी,

षड पुनमीलन

त्याच दिवशीं दुपारी पर्णकुटीच्या आंवरीत आसन टाकून स्वामी बसल
होते. त्यांच्या किंचित्‌ अशक्त शरीरयष्टीकडे पाहून अजयळा वाईट बाटळें,
त्यांतूनह्ी त्यांच्या आजच्या बोलण्यांत त्यांची नेहृमींची रहस्यमय वाचा
किंचित्‌ खुळेपणानं ओसंडत होती.

£ माझा इतु पूर्ण करगार ना जय तूं ! कधीं डाव साधणार!” त्यानीं
विचारळं, त॑ त्यांचे बोलणे नेहमीप्रमाणच आहे. अस समजून अजय
स्वस्थ बसला, तेव्हां स्वामी च पुढे म्हृणाढे,

६ ती शिकार ! अरण्यात नाहीं जया ! विकासपुरात आर ! मात्र जपून !
ती साघळी पाहिजे निजन वातावरणांत ! त्यात कदाचित्‌ जीवितालाद्दी
घोका आहे तुझ्या 2 ”

६ माझ्या £ ”

६ हो! सांपडलास तर ! कोदाल्याने काये साघळं तर कुणाचीच भीति
नाहीं! ”

६ कोगावर रॉख आहे तुमचा £ ”

6 उळीतन्‌वर | वाटत कीं असंच जावं अन्‌ त्या चांडाळाच्या -अस
म्हणून स्वामी एवढ्या आवेद्याने उठले कीं, जणू काहीं समोरच उभा होता
ठो त्याच्या, नि त्याच्यावर ते "चाळ करून जात होते |! भावनाविवशतेचा
प्रमांब होया तो!

£ हू | हू ! मामा काय हे? ” अजय त्यांना सांवरीत म्हणाला.

6 आत्यंतिक दुःखाचा, सूडाच्या लाळसेचा परिणाम ! तिंह्याची भूक
नुसत्या विचारानं झात होत नसते. ”

६हो; पण भावनेच्या भरांत तो जाळ्यांतही अडकावयाचा एखादवेळेत, ”
६ गुदूमरढेल्या निष्क्रीयतच्या वातावरणांतील जीवनापेक्षा जाळ्पांत अडकून
मरण काय वाइईंट! ”

६ ते मरण स्वाभिमानाचे असढ तरी योग्य वेळीं नसत ! अकालीं
आत्मार्पण केल्यानं होतात्म्य दूर पळत अस! ! ?

६६ ८ आणि म्हणनत्त अजन तळा थांबल पाश्जि 17?

शॉन्तिकारकाची प्रमदेवता ५५

ते ओतरीच्या ऑट्यावर बसले होते. त्यांच्या दोन्ही हाताच्या दंडाना
घरून अजय त्यांना खालीं बसवीत होता. जणू कांही असे करण्यांत
त्याच मनच तो स्थिरस्थावर करीत होता !

बाहर पहातांच अजयाला विचित्र हृइप्र दिसल.

बावटळीच्या वतुलाकार संचाराने झाडांची सुकललीं पान, पालापाचोळा
नि धुराळा तशाच गतोने फिरत होता. शीघ्रगतीनें तो वाबटळ आश्रमा-
भोंवतींच्या पटांगणांतूत किरत मरेकन्‌ आश्रमाच्या प्रवेशद्वाराच्या पुढ्यात
आली, वाटोळ्या हवेचा उंचच उंच एक स्तंभ निमाण झाला! त्या
फिरत्या इवेतच एक गुराख्याचे लहान पोर टळ्या वाजवून नाचत गरगर
फिरत होते नि त्याला आपल्याकड बोलावीत डोळ्यांत गेलेल्या धुराळ्यामुळं
डोळे 'चोळणारा त्याचा बाप समोर उमा होता. तकींच्या वाबटळींत
अजयांच मनहा तस फिरत होते. स्वामींचे समाधान होण्याचा
एक मार्ग दिसला म्हणून त॑ थोडं आनंदांत होतं तर कार्येसिद्धीच्या शक्‍्या-
शक्‍यतेविषपींच्या विचाराने त॑ त्रस्त झाल होत ! आयुष्यांतील रम्थ नीव-
नाचा मा सोडून हालअपेष्टानीं भरलेला अधिक खडतर मार्ग आचरायचा
होता अजयला !

विचारप्रस्त मनाला विश्रांति मिळावी म्हणून ओढ्याच्या कांठानें तो
एखाद मेळ फिरण्यास गेला,

एका दगडावर त्यानें आसन ठोकलं |

समोरच सृष्टीचा सगीत सचार पसरला होता, रानफुलांचा रंगीत ताफा
सर्वच डोकावत होता. हिरूया गार वनळता आनेदारने डुलत इहोत्य', प्रेमळ
मनुष्याच्या हृदयाप्रमार्गेंच जवळील ओढा उचंबळून येत होता.

निसगोच्या त्या रमणीय दृश्यांत अन्लनयला कांहींच मन युगवबिणार
वाटेन! ! त्या ओढ्याच्या डोहांतील पाण्याच्या 'वळस्वळीची कटकट वाटली
त्याला ! पुष्पसमुह्याचे रग मोहक असतांही, त्या वेळेत भडक वबाटळे
त्याळा ! त्या वबनळतांचा हिंदोळाही कंटाळवाणांच वाटळा त्याला |
स्वामीच्या आशप्रमार्गभ व्यायामदिक्षणाचा बंगेरे विधायक कार्यक्रम त्यान

५ पुनमीळन

आचरिळा होता; परन्तु आताच्या स्वामींच्या बोलण्यामुळ गुस कटांतही
आपल्याळा भाग ध्यावा ळांगणार अस त्याच्या मनाळा वाटू ळागळें,
सकाळींच झालेही शकुन्तलेची भट त्याढा आठवडी,

प्रेमपाहा एकीकडे त्याला ओढीत होते नि स्वामीविषयी त्याची निष्ठा
त्याळा दुसरीकडे ओढीत होती !

अनिश्विततेमुळे कटामर्ध्ये उडी घेतांना प्रेमाची भाशा सोडूनच ती
केतळी पाहिन ईं उघड होते. मग कदाचित्‌ प्रम आणि कतव्यसिद्धीचा
आनेद दोन्होेही मिळू शकतील तो सुदेवाचा भाग निराळा, म्हणतात ना,
नेहमीं बाइटाचा विचार प्रथम करावा !

एकदां त्याच्या मानसमंदिरात आवाज उठे ---

५६ येमाला कबटाळून तूं स्नामींची इच्छा अपुरी ठेवणार ? पूर्वायुष्यांतीळ
देहयातना नि मानसिक केश, तुझ्याकडे आडारने पाहात विसरून जाणाऱ्या
स्वार्मी्च मग काय? ”

८ अनिश्बित मागातील अपयशाच्या भीतीने कदाचित्‌ त्यांना तूं काय-

मचे दुःखी करून सोडशील ! ?

“ छु वेड्या ! ? परत कोठून टरी विरुद्ध आवाज़ उमटे, “ तीन निरुप-
द्रवो प्राण्यांच्या संसारसुखयाचा बळी घेऊन अनिश्चिन मागे कां घरतोस ?
हृ ध्येय तुला करिती मरी उच्च वाटत असल तरी तिकडे तं घावतां कामा
नये ! गुलाबाची फुल हाताशी असतांना कमलपुष्पाकरिता कोणी खोळ
पाण्यांत शिरत नाहीं; तुझा हा भ्रम खोटा आहे ! ध्येय ! कतेव्य ! स्वामी-
विषयींची प्रीति ! मोठ्या गप्पा मारतो आहेस ! एक्ट्यादुकट्याच्या खुनाने
का कुठे कार्य होतात हीं ! सूडाच्या अमानुष माबनेच्या भाहारीं बाऊं
नकोस ! सचंघ रखरखीत प्रदेश पाळथा घातल्यावर तुझा कट मृगजळ कशा-
बरून ठरणार नाहीं ! अन्‌ तसा तो फसला तर त्याच रखरखीत हाळांच्या
शीवनपथाचा मार्ग ठरेल तुझा, ”

आणि मग कोणीतरी त्याला म्हणरीस॑ बाटे -- “ प्रेमाची मामुळी अट पुर्दे
करतो आहेस तूं ! तुझ्यासारख्यावर डिश्वास ठेवून वुर्देवी दगा पावळेळे ब

कमन्विकारकाची प्रेमदेवता ५७

राष्ट्राकरितां मरण पत्करणारे वीर, त्यांचे काय ! त्यांचे आत्मे तुझ्या प्रत्येक
कृतीमोंबती. आशाळभूतपर्ण फिरत आहेत ! त्यांचा आत्मयश! त्यांची
तरी क्षिती बाळग योडी ! राष्ट्रपुरुष मृत्यूच्या जजड्यांत पडले अन्‌ त्यांची
इच्छा उपेक्षून प्रेमाच थर करतो आहेस तूं ! आनंदस्वामींच्या हृदयाशी चिंत-
प्रमागे जळणारं ते वचन-त्याची पूर्णता कोण करील? ”
अशा प्रकारच्या परस्परविरुद्ध विचारांच्या धुमश्रक्रींतच त्या दिवशीं
अनय आश्रमांत परतला ! तो आश्रमांत केव्हां परत भाला, हई सुद्धा
त्याला नीटसे समेळ नाहीं !

प्रकरण ६ वें सुट्रीनंतरची भेट

सुट्टीनंतर परत पुण्यास जात'ना आपण आपल्या आयुष्याच्या एका
नव्याच दालनांत प्रवेश करीत आहो असेच विजयाला वाटत होते. कारण,
आयुष्यांत स्थिव्यंतर घडवून आणण्याची शक्ति प्रमाच्या आनंदात असत हं
काहीं खोटें नादीं, त्यामुळे पुण्यास गेल्यावर दुसऱ्याच दिवशीं अपण शोभ-
नेला मट शकू अन्‌ वतमानकाळाच्या अत्थिर स्थितीचा निर्णव घेऊं अंस
तो मनाशीं म्हणत होता.

गेल्या सुट्टीत त्यान बरींच्शीं रात्रीची प्राम विद्यालये स्थापन कलीं होतीं,
आण्ल्यामागे इनामग्रांवालांच रहाणाऱ्या सहकाऱ्यापेक्रीं दोघाना व्यवस्था
पह्दण्याकरिता त्यांना वारवार भट देण्याविषयी आज्ञा देवून ठेविढी होती,
खुद्द इनामग्रावळा आरोग्यांच महत्त्व प्रतिपादन करून, खडगावांत जेथ
आरोग्यविधातक वातावरण नि चालीरीती अस्तित्वात असण्याचा संभव
असतो, त्या ठिकाणीं आरोग्यदायकता वाढविण्याविषवींचे उपाय, त्यार्ने
ग्रांवकऱ्यांन] सांगितले होते. बुद्धिवर्गाशिवाय अवांतर अहा भेठकी घेण्याची
न्‌ त्यांत सुबुद्ध आगि सुशिक्षिय झालेल्या गांवकऱ्यांना स्वदेशी म्हणज काय
फावल्या वेळांत उपन्नीविकेला हातभार ढावणार ग्रामोद्योग, इत्यादींची
माहिती देण्याची व्यवस्था लाविळी होती. अन्‌ या सव भानगडीत त्याला
आठ एक दिवस उद्यीरच झाल पुण्याला जावयाळा !

या श्रमानंतर आतां बिश्नातीचा काळ तो अनुभवबिणार होता, गाडीने
कल्यःण स्टेशन सोडळें, त्यावेळेस सायंकाळच्या खूय,स्ताच्या निस्तेजपगांत
गांडीच्या शीप्रगतीमुळे उडालेला घुराळा भर घाळीत होता, त्यामुळे बाहेरील

५९ सुट्टी नंतरची भेट

देखावा अधिक निरुत्साही झाला होता, गाडी सुटून पांच दह्य मिनिटे
झाली असतील, खिडकींतून येणारा असह्य वारा टाळण्याकरितां विजयाने
कांचेच तावदान सरंकन वर ओढून खिडकी बद केली; कांचंतून एकदा
बाहेर पाहिले अन्‌ चाकावरच एक पुस्तक वाचोत तो आडवा झाला.

कांडी वेळाने त्या वाचनाचाही कटाळा आला, म्हणून पुस्तक बंद करून
त्याने डोळे मिटले,

तो जागा झाला त्यावेळस गाडी नेरळ स्टेशनमध्ये उभी होती. त्यान
बाहेर पाहिळे, तिकिट कलेक्टर उभा होता त्या दारातून ए५ स.घारण काळ-
सर पण रुवाबदार चेहऱ्याचा इसम बूट वाजवीत, त्याच टेक्यात, विजयाच्या
डब्पाकडे आला, डब्यात शिरतांच विजयाच्या समोरच्याच बाहाचे वरील
जाळीवर त्यांन आपडी भेव ठेविली अन्‌ डोक्याची दट काढून तीही त्याच
झोकांत त्या बॅगबर टाकळी नतर तो खिडकीजवळ त्यांच बाकावर घसडा नि
नाहेर प्ंटफॉमवर उभ्या असेलेल्या वयत्क ग्रहृत्थाचशोबर बोलण्यास त्याने
सुरवात कली,

मुळींच ओळख नतताही, प्रयमद्रानींच काहीं माणतांबद्दल, आपल्याला
आदर व'टू लागतो ना? तेच मत झाळे जिजयाच त्या प्ट्टफोमंतरील ग्रह-
स्थांबद्दळ, त्यानीं डोक्याला खादीची प'ढरी टोपी घातली होती अन्‌ आखूड
घोतराचा सोगा सुटाच सोडला होता. अगांतीलळ काळसर ज्ञाविटाच्या |खद्यात
दोन्ही हात घाळून त्या ग्रइत्थाचें संमाषण च.ळू होते. मधून मधून पायांच्या
टांचा उंच करून परत त्या खालीं टेकण्याचा त्यांचा चाळा च.ळू होता
बोलतांना.

£ &जून अवकाद आहे गाडी सुटायला, ” ते ग्रहृस्थ उद्गारले,

“ हो; थोडा, ” गाडीमधील महाशयांनी ह्यातावरील घड्याळाकडे पहात
उत्तर दिले,

£ नाना, ” आंतील ग्रइस्थच पुढे म्हणाले, “ प्रकृतीला जपत का;
हवा बदलती आहे; तेव्हां म्हटलं जपून असा! ”

६ अरे मळा काय होतं आहे ? चांगले दगडासारखे आहे माझं शरीर !

4० पुनमीळन

शोभनेला मात्र हाच निरोप सांग! चारच दिवत झाळे ना तिला पुण्यास
बाऊन £ पग किती क!ळ लोटरळा असं वाटतं आहे मठा! ”

शोमनेर्चे नांबर ऐकताच आपण जिच्या चिंतनांत गर्क होतों, तीच का
ही शोभना ! अन्‌ असली तर तिच याचे काय नार्ते असा प्रश्न विषया-
पुर्ट उभा राहिला.

6 ते काय सांगायडा पाहिजे 2 ” आंतीड ग्रहस्थ म्हणाले, “ बाकी नाना !
तुझी मुलगी फार गुगवान बरं कां ! सोंदर्यात काय, अभ्यासांत काय अन्‌
मीं परवा ऐकलं होतं कसल्या चळवळींत पडत आहेम्हणे ती!”

6 हू ! तुट्टींतच कळले मला त॑ ! आमच्या त.हैेचे रतनपूरला जाणं !
तिथ हीसुदधां नाते अधून मधून ! तिथल्या शेतकऱ्यांची संघटना करायचं
कार्य काहीं दिवखापासून तरुण मंडळी करीत आहेत; शोमनेनेही थोडा
भाग घतला आहे त्यांत ! अरे, म्हटलं तरुणानीं असले कार्ये करायचं
नाहीं तर मग काय आम्ही ? थोल्याच दिवसांत ऑंकारेश्वराकडे इष्ट
कांगायढा लागगार आमची अन्‌--”

६ ब ! बराच बेत दिसतो आहे तुझा नाना!”

6 म्हूणज £ तूं काय म्हणतो आहेस काडा, ते नाहीं कळलं! ”

6 नाहीं; ओंकारेश्वर पुण्याला, अन्‌ नेरळपासून तेथपथत ! २ ६ !
एक चमत्कारच होईळ तो! ” या त्यांच्या उद्गारावर नानाही मनसोक्त इंसळे'

इतक्यांत गाडी सुटायची वेळ झः!ली, स्टेशनवरून गाडंसूचे बावंटे
हलविले गेठे. गाडीला एक सुरुवातीचा लहानसा धक्का बसळा; अन्‌ गाडी
सुरू झाळी, गाडीजरोबर चालतां चाढतां नाना म्हणाढे,

£ झोभनला सांग, म्हणावं, फार त्रास घेऊं नको अभ्यासाचा, अन्‌
नियमार्ने पत्र येऊं दे! ”

गाडी सुरू होतांच काकासाहेन विजयाकडे वळळे, ख्ागोवर बसता
बलतां त्यांनीं विचार,

6 कुठ नायचं आपल्याला? ”

€४ पुण्याला, १

सुट्टीनंतर ची भेट ६१

५ असं का! मढाही तिकडेच. ” विजयांन न विचारतांच काकासाहे-
बानी उत्तर दिल.

खिशांतीळ एक चिरूट काढून तो तोंडांत घरून पेटविढा त्यांनीं नि मम
तसाच तो तोंडांत धरीत बोबड'या आवालांत ते बोळू बागल,

“ कुठ असतां तुम्ही ? पुण्यालाच का? कोढिलमर्थ्ये मोठी मजा असंत
नाहीं अतां सुरुवातीला ? आमच्या वेळची आठवण झाहे मळा. पहिल्या'च
भेटींतील विद्याथ्यीचा विनोद, ओपनिंग अंड्सच्या बेळेला होणारी कार्डरफॅक
अन्‌ सँटपिंग, कांहीं विचारू नका ! चाकी त्या माषणाकडे तरी लक्ष असतं
कुणाच £ पहिल्या दोन बाकांवरीळ नवी भरती किती झाली याकडेच
सर्वाची दृष्टि ! ”

काकासाहेबांची ती चपेटपजरी पाहून विषयाला इंसू आळे,

“ अन्‌ हो ! नंतर ती निवडणुकीची घामधूम अन्‌ संमेलनामधीळ
नाटकांची दंगळ--”

6 तुम्ही कधीं काम केलं होते का नाटकांत ? ” त्यांना थांबबीत
विजयाने विचारिले.

६ हो ! नाहीं म्हणायला एकदां कलं होतं ! अन्‌ त॑ मी अन्मभर बिसर-
णार नाहीं ! ?” अंस म्हणून चष्म्याच्या भिंग्रांबरून विजयाकडे पहात,
काकासाहेज थोड वेळ स्तब्ध राहिढे, विजयांन “ कां ” म्हणून प्रश्न करावा
अशी त्यांची इच्छा होती अस दिसल, परन्तु विजय जेव्हां कांहींच बोळना
तेव्हां तेच पुढ म्हणाले,

६ उद्ृणज त्याच भस झाळ, नाटकांत जी र्री आत्महत्या करणार असत,
तिळा त्यापासून पराबद्त्त करण्याचे काम होतं माझे ! अंकाच्या शेषटीं
माझे भाषण होतं ! त्यांत ती तसं करण्याचा बेत झोडीत नाहीं म्हणून
आतां फक्त तिच्या शेवटच्या घटकेला तिजजवळ राहून तिछा अडथळा
करायचा असा माझा बेत मी ठांगणार अयतो ! माषणाच्याच शब्टीं ती
शृ्ी बेत, अन्‌ तिच्य़ा हातांतील पिस्तुडाचा बाप चुकून ओढला खाऊन
शग; होतो. गोळी चुकल्यामुर्के तिला कांहींय इजा होत नाही. मत्रई

६२ पुनर्गीळन

मी पाठमोरा असल्याने मळा कळत नाहीं त्यामुळे तिर्म आत्मह्त्या केली
अस समजून मी शोक करीत तिकडे घांबतो. असा कथाभाग होता. पर्त
आमच्या बेळेळा तो स्त्रीपार्टी विंगमधील पडद्याच्याच दोरीला स्टेजवर येतांना
अडखळला. दोरी सुटून पडदा पडला न्‌ त्याच्या खाळच्या बाजूच्या रुळाचा
आवाज आला, तो त्या पिस्तुलाचाच अवाज समजून पाठमोरा मी मार्गे
घांबलों तेव्हां ती ह्री अथात्‌ तिथे नव्हतीच; मीं मात्र जातांना “ कमल,
कमल, काय केलेस हे ! ?' असा नेहमींप्रमांग आक्रोश केला, ते उद्गार
एकून व माझ्या फजितीला प्रक्षकांनां ञाजविलेल्या टाळ्या ऐकून आमचे
घ्टेजमघील स'ह्यकारी नित्र अक संपला, असच समजून नेहमीं-
प्रमाणेंच साच्या पोशाखात बाहर स्टेज्वर आले अन्‌ हा सवे गोंधळ पाहून
पर्वे हॉलभर जी काहीं हुलड उठली ती कारही विचारू नका!”

त्या ग्रइस्थाचे काठेजांतीळ स्मृतीशीं झालेळे तादात्म्य पाहून विजयाला
रजा वाटळी |! इत्क्या वर्षानन्तर लो ग्ररस्थ अठडणी कढून काढून मन-
गोक्त हसत होता ! “ पदवीघराच्या आयुष्यांत कॉलेजांतील गोष्टी हा एक
प्रवीट अ'नंद आहे इंच खरं ! ' विजय मनात म्हणाला.

त्याचें ईं संम!षण संपर्ते आहे. तोंपर्यत गाडी केत सोडून घाटांत
हारावयास ल'गली होती. अन्‌ नन्तर संभाषणाच्या ओघांत पुर्ग स्टेशन
व्हा आले हे त्या दोघांना कळलळंड्री नाहीं. स्टेशनवर रांगेन॑ बसळेले
माल आपल्याला कोणाचे सामान मिळत ह्या आादोने झरझर नाणाऱ्या
एब्याकड आझाळभूतपर्गे पदात होते. विजयाच्या डब्यांत विशेष गर्दा नस-
यामुळें जो एक इमाळ, त्याच्याजवळ काहीं सामान असल म्हणून आला
तेत, त्य'ला शेवटीं कांहींच मिळणार नाहीं हे ठरलेले होते. कारण,
॥कीच सवे बोजे केव्हाच उनळले गेल होते.

£६ हामान घेऊ का साहेब ! ” तो हमाल म्हणाला.

“६ अ इं, कांही नाहींच आहे या बेंगुशिवाय ! ”

६६ मग तीच नेतो.त्ा साहब,

“गाडीला घक्का भसला- होवटचा या वेळेठा !

सुट्रोनतरचा भट ६्ड

“4: आमचे हात मोडले नाहींत कांहीं बाबा ! ” काकासाहेब म्हणाळे,

६ साहेब ! कांहींच मिळणार नाहीं मळा नाहीं तर ! ” केविलवाण्या
नजरेने त्या इम!ळाने आपले तांचर्ड पागोटे एकदां सांवरळ, त्याच्या सत्य-
स्थितीने विजयाला वाइट बाटले. “ असं म्हणतोस १” आजूबाजूडा पहात
विजय म्हणाला, “' बरं आहे काकासाहेब, असं करा ना! दोन्ही बॅग्स द्या
याच्याजवळ; ए, हे घे; ” असे हृमाळाला म्हणून विजय बाहेरही पडळढा.

टाग्यांत चततांता त्या दम'लाच्या हातावर एक चवली जेव्हां विजयार्ने
ठेविली, तेव्हां, अस गिऱ्हाईक दररोज मिळेल तर देव पावेल असेच त्या
हपालाने म्हटलं असेल.

£ दोन इँडर्बेग्सूबद्दल दोन आण हमाली!” त्याचे समाधान वाटले
त्याला,

आज कॉलेजमध्येच शोभना आपणांस भेटेल अशी विनयाच्ची मुळींच
कल्पना नव्हती. त्यामुळें दुसऱ्या तासाच्या दोवटीं कॉलेजच्या आवोरांत
जो एकं चारपांच मुलींचा घोळका त्याला दिसला तिकडे कॉलेजविद्यार्थ्यांच्या
साहजिक दृष्टीक्षपार्नेच त्याने पाहिले. त्यार्ने तिकडे पहायला अन्‌ शोभनेचें
त्याच्या बाजूडाच लक्ष जावयाला एकच वेळ आली, सायकल हातांतून
तिकडे वळबीत तो तिकडे जाणार तों शोभनाही त्याच्याकडेच येत धेंती त॑
त्याला दिसले. बरे झालें; त्या वेळेला तास परत सुरू झाल्यामुळे आजूबाजूडा
कोणी नव्हत. नहीं तर “' आहे बुवा ' सारखा एखादा आवाज उमटला
असता तिथे.

£ आतां तरी सांपडलांत कीं नाहीं? ” इंसत हंसत शोभनेनेच सुरबात
केळी,

विजयाने शोभनकडे पाहिल, आतां ती त्याला जास्त सुदर दिसत होती.
तिथ्या मुद्रेवरीड आरक्त छंटत थोडी अभिक भर पडली होती. तिचे गाळ
ऑकंचिलू वर झाल्याचा त्याहा भास झाळा. परंतु तिच्या हस्यानेच तो. कान-
शिक्नवळ'चा फुगीरपणा तात्पुरताच निमांग केला होता ई त्याडा नंसर कळक,

४ काय करतां बवा! समोरच दिसळांत तेव्हां पळून त्री कसा जानार! *?

दड पुनमीळन

विजयाच्या या उत्तराने शोभनाळा बरं वाटळें असावे; कारभ, “' आणि
एका अथोर्ने मी तुम्हांढा भेटळोंद्दी होतों; माझं पत्र मिळालं नाहीं वाटते
तुम्हांहा ! ” या विजयाच्या वाक्यावर तिर्ने अधिकच उत्सुकतेने प्रश्न केढा,

६ हे ! इश्श ! नाहीं कसं ? पण ते अपूण होत; पत्रावर उजव्या बाजूला
स्वतःचा पच्ा लिहावयाचा असतो, हं विसरलांत वाटतं ? ” आणि मग त्याच
नादांत तिने आपढीं पुरतर्के पुढील बाजूस आपल्मा कमरेशीं खालीं सोडलेल्या
दोन्ही हातांत आडवी घरढीं; तिच्या सोन्याच्या बांगड्या मनगट!पाशीं
खालीं सरकल्या, आणि त्यांची एक दाट अशी नादमधुर कणकण उमटली,

६ हो, विसरलो खरं ! मग55 ! त्याबददळ कांहीं शासन करणार आहांत
कीं काय? ” दुचाकीच्या बेठकीवर हात ठेवून त्यावर बांकून, पलीकडे उभ्या
असगाऱ्या शोभनेकडे त्यांने पाहिलें, तो वांकल्यामुळें ती त्याच्याकडे किंचित्‌
खाढीं पाहून बोढत होती,

६६ घी पुष्कळ शासन करीन, पण तं पाळण्याचं तुमच्या हातांत आहे! ”

६ झाड्या हातांत १ माझ्या हातात तर सायकळडिवाय दुसर कांहीच
नाही आहे.” आळीपाळीने बिजयार्न आपळे दोन्ही हात वर उचढून ते
पसरले,

6 &याकरण आणि व्यवहार यांचं आतांच नाते बुळवू ळढागळांत तुम्ही !
बरं पण तै जाऊं दे. त्या दिवशींचा वचपा काढून घेगार आई मी. उद्यां
सकाळीं आमच्याकड यायचं तुम्ही! अं?”

विनयांनेही मानेनेच संमति दिली,

दुसऱ्या दिवशीं विजय पुरंदरय़ांच्या वाड्यांत गेला, तेव्हां तो बाहेरील
अंगणाच्या फाटकापाशीं असतांनाच शोभनेचें त्याळा दक्षेन झाले, स्वान-
ग्रशंवून स्नान आटोपून ती नुकतीच बाहेर आळी होती. तिची शुश्र काया
बषांत्रतूंतीळ जलळसिंचनानन्तर केतकी य] वर्ण ज्यापमार्गे अवि तेखोबुत
व्हावा त्याप्रमार्गे, अधिकच आकर्षे$ दिडत होती. त्याळा पहातांच ती
थोडीशी ढाणली, दोन्ही हातांनी अंगाबरीळ क्षपेटून घेतकेर्या डिलर
थातळाचा निर्‍ऱ्यांचा घोळ तिने पुढे ठरोमागागवळ धरला हो5., शशातरी

पुट्टीनंतरची भेट ६५

पद्र आपल्या अंगावरून घेतळा होता. तिर्ने एकदां आपल्या कपोळभागा-
बरून हात फिरविला, दुसऱ्या वेळेला त्याच हातार्ने नितम्बासाठीड पातळ
किंचित्‌ बर उचळले निर्ते तसच सांवरून घेत जातां जातां, “ आळे हं
प्री, बसा ! ” अर्से म्हणत ती लगबगीने आंत निघून गेली, तेवढ्या वेळांत
तिच्या भरीब नि गोरबण पायावर ते पातळ इेळकावळ॑ गेळ अन्‌ तिचे पाय
ए*यतेनें चमकले,

आंत जाऊन पुढच्या खोलींत विजय बसला तेव्हां शोभनेच्या पुनरा-
गमनाविषयीं त्याची उत्सुकता इतकी होती कीं पांचच मिनिटात झोभना
परत आही तरी त्या वेळांत त्याने आपल्या मनगटावरील घड्याळावरून
पाच सात वेळां दष्टि फिरविली.

“ उश्लीर झाळा, नाहीं मळा ! ” तिथ येदांच आपल्या खोळींकडे जातांना
शोभनेन प्रश्न केला नि तिकडेच चलण्यास तिन त्याला खुणावळे, आंत
बाताच पटकन्‌ एक खुर्चा ओढून तिने ती विजयापुढे सरकावली,

६ छे ! छे! मलाच झाला ! ” तिच्य़ा प्रश्नाला विजपाने उत्तर दिल,

विजयाच्या समोरील टेबळावरच झोमनेन आपले आसन ठोकले. आपल्या
अधांतरी पायांची ती हालचाल करीत होती अन्‌ संमाषगांतील विनोदा मुळे
वेळोवेळीं तेथ त्या दोघांचे हास्यतरंग उमटत होते.

५ तुम्हांलाच उशीर झाला म्हणतां? तो कसा? ” ।तेर्ने विचारळे,

6 अहो, एप्रिळमध्ये भेटायचं ते जूनमध्ये मटतो. आई तुम्हांढा |

यावर हसत हसत शोभनने सभाषणाचा ओघ बदलत मटळ,

६ हो, स्वरंच ! चहाला बोळायलं आहे नाहीं मी तुम्हांढा £ ”

५६६८ अह ! राप्पांना ! ”

6६ सहाशिवाय राप्पांना कीं रग चढला आहि म्हणा ! ”

५६६ चण मी चहा घेर नाहीं क्षी!

6 असं का! मग दूच आणर्ते; ” आपल्या सुवयांची हालचाल करीत
अचळ जलपुषावरील सूद्म जळपीचींची आठवण करून देत, ती विबयळा
म्हगाली.

ष्ट

६६ पुनर्मीळन

दुग्घपान झाल्यावर त्याच्या हातावर सुप'री ठेवण्याकरिता शोभनने
कापला हात त्याच्या द्वाताजवळ नेला, तेव्हा तिच्या मिटलेल्या बोट,चा
विजयाच्या करतलाला स्पर्श झला. काहीं तरी विशेष घडल म्णून दोघा-
च्यारी मनाद चलबिचल झाली.

सुपारीचे कांचेचे भाड जागेवर ठेवण्याकरिता! शोभना मिंतीबरीळ फळी-
जवळ गेळी उाणि तभ त ठेवताना तिर्ने माग बळून विजयाच्ड प हिले;
तोही तच्याकडच पद्याय होता, आपण अशीं अवचित पड . गेलों
म्हणून दोघही एकदम दसली.

रस्त्याच्या कडेने चाललेल्या एखाद्या सुदर सुळीकडे पद्दाण्याचे दोघा
सायकलवर बसलेल्या मित्रांच्या मनात यावे; ते. आपंळ पहाणे दुसऱ्याला
कळू नये असे ढोघांनाटी बाटापे चि मग दोब'चदी त्या मुळीऊडे प:ण्यात
एकाच वेळीं सायफल्चे नती.“ दळक्ष झाल्यामुळे त्याच्या सायकली एक-
मेडींवर आपटून, दोयेही यापर ३३ ५.८ ग्लो म्हणून आश्रचप तकित
व्हाबे, तसाच विस्मव होता त्यचा!

शोमना परत टेबलाजवळ सयऊने असल्णावर थोड्या वेळाने तरिजस
म्हणाळा,

५ उच्छा ! जाऊ मी आता 2?”

£ कालच विसरलात वटनं£?”' पातळाच्या किनारीवरून च.पू.जोपून
हात फिरवीत लोभतन समज दिली. “ खूर स्वूप चोलायचे आह तुझच्याची
मळा. त्या दिवशींना वचपा आल लाढायचा माझा बेत काल्च मा
सांगितला तुम्हाला |! ”

६ अस्त; मरत, ” खुर्चीच्या. डात बर, उठण्याचे तप'रीने , विळळ
हात तसच ठेवीत विजव म्टगाला (न तो तसाच पुन ! खुर्लीत तमल',

टबळलावरचच आपल्या भ,जूळ' य असळेल्ला बरीक मनगटी घड राच्या
पंट्ट्यादी खळत छभना म्हणाली,

६ तुम्ही आलात, बर वाटलं मला |! ”

यानन्तर त्य.च्यांत बरेच समापग झाले, परन्तु त॑ बहुतेक कोलिजविषर्यी-

खुद्देनंतरची भेट ६७

चेच होते, अमा प्रोफेसर किती मनमिळाऊ आहे, तमक्या क्रिकेटिअर
प्रोफेसरळा सस्कृत कथ शिकवितां येत नाहीं, आदल्याच दिवशीं व्हरांड्यांत
एक मुलगी कशी पडली नि त्यावर सभोंब्रार कसा इंशा पसरला, इत्यादींचे
वणन शोभनन केल. ती तिची आपल्या कॉलेजविषयींची नव्य! विद्यार्थ्याला
वाटावी तजी उऱ्सुकता पाहून विज्ञयाने विचारंल,

५ फा्‌ग्च उत्सुक दिसता तुम्ही काळेजविषरयी ? ”

६: हो. कारण, रावषाच मी प्रथम, या कॉलेजांत येतें आई. गतवर्षी
मुंबईलाच शोते मी कॉालजात | ”

५: अस्स |! तरीच तुम्हांला क्षी पुण्याला पाहिळेलळ आठवत नाहीं मला! ”

“६ झो मत्र तुम्दाला सुट्टींतसुद्धा पाहिल होतं हृ ! ” अस म्हणून नेरळच्या
बततमानपत्रातील विजयाचा फोटो तिने त्याला दाखविला. तित्ती ती आप-
* "| प्री आस्था पाहून इषेभरित चित्तानेंच थोड्य, वेळाने विजय घरीं

आव तरा निघाला,

"साळा ऐोंचवावयाळा शोभना निघाली त्या वेळेस फाटकापयेत जातां
ता ३ त्या म्हणा,

'ग वे, घेतला सारीं मो तुमचा?”

५ ॥ “२ णच्य:, दाखवत आहे खरं माझ! ”

"५. ॥भ? घु टाळ (दी त्त वाट्त?”

£ , त ' ठू ९. | वाटल असत पण---” फाटकांतून बाहेर पढत
विज्या? उत्तर देळे. पुढीठ निष्कर्ष बोलण्याला त्याची जीम घजना !
म्हृणून त याक्य अधेवट सोडून त्यांन म्हटले,

६६ अ.मच्यारुडे आलं पादिज इं तुम्ही आता |! ”

“ येऊ कॉ 2”

“८ 3स॒ .:2सन नका! *घीं येणार त बोळा! ”

" बारे तेब्टा ! ? फोटकांयून शोभनाही बांदेर आळी; “ अहो, आतां
३९ ] छद्योग काय आहे मला 2 तुम्हाला मात्र वेळ कव्हा आहे ते पहा !
७*दी कोहीं मदयाप्रमाभ निरद्योगी नाहीं! ”"

६८ पुनमीलन

6 अस्स ! ” स्स्त्यावर पाऊल टाकीत तिच्या त्या वाक्यावर विजय
म्हणाळा, “ बरं, मग शनिवारींच या म्हणखे नर स्वस्थपणानं गप्पा
म्रारायला ! सुटी आहे त्या दिवशीं. ”

£ शनिवारी ? ” शोभनेने विचार करीत म्हटले. तिला येण्यास त्या
वेळीं वेळ नसावा या शकेन विजयाने म्हटले,

£ कां, येणार ना?”

६ हो ! पण सोमवारी येईन ! शनिवारी नाहीं! ”

त्या दिवशीं आपल्य़ा देनंदिनींत शोभनेने पुढील वृत्तांत ळिहिला---
नी आज विजय आलि होते. त्या दिवशीं पत्राने त्यांचं नांव कळलं
होतं, आज मन कळलं त्यांच ! किती प्रमळ आहत ते. सुट्टीनंतर कालच ते
कॉलेजांत पहिल्यांदा भेटले, पण त्यांच्या लाघवी बोलण्याने आमचा परिचय
जुना आहे असच वाटायला लागल आहे मळा ! म्हणतात कसे, कीं,
पत्राचे उन्नवे बाजुस वर पत्ता लिहिला नाहीं म्हणून शासन करणार
आहांत का? हो, 'चांड$गलळ शासन करणार आहे? आज पहिला हप्ता
म्हणून गप्पा मारायळा बोलावल, रतनपूरला किसानसभेला यांनाच बोलवावं
अस ळिहिणार आहे मी, तिथल्या कार्यकर्त्यांना, कळलं आहे म्हणावं आपले
सावंजनिक काये माझ्या एका मेत्रिमीकडून, अन्‌--पण जाऊं द्या; लिहून
कशाला ठेवूं ! माझ्य़ा ह्ृत्पटलावरच डिहिळ गेले आहे ते! ”

प्रकरण ७ वें ठिणगी |

पुष्ठळदां निःशब्दपर्गेच आश्रमांत वावरणाऱ्या आनेदस्वामींच्या गता”
युष्यातील घड,मोडींविषयी अजयाला काहींच माहीत नव्ह्त, पण आज
मात्र आतांपयंत न कळलेळी स्वार्मीच्य. आयुष्यांतील एक गोष्ट त्याढा
कळली.

“ कांहीं विशषष बातमी नाहीं आज ??” अजयाढ| स्वामींनी वि वारले,

“वा ! नाहीं कशी £? एकच काय, दोन बातम्या आहेत आज मामा ! ”
हाताची पहिली दोन बोटे॑वर हात करून 'चाळवीत अजय उत्तरला,
६ घेकीं एक वतेमानपत्रांतठी आहे अन्‌ दुसरी विकासपूरचीच पण वतेमान-
पत्रांत न आलेली आहे ! ”

तो काय सांगतो त॑ स्वामी लक्षपूवक ऐकत होते.

“मामा, सावरकर पुण्याळा येणार आहेत उद्यां. टिळकांच्या पुण्यतिथि-
निमित्त त्यांचं व्याख्यान ठरवल आहे पुण्याच्या पुढाऱ्यांनीं,

त्याचे हे उद्‌गार ऐकून एखाद्या नांवाबरोबर गतकाळांतील त्या नांवाशीं
निगडित असलेले प्रसग आठवतांना मनुष्य करतो तशी मुद्रा झाली
आनेद्स्वामींची, त्यांच्या मुद्रेवर आनंदाची एक लकेर उमटली. दाढीवरून
उच्नवा हात फिरवून तो तसाच मिझावरूनही वळवून डाव्या हातांतीळ
काठी त्यांनीं जमिनीवर आपटली आणि खालीं पाहात ते हर्षितद्ृदयाने
म्हणाले,

६६ कोण ! सावरकर ? इं इं ! मेमर्ध्यच सुटळा तो नाहीं का ! तूंच सांगितलं
होतस ते! ”

७9०७ पुन मा ल्न

“< सुटला ! ” सावरकरांच्या नांवाचें स्वामींनीं केलेले ते एकरी संत्रोबन
ऐकतांच अजय चमकला. उगीच कोणाला वाव्वनेही तिरस्कारण्याचा
स्वामींचा स्वभाव नव्हता हे त्याडा पूर्ण माहीत होते. त्यामुळे मग या
त्याच्या बोलण्याचं कारण, त्या थोर पुरुषाऱ्हदळचा आत्यंतिक जिव्हाळा किंवा
निकटवती स्नेह हेच नसेळ ना? चटकन्‌ अजयाच मनात येऊन गेले.
अन्‌ सावरकर अणि स्वामी याचा तसा समघ म्हणज---

परंतु त्याला फार वेळ त्या विचारात स्वामींनीं ठेविल नार्दी.

:: का£ मी त्याना अर तुरे म्हटल म्हणून आश्वथे वाटल तुला £ ”
ते म्हणाले, “ हं | तात्या म्हण्न एक रत्न आहे रत्न ! काय अचाट छातीचा
वीर आहे तो ! लद्वदानपणापासून पदाती आदे नामी!”

८ म्इणज £ त्याची अन्‌ तुमची मेत्री होती? ”

6 हो, एकप्रकारे मेत्री होती सन्‌ एकप्रकारे तो माझा गुरुदी होता.
करण आमच्या मित्रमंडळींत तो या दोन्दीं नात्यानीं वाबरत अस, वास्त-
वि मी त्याच्याहून चार वर्षानी मोठा; पण भासत असे उलटच !
विलायदला जारच्या अघीं नाशी* स्टेशनवर त्याची अन्‌ माक्षी शेवटची
भट झाडी, मामचीं ताटातूट होगार, म्हणून कार वाईट बाटलळ मढा. पण
माझ हात आपल्या हातात घऊन म्हणाला काय त', माद्दीत आइ?”

“६ काय८१? उत्घयुकतन अजयान चालना दिली.

५ म्हणाला, “' गोविंदा, वाईंट बाटून घऊं नको | मी विदेशी का चालला
आहे माहीत आहे न, ! मलाही बाइंट वाटतं तुमच्यापासून दूर जायला !
पण केवढा आनद होतो आदे दुसरीकडे मळा ! थोड्याच दिवसात आपला
हिंदुस्थान स्वतंत्र द्दोणार ! परतत मला हिंदुस्थानांत पाऊढ टाकायचं आहे,
त॑ स्वतंत्र भारताचा, स्वतत्र महाराष्ट्राचा, नागरिक म्हणून, त्रिटिशाचा
गुलाम म्हण्णून नठंहे ! मळा हसत निरोप दे; म्हणने या मधल्या काळांतही
डत्छाहद वाटेळ मला. अन्‌ त्याला परत आणळा तों एक लोइदंडांनीं जवड-
ढेळा बंदी म्हणून, फरारीसुद्धां झालों होतों मी त्या वेळेला ! ”

६ करारी £ ” आणखी कोणता हा घागा हातीं लागतो हे चांचपण्या-

डिणगी ! ७३१

करितां अजय़ांन विचारिळे, परन्तु तो संभषणाचा ओघ स्वामींनी तसाच
चाळू दिला नाहीं. अन्‌ त्यांच्या मनाविरुद्ध कांहीं करून, त्यांना,वास होईल
असे ब'टतांच तेथच थांबर्ग हा अजयाचा नियमच होता. त्यामुळें आपल्या
मुद्रेवरील आविष्कार लपवीत तो नुसताच एकत राहिला.

“६ घण हरकत नाहीं; ” स्वामीच पुढे म्हणाल, “' तदी म्हणून आणला
तरी पण दिंदुस्थानच्या पराक्रमाची ध्वजा नाचवत नाचवत फ्रान्सच्या
किनाऱ्याच्या उत्ञग तटाबर तात्यान रोबली आणि मगच तो हातीं लागला
राजफत्याच्या ! तो आता मुक्त झाळा आडे; रत्नागिरीच्या त्या अदिस्त
खुराड्यांतून बदर तांच वित्तीण रष्टाचा दा त्याला मोकळ, आहे; अन्‌
ईं 5 यक्षत्ररे अपुर वाटाव अती त्याची भरारी अर. समावस्क म्हणून
मजबरोबर खण,ऱ्या तात्याने दिमालयाएवढ! पराक्रम केळा याचा अभिमान
बाटतो मळा |! अपयश आलं नसते तर हिटलर, वझिनी, मुमोलिनी, डौ
व्हलरा यांच्याप्रमा्गंच तो 34राजळा असता. त्याच्याप्रमाणच सवध राष्ट्राचा
भार एकट्यानं अपल्या खाद्यावर बहाबा असा त्याचा अधिकार आहे!”

6 हो; आगि दुसर काय म्हणालात ?'' काहीं वेळाने स्वामींनीं एच्छा केली,

५ इथे एक पिलायती फर्म येणार आहे, दोन दिवसात; इंग्हडची कंपनी
आहे, काय नांव बरं 5 5 5!” कपाळावरून हात फिरवोत त्या नावाची
आठवण करीत अजप म्ट्णाला, नि अंत करताना त्यांन शेवटचा शब्द
थोडा लाजवीतच उच्चारीला. “ हो; थोमस्‌ त्मिथ अडू को; विदेशातून
एकद'म कापड मागवबायचं म्हणजे स्वस्त द्रान तें विकतां येईल इथे, असं
त्यांच धोरण आहे; काहींही करून त्या कपनीच बस्तान, इथें बसून देतां
उपयोगी नाहीं. पण आपल्या बिरोघाला न जुमानता ती फर्म निघालीच
तर बहिष्कार आहेच आपल्या हातात. तुम्हाळा कःय वाटतं?”

6 माझाच भाचा आहेस तू जया ! ” स्वामी म्हणाल; “ मात्र परदेशी
कंपन्या इथ येऊन व्पाप.र करण्याच्या गोष्टी बोलतात नि कांहीं ठिमागीं तो
कमालीचा यशस्त्री करूनही दाखवतात, याचं मळा आश्वये वाटतं, किती
लागरति व्हायला हवी आहे आण्ल्यांत अजून, ”

७२ पुनम ळन

वरील संभाषगाबरून स्वामींच्या गतायुष्याच्या एका अशात गोष्टीचा
उलगडा झाला या समाघ,नांनच नंतर अजय होता. चारसह। दिवसांनी तो
हाकुन्तळेकडे गेळा. तो तिच्या निवासस्थानी पोंचला तेढहां शकुन्तला घरांत
नव्हती; त्यामुळ परत जाण्याच्या तयारींत तो होता तों स्वतःच तात्यासाहे-
बांनींच त्याला हांक मारही,

“6 अहो, जय ! शकू नसली म्हणून काय झालं! आम्ही आहोंत की;
किती दिवसांत तुमच्याशीं बोलतो. आहे मी ! या, थोडा वेळ असला तर. ”
ते म्हणाले.

या वेळेस सकाळीं तात्यास,हेच घरीं असणार हे॑अलयाळा माहीत होते.
कारण ठरलेला नियम तात्यासाहेब मोडण शक्‍यच नर्व्ते.

कोणा एका न्य़ायाधिशाला न्यायाळ्यांत स्वतःच्या क'ळ्या झग्याच्या
गळपट्टीच्या सुट्या भागाळा हात लावीत निणेय देण्याची संवय होती. एक
दिवस त्याचा हा नियम अंगांत झगाच नसल्यामुळे चुकळा आणि त्यामुळ
त्या दिवशींच्या खटल्याचा निणय तो देऊंच शकला नाहीं, अस जर तात्या-
साहेबांना कोणीं सागितले असते तर ते त्यानीं बिनदिक्कत खर मानले
असतें; कारण ते स्वतः वरील प्रकारच्या ग्रइस्थांपेकींच एक होते.

सकाळीं लहानग्या प्रभाने हांक मारतांच उठायवे, त्याला जवळ घेऊन
प्वह्य घेतळा कीं त्याला थोडा वेळ खळवायचे, आपल्या कायाळ्यांत बसलेल्या
असरुख्प पक्षकारांच्या तक्रारी ऐकून त्यांच्या विषयीर्चे निराकरण करतां करतां
कोटोत वेळ नावयाची व्हावयाची नि खुर्चामागच्याच दाराचा पडदा बाजूडा
सारून झकुन्तलन त्याची त्यांना समन द्यावयाची, यांतला एक नरी नियम
'चुकळा तरी सजेघ दिवसभर त्यांना चुकल्याचुकल्यातारखे होई.

आणि म्हणूनच आतां तात्यासाहेब प्रभाला घेऊन बसे असणार ह
अनयराला माहीत हेते,

अनय पायऱ्या चढत होता तोंच तात्यासाहंबांनीं विचा रिले--

€ बेळ आह ना £”

६ हो तर ? '” अनयारने बरतांबसतांच उत्तर दिडे,

ठिणगी ! ७श

“ नाहीं तर म्हटलं तुमच राखकारण तुम्हांला मोकळे सोडायचं नाहीं!
चाकी इल्लीं तुमच्या तरुणांच्या या हालळचाळीशिवाय दुसर राजकारण महारा-
शांत राहूल आहे कुठे म्हणा ! ?

“ कां £ हल्लीं तर तं जास्त ज्लोगवलं आहे. एकच विषय सववोनीं
च्य़ायचा अन्‌ व्य़ाख्य़ांन देत सुटायच, लोक म्हणतात, इही म्हणतात !
* महाराष्ट्र मार्गे कां पडला ! ? केवढा मोडा विषय भाह! ”

“६ मूख आहेत बेटे, ” मांडीवरून उठून जाण्याची तयारी दशविणाऱ्या
प्रमाला तो उठल्यावर त्याच्या पाठीवरून हात फिरवीत सम्मती दाखवून
तात्यासाहच म्हणाल, “ आतां तुम्हांला माझं उत्तर जरा मजेचं वाटेल, पण नंतर
तेंच बरोबर आहे असं तुम्हाला कळेल, अहो, खर म्हणज, महाराष्ट्र मागेही
पडला नाहीं अन्‌ तो पुढेही नाही. आहे राजकारणात ! तो सध्यां या
रोडक्रासवर उभा आहे! ” हाताची बोटें एकमकावर आडवी करीत
तात्यासाहवेबानीं सुरवात केली.

: काहीं एका मर्यादेपर्यंत सवजण महाराष्ट्रामांग आले; पुढ इतर
रस्ता चुकळे अन्‌ दुसरीकडे गेळे. ती वस्तुस्थिति माहोत असल्यामुळं
तो सध्या तसाच उभा आहे. अन्‌ आता ती. सव चुकललीं मदरं
केव्हां परत मार्गे येतील, तेव्हां त्याना घेऊन पुढेही जाइल महाराष्ट !
आता एवढ खर, कीं त्या मॅंढरांना परत मागे खेचून आणण्याइतकी
आरोळी, आपले केळकर प्रभ्रति पुढारी मारूं शकळे नाहींत. पग म्हणून
त्यांनीं मापणही त्याचेबरोबर जाण्याच नाकारल॑ अन्‌ आपळा अधःपात
थांबविला ह काय थोडं झालं? ”

६ पण हे आभासाचे जग आहे ना? आपला उठाव दाखविण्याला
दुसऱ्याचा कमीपणा बरोबर घेऊन लावा ळागतो, एखाद्या साधारण सुदर
मुलीने दोन कुरूप मुलींना दोन्ही बाजूला घेऊन फिरायळा जावे नि, मग
ती अधिकच सुदर दिसावी तसं हे आहे. गांधींचा कार्यक्रम कांहीं मयादे-
पर्येत आक्षेपाई नव्ह्ता पण त्याचं बाजबीपेक्षां फाजीळ स्तोम मानतां कामा
नये ।

छ्ड पैनंमोलत

यानतर थोड्या गप्पा झाल्यानंतर तात्य साहेब म्हणाले, “ अच्छा ! परत
केव्हातरी बोळू आणखी | आमचे इ असे आहे ! स्व नियम समभाळावे
लागतात आम्हांला | ”

दुसऱ्या दिवशीं सकाळीं अभय पुन्हा आपट्याकडे गेला, त्याबळीं मात्र
रोकुन्तला त्याला भेटली.

“. का हो? काल तुम्ही तठच गेलांत ना! ”? लटक्या रागाचा आविमाव
"कॅरीत दाकुन्तलेन विचारल.

५: काय करता ? तुमच्यामाज कामाची गर्दी |! यानन्तर आमच्या व'य्याला
बेळ येईल तेव्हा ना!”

:£ अस का £ मग आज सकाळचा माझा सारा वेळ मोकळा माहे तुमच्या-
करिता ! चला पाहू ! . शोफरढ5 १? असे म्हणून मोटार असणाऱ्या
तबल्याअडे घाईनेंच शकुन्तला गेळी; '' आज खूप हिंडायच टरवल आहें
मीं, मोटारीतून ! लाऊ ला5डच जायचं बर का?” वरचा ओठ खालील
झोठावर दाबीत तिने ते मतर दाखविले,

मोटारींत दोघही बसल्यावर अजयार्ने गावाबाइेर जाताच मोटारचा बेग
बराच वाढविळा, वऱ्याने शकुतळचे कस केत भुरुभुरु उडत होते. अजयाचे
जवळच ती पुदीठ बाजूळा बवली होती. अजयाचे ते मोटार नालविण्यातले
कौशल्य माहीत असल्यामुळेच कीं काय, तिळा त्या वेगाचे मुळींच मय वाटत
नब्हते. चौकोलेट रंगाच्या मोटारच्या दारावर तिने एक हात ठेबिला होता
अन्‌ दुसरा अजयाच्या खाद्यावर रेळून ती आरामात बसली द्वोती. मोटार
चालवित चालविता मधूनच अननय तिच्याकडे पाहात होता. अन्‌ मधून
मधून ठिच्वाशीं बोलतही होता.

६ अजय १? कळळ का तुम्हांला ? ”

£ काय £ ” दिगू-नियंत्रक चाकावरीळ भोंगा वाबवीत त्यान विचारल,

५: शमस स्मिथ नावाची एक कंपनी इये येणार आरे!”

£. मळा माहीत आहे, ! ”

८ अन्‌ ती विदेशी आहे. ?

ठिणगी ! ७५९६

६६: तही पण माहीत आह!”

५६ कय बिचार आहे तुमच्या त्याविषयी !

£ विचार काय़ असायचा ? विरोधी प्रचार, बदिष्कार अन्‌ तही परिणा-
मकारक ठरल नाहीं तर---”

*“: तर काय!

“. पण त जाऊं ढे! क र्ण, वरील उयायच पुर पडतील,

अजञयाळा काहीं सागासांचें होते ते त्यान का टाळावे हेच शकुन्तलेला
कळले नाडी, मात्र त्याने टाळ टाळ केल्ली तिला जाणवली,

तीन एक मेल गल्यावर अजयान मोटार परत किरबिळी,. पण या उल्ट
दिशत त.चितू अतर आताच पाबसान झोड उठबिली, पाऊस सुरू
होताच ककुन्वळ्चो जा तिर(पट उडाली ती कांहीं विचारू नका. नाजूचेच
कांचेच दाय तिन लावून घेतल, तनच करण्यास अजयालाही खुणावळ
अन्‌ म.ग'5 चाजूची दार बद झादेत, दे माहीत असूनददी एकदा मार्गही
पाहिल, तेःढ्यात पजन्माच्या घारापाताने समोरील स्स्ता चांदेरी काप-
डा विरविरीत वस्ञःतून दिसावा तस, दिसत होता. त्यामुळ अजयाने
वेग थोडा सुमी ला. समारयपतच काचेच्या उघड्या जागेतून एखादा
थंज सुर्‌: न्‌ शकुन्त-च्या सुखकमलावर उडी वरेई, आणि आपल्या कोमल
कराग्रानां तोंडावरून, तो पुसून टाकण्य'करिनां ती हात फिरवी.

बजूनां झाड भरामर उलट दिशेल! पळत होतीं.

गड च्या गतीमध्ये, रस्त्यावर उभा असलेला एखादा मनुष्य पटकन्‌
मागे सरकल्याचा भात होई,

अन्‌ असे करताना पेटोलपेपाजवळ, विकासपूरच्याच टोकाला शहरात
शिरण्यापूञ तीं केव्हाच पोचली. अल्षय़ार्ने गाडी थांबविली. पेटोल देणारा
इसम पुढ आला. पेटोल्टांकीचे झांकण उघडण्याकरितां तो मागील
बाजूस गला.

पाऊस आतां थांबला होता. त्यामुळ अवघडळेळं अंग मोकळे करण्याकरितां
तीं दोघे मोटारचे बाहेर उतरलीं, त्या वेळेस त्यांना सुखकर गारवा भासला.

*७६ पुनर्मीळन

“ साईज पेटोळ तर भरपूर आहे, '? तो इसम मागील बाजूनं म्हणाला,

6 च्‌ च्‌ ! अरे, पण तुला सांगितलं होतं कोणीं £ टाकींय पेटोळ नकोच
आहि. स्पेअर कॅनमध्ये दे! एक गॅलन पुरे,

“ सुट पेटोळ कशाळा अजय ? ” इाकुन्तलेन विचारिले,

“ आमचे ते परेड बॅजीस आहेत ना, गरम कापडाचे! ते स्वच्छ
करण्याकरितां हवं आहे. ”

त्याचं इं उत्तर अगदी स्वर वाटून शकुन्तळा गप्प राहिली.

पांचसह! दिवसांनीं परत झकुन्तला अनयाला भेटली, त्यावेळेस म्हणाली,

“ नय ! चांगलाच प्रचार चालविला आहे तुम्ही हृ त्या फमविरुद्ध ! ”

£ हू | आगि तोसुद्धा अपुराच पडला आहे! ”

£ उहृणजे ! आणखी कांहीं करणार आहांत कीं काय! ”

“छु | छ। तोच कायम स्वरूयाचा करूं म्हणजे झालं! ”

त्याचे त॑ बोलणं शकुन्तढेला विचार करूनही नीट समजले नाहीं.

थॉमस स्मिथ कंपनीने आपलें दुकान सुरू केल्यावर आठच दिवस झाले
होते. अन्‌ त्याविषयी विकाठरपूरला एकच खळबळ उडाली होती.

व्तेमानपत्रांतून विरोधी अग्रलख लिहिले गेले होजे. विरोधी पत्रके वांट-
ण्यांत आलीं होती. आणि दुऊानाच्या उद्घाटनाच्या आदल्या दिवशीं तर
त्या कंपनीच्याच इमारतीच्या दारावर नि भोंतीवर विरोधी पत्रके न्‌ फळक
लटकाविले होते कोणी तरी ! आणि या विरोधाला न जुवानतांही, कंपनीने
आपल्या मालाची विक्री सुरू कली होती,

या सव प्रकारामुळे विकासपुरात त्या विषयावर बरीच चर्चाही सुरूं होती.

अजयाचे वरीळढ उद्गार काय सूचित करतात याचा रात्रीं बिछान्यावर
अंग टाकीपर्यंत शकुन्तलळा विचार करीत होती. पण तिळा कांहींच उमज पडेना.

मध्यरात्री ती जागी झाळी ती मात्र आगीच्या भयसूचक घटानि-
नादार्ने ! ती निजली होती, त्या माडीच्या खिडकीतून तिनम रस्त्यावर
'पाहिल, आगीचे दोन बंब फायरत्रिगडूच्या माणसांसह जलदीने गेले, त्यांच्या
मागोमाग, कुवूहळाने कांहीं गर्दीही दिसली चालेलली ! संत्र घांबपळ

ठिणगी ! ७७

अन्‌ आरडाओरड वाळू होती. बिछाना सोडून ती खाली आली, तों
तात्यासाइबह्दी त्याच विस्मयांत तिला दिसले,

£ तात्या, कुठं हो लागळी आग? कांही कळल का!”

“६ नक्की समजल नाहीं. पण खातां जातां एका इसमाला मी विचारलं,
तेव्हां त्याने थामस्‌ स्मिथ कंपनीच्या बाजूला असं सांगितढे, ”

५ ह्लाऊ येतां का आपण तिकडे ? ”

तात्यासाहेबांची संमति मिळतांच ती त्यांच्याबरोचर निघाढी,

तीं दोघे आगीच्या ठिकाणावर पोचलीं, तों आगीचा नहइमींचाच देखावा
त्यांना तिथं दिसला.

-बब्रे ळोकांची मनस्वी गर्दी उडाली होती. पोलीस त्यांना मार्गे हृटवीत
होते. व्यवस्था लावतांना कषचित्‌ नित्याची त्रास देण्याची बृत्तिहडी त्रे दाख-
वीत होते. एखाद्या जळत्या विशाल गोलांतून बाहेर पडाव्या, तश्या ज्वाला
कंषनीच्या इमारतीतून बाहेर पडत होत्या. त्या, तीनमजली इमारतीच्या
बरती गगनमंडळापयंत जात होत्या असंच वाटे, वेड्याप्रमाग आग सर्वे
इमारतीवर पसरली होती. इतकी कीं, थोड्या लांब अतरावरच ती
उभी होतीं. तरी इतक्या लांबूनहि आगीचा ताप शकुतळेला जाणवत होता.
आजूबाजूची सव मंडळी प्रकाशित झाली होती त्या ढखलखाटांत; आगीचे
बंब आग विझविण्याची पराकाष्ठा करीत होते. बाजूच्या घरांबर पाण्याच्या
घारा घरल्या गेल्या होत्या आणि खुद्द केपनीच्या इमारतीवर दोन बंच सपत
होते आग आदोक्यांत आणण्यांकरिता,

ते भयाण हृश्य पाहून त्याच्या उत्पत्तीविषयीं अर्थातच शकुंतलेला
ख्रिज्ञासा उत्पन्न झाली, ती त्याविषयी बिचचाएणार तोंच तिच्यापुढीलच
एकजण स'गू लागला;

५६ हग झाळ माहीत आहे का? आतां बारासाडेघाराला गप्पा मारून
मी परत घरीं ज्ञात होता. राघारण फलोगावरून मळा त्या पलीकडीळ
चाजूच्या दाराशीं उळ्षड दिवला, मट चोर आहे कीं काय ! मी पटापट
चालत आलों. अन्‌ इथे येलो तों कांय? ती आग थोड. पहरलळी होती.

७्ट पुनरनीळलन
आरडाआओरढ करून मो त्या समोरच्या डोकक्‍्टर!ना उटविळे, ” त्याने बाजूच्या
घराकडे हात दाखवीत म्हटले, “त्यांनीं फोन केला अन्‌ इतकं होईपर्यंत इ सवे
झाल, ” आपल्यापुढील ज्वालाग्राही इमारतीकड त्याने पाहिळे नि तो म्हणाळा,
६ अन्‌ गमत पहा, नेमका आज दोन दिवसच पाऊस उघाडला आहे. ”

सुमार दोन तासांनी आग विझविण्यांत झाली, तत्पूडीच अकुतळा
तात्यासाहमाच्यासर घरीं पोंचळी, त्या बेळेस तिळा एकच आश्चर्ये वाटत
होते. आणि ते हे दी, कोठेंही घोका उद्भवला कीं, आपद्ग्रस्याना मदत
करण्याकरितां त्वरेने ज!णारा अजय भाज कोठेच दिसत नळ्हृता. इतऊेच
नव्हे तर पुढे पांचसह्दा दिव उ तो तिळा भेटलाही नाईीं.

त्यानेतर आज सायंकाळी ती आपग होऊनच जेब्दां त्याच्यावडे जावयाला
निघाली. तेव्हां ती खली “यांच एक इसम तिल! दिसला. प्रथमतः तो कोण
हृ तिच्या लक्षांत आलें नहीं. परतु थोड्या विचारान्ती, त्या दिवशींचा
पेटोलपंप.वरील मनुष्य तो हाच हें तिला समजले, तिने त्याढा विचारले,

६: क[य॒ काम आहे? ”

: काम कसलं बाईसाइब ? ” तो म्हणाला, “ बाई, परवा रात्री. आग
लागली तुम्हाला माहीतच आहे, त्या ठिकाणी पोलीसांना तपासांती एक
पेटोळचा रिकामा डबा अन्‌ एक गोणपाटाचा जळका तुकडा सापडला, त्या
कळीच्या दाराशींच, तो दिसळा त्यांना ! दुसऱ्याच दिवसायासून त्यांनीं
आणखी तपास चाळविळा, सगळ पटोड पप पालथे घातळे त्याना; पण
तसलच डबे पपावर पुष्कळ त्याना दिसले. त्यामुळ निश्चित अस त्याना
कांहींच कळना, माझ्याकडद्दी ते आळे अन्‌ त्यानी मला तस विचालही, ”

६ बर, मग?”

६ हेव्हां मीं तो माझ्याकडचा नाहीं असंच सागितलं |! तरी परत त्यांनीं
झला त्रास द्यायळा सुरुवात केली आहे. तेव्हा पहा, एक पघरा रुपय
दझाल तर बरं होइल ! नाहीं तर तो त्रास टाळण्यासाठी मीं तुपच्या माटारच

नांब सांगून देईन !

ठिणगी ! ७९

प्रथग ओळखून हकुतळेने पंघरा रुययाच्या नोटा आणून त्याच्या ह,तावर
ठेविल्य आणि त्याला म्हटडे---

“: आता मात्र अगदी चूप बसल पाहिज ! ?

यनंःर अजयाकड ती पॉचली त्यावळस ज्याचा अपराध कला, त्याला
प्रथमच भटतांना वाटणारी भीति त्याच्या मुद्ररर तिला दिसली,

6 अजय परवा आगीच्या वेळेला तुम्ही दिसळा नाही कुठे £ ”

:: हू | पागच्या बाजूने आग लावायची अन्‌ पुढच्या चाजूने पागी घऊन
बावावयाच हे नाहीं मला यत ! ”

या उद्गारांवर मात्र शकुंतलच्या डोक्यांत ळख्ख प्रकारा पडला.

५६: अजय ! म्हणजे तुम्हींच त केलत ? ??

४६ | छ | मझ्या म्हणण्याचा इतकाच आथ माझ्या विरोधी प्रच्ारा-
नेच तो गुन्देंगार तस करायला तयार झाला; म्हणजेच पर्या याने---”

“ कांड्रीं सांगू नका ! सव समजल आहे मला ! आवांच तो पेटोल
पंपावरचा इसम येऊन गला. पोलिसांचा सतमिरा लागला आहेत्या सवीच्या
मार्ग. मीं त्यांची मूळ दाबली आहे! आतां धास्ती नाही. पण अजय, किती
उच्छखवळ आह!त तुम्ही ! तुम्हीं असं कांही अविचाराने कराल अन्‌ मी
दुःखी होडन ! तुम्हाला बांटळ मी स्वतःच्या स्वाथीकरितां, स्वतःच्या प्रेमा-
करिता स गते हॅ; पण त्याहीपेक्षा दुसराच विचार सांगायला ढावतो आहे हँ
मला ! तुमच्या असल्या एका चुकीने, ती चुकी उघडकीस आली, तर किती
कायेहानि दोईळ माहीत आहे तुम्हाळा ! विक्रासपूरचा हा युवकसंघ किती
विसबून आहि तुमच्यावर ! वास्तविक पुढारीच अनुयाय!ंना असलं कार्य-
विघातक कृर्‍्य करण्याला प्रतिचेचध करणारा हवा ! ”

६ पटतं तुझ म्हणण शकू मळा ! पण दे तरुणाचं रक्त आहे अन्‌ शिवाय
साबधतिरी घऊनच सर्वे कलं होतं मी. ”

“कही. अतो ! पण यापुढे तुम्हीं सगळं मळा भिचारूनच केलं
पाहिज |!”

- ५६ अस्स होय १” अज्ञय उद्गारला.

प्रकरण ८ बं अऊुरोद्रवम

सोमवारी शोभना विजयाच्या स्ोोलीवर गळी, ती किंचितू बावरलेल्या
अंतःकरणांनच. कांठापासून आंत अज्ञात अज्ञा एखाद्या जलादायांत चालत
व्वाढत जांब अन्‌ त्या वेळेला भीतभीतच पाबळे उचळाबी तक्षी तिची
स्थिति झाळी होती. आपली ही गति फाजीरशीपत्वाची नाहीं ना,
अशी शांका मधूनच तिच्या मनाला चाढून जाई, परन्तु दी तिची अस्थिरता
विजयाच्या सहवासांत केव्हांच विरून गेली.

कारण विनयाच्या संगतींत विषण्णतेचा थोडासाही भाग तिच्या मनांत
येगे शक्‍य नाहीं अर्स तिंच मनही तिळा सांगत होते.

ती विनयाचे खोळीवर पोंचळी तेव्हां बेठकीवरच आपलें फिडलू
दुरुस्त करण्यांत विजय गुंतला आहे असं तिढा दिसले, जवळच त्या तंतु-
वाद्याचा नाण पडळा होता. तारांची हालचाल करून मध्येच त॑ तो इनुवटी
डावा हात यांत घरी, त्यावरून बाण फिरवून एखादी गत त्यावून तो
कांढी आणि ती मनासारखी आली नाहीं अर्स कळतांच पुन्हां तो बाण
बाजूस ठेवून तारांची हाळचाळ करण्यांत गुंग होई.

छोमना येतांच हातांतळे फिहळ्ही टेबडावर टाकीत, तिढा खवळच्या
कोटबर बसण्यास सागण्याच्या उद्दशञारन तिकडे त्यांन हात केला,

६६ तुम्हांल यातलंहरी अग आहे वाटतं £ ”जसतां बततां शोभनेने प्रश्न केळा.

४६ दां! त्यां आश्चत्र काय वाटलं तुम्हांला ? ”

६६ नाही, समामधून वीरश्रीनें भाषण करतां तुम्ही अन्‌ या कोमळ तंतु-
बाद्या्ी तादात्म्य पावता; विश्वास जसायचा नाही चटकन! ”

भंकुरोट्रम ८१

6६ वरच आहे तुम्ही म्हणतां ते! पण इं शाख मी स्वतः होऊन नाही
शिकळों, आमच्या दःदाच्या आग्रहाने शिकायला लागलं मला तें. प्रेंटिक-
प्रथ्य असतानाच पहिल्यांदा फिडल हातांत धरलं मी, ”

विषय अर्स बोलतो आहे तों ज्षोमना कोटबवरून उठली, टेबलाबवळ
ग्रेळी आणि इतक वेळपर्यंत त॑विनजयान नीट दुरुस्त केळ हेते तसच
टेबळावरून तिर्ने ते उचललं.

एका हातान तो बाण तिर्ने फिरविला आणि दुसऱ्या हाताने तारा
वळल्या. कसला तरी किग्टा आवाज निघाल! त्या बाद्यामधून अन्‌ मग
तीच हसून म्हणाली,

५८८ काय़ झाळं विजय १ अगदींच वाईट लागळ असेळ ना कुफण्या
कानाला? ?

6 अर्थात्‌ ! तुमच्या या कोमल बोटांतून अस विसंवादी सर निघतील ही
अपेक्षा असंल काकोणाची ! त्यामुळे अपेक्षा मंगाने अधिरच आप्रिय
वाटल तें!”

विजयानं त॑ वाक्य कर्सेतरी संपविळे नि मग त्याच्या मनांत आळिं वी,
आपण अंस बोळलो नसतो तर वेर झाळें असतं. त्या बोढण्यामुळे क्षोमनेळा
आपण फार पुढ गेळॉ. अस बाटत नाही. ना, अशा सशयार्ने त्याने
तिख्याकडे पाहिलं.

तिच्या मनावर त्याचा परिणाम त्याळा दिसला न'हींच, उलट तौच
खटकन्‌ म्हणाढी,

6 हो ना ! मग दास्या दीं तुमच्या पराक्रमी बोटाची करामत ! ” अंर
म्हणतांना पराक्रप्री या शब्दावर तिर्ने खोर दिळा.

शोभनेकडे ओठ *व्वत उघडून हसत पहातच त्याने फिडल हातार
घतळे,

झरंच्न्‌ रागविरतारसचक अध्यी एक तान बाजविखी अन्‌ मग त्य
आण वाखविण्यात तुकवात केळी. शोभना सूर एकू वेऊे ढागळ--

* फुलल्या55कळ्या55पे5ना555्यो5555:, फुळल्या काया ”
६

८२ पुर्न कन

विजयाचे कदाचित्‌ दुसरंच गाणे मनांत घरून ती चाळ बाजविली
असेल; परन्तु शोभनेला मात्र हीच ओळ तः्क्षणीं आठविली त्या चालीसरज्षी,

अन्‌ तिने म्हटल्याप्रमार्गेच त्याच्या त्या. प्रभावी बोटांच्या स्पर्शसुखार्चे
समाधान पावूवच जणू कांहीं एकसथपणे त्या तारा कंप पावत होत्या. त्या
सुरेल तंतुनिनादांत शोभना इतकी रमून गेळी कीं विन्नययाच्या ध्यानांत र्ते
येईल, हा विचारसुद्धा त्याच्या त्या बोटांच्या हालचालीकडे नि त्याच्या
तोंडाकडे अधून मधून पहातांना तिच्या मनांत आला नाहीं, अधोगत
इनुवटीमुळें भ्रुकुटीच्या ठंनिध अशीच त्याची दृष्टि शोभनकडे पहातांना
वळली होती अन्‌ गाण्याची शेवटची लकेर वाजवून जेव्हां एखाद्या कुशळ
वाद्यकाराप्रमार्णे त्यार्ने बाण काढला तारांवरून, त्या वेळीं वरील गाण्याची
आओळच विजय परत गुणगुणळा,

आपला तके बरोबर ठरळा याचा सूकश्म आनंद शोभनेला मनांतल्या
मनांत झाला, विजयाने नेमके तच गाणे वाजवा याचे आश्वये तिला मुळींच
वाटळे नाहीं, कारण त्याच्या मनांतही तीच आपलेपणा'ची भावना तिनविषयीं
होती, इं नन्तरच्या त्याच्या भाषणावरून तिला चांगठेंच कळले,

£ कार छान फिडल वाजवितां इं तुम्हीं ! ”

6 हू | माझ्या अनेक आनंदापैकीं फिड़लवादन हा एक आनंद आहे.”

£ आणखी कुठच्या आवडी आहेत त॑ तरी कळूं द्या एकदा ! ” शोभना
चटकन्‌ म्हणून गेली,

या तिच्या जिज्ञासवर कपाटांतून एक ळहानसा छायाचित्रांचा संग्रह
काढून विनयाने तिच्या हातांत दिला.

त्यांतील एक छायाचित्र त्याने जरा वेळांपू्वाच फिडल्‌ वानवितांना घेतळे
होते कीं काय असा भास झाळा झोमनेढा, कारण, अगदी तंच त
होते थेट. नंतर तिर्ने पटापट तीं सवे छायाचित्र चाळली, एकांत तो
पोहण्याच्य पोद्याख घःडून एका तळावाच्या. बळएछावरच सरसर हात मारीत
होता. दुसऱ्यांत ग्ांवढळ लोकांचा खयूदय त्याच्यापुढे जमळा होता नि
त्याच्यासमोर द्यावेश्यारने तो व्याख्यान देव झेवा. मय. तिर्जे इदर सब

अंकुरोद्रम ८३

छायाचित्रे पाहिलीं नि पुन्हां त्या शतकऱ्यांच्या जमावार्चे छायाचित्र तिने
उघडे, त्या चित्राकडे पहात तिने विषार,

£ हू कोणत्या ठिकाणचं आहे ! ”

६ माझ्या कपेभूमीचे ! इनामगांवचे आहे ते.”

६ मळा एकदां तुमचं गांव पहायचं आहे. फार वाहवा ऐकलो आह
माझ्या मेत्रिणींकडून तुमच्या कार्याची ! त्या समुदायासमोर बोलतांना
पह्ाायाचं आहे तुम्हांला ! ”

“ अस्सं | मलाही माहीत आहे तुम्ही फार छान बोलतां तै. सभेमध्ये
तुम्ही बोळळांत--?”

“६ सभेमध्ये ? छे ! नाहीं म्हणाढळा कलिजच्या वादविवादसभेम्ध्ये भाषण
केलं आहे मीं पुष्कळदां.”

6 तुच म्हणतो मीं; मग उद्यां संध्याकाळच्या सभेमध्ये बोला ना
आमच्या ! ”

“< विषय कोणता आहे? ”

“ विषय ? अगदीं सोपा आहे; नुसत्या “ हिंदुस्थान * या विषर्यावरच
बोळलांत तरी चालेल, इतकीं उपांगे आहेत आपल्या राष्ट्राळा-संस्कृति,
इतिहास, धमे, प्रचलित राबकारण--”

: राजकारण? ” डावा पंजा आपल्या तोंडावर टेकीत शोभनेने विचारलं,

“६ हे कां £ राजकारण म्हटलं म्हणून घाबरलांत कीं काय!”

4 छु छे ! पण मी अजून कर्षींच बोललं नाहीं प्रकट सभांतून --”

* झूणूनच आज्ञ सुरुवात करा म्हणतों ना! ”

विनयाचा तो आग्रह तिळा खरा पार पाडण्यास घाष्टयांचाच वाटला,
कारण, दुसऱ्या दिवशीं संध्याकाळपर्यंत त कार्ये पार पडेड कीं नाहीं याचीच
तिला शका होती, परन्तु तिचे त्या दिवशीचे भाषण इत सुरेख झालें कीं
घरीं परतत येतांना विजयार्ने तिची फार'च स्तुति केली.

6 आजचं तुसयं भाषण मीं आतांपर्यंत ऐकळेल्या चांगल्या वक्तृत्वापेकीं
कक म्हणून राहीळ माझ्या ध्यानांत; ” तो म्हणाला,

टड पुनभाठन

५६ बोळण्याचे भग मला कधींच वाटलं नव्हत; पण राखकीय विषयावर
प्री अजून बोलळें नव्हते; त्यामुळे वाटत होतं कीं, कस काय होईल, ”

6 अन्‌ हे तुमचे यश इर्थेच थांबायचं नाहीं; सावअनिक कायेदत्याळा
खनमत तयार करायला वक्तृत्वासारव साघन नाही दुसर, मळा कार वाटतं
कीं, तुम्हीही त्याचा असाच उपयोग करावा,”

विजयाचे वरील उद्गार चारपांच दिवसपर्यंत शोभनेला एकसारखे
आठवत होतेच पण नन्तर एके दिवशीं त्यांच दोघांचे ल बोलण झालें त्यामुळें
विच्याप्रमाणच कांहीं तरी कार्य करण्याची अनिवार इच्छा शोमनेच्या मनांब
उत्पन्न झालीं. अन्‌ सावखनिक कार्य करण्याचा तिच्य़ा इच्छेचा अंकुरोद्रम
वाढीस लागण्यालाही चांगळा वाव मिळाला, विनय म्हणाला,

५ इूनामगांवच कार्यही अपुर वाटूं लागलं आह मला, त्या दिवशीं मी
खवळच्याच दोन तीन खड्छूंउ हिंडलो. अन्‌ आतां वाटूं लागले आहे, कीं
इतकी तयारी पुष्कळ आहे,”

६ ३झाकरितां£ ” शोभनेन प्रश्न केढा,

८ विणझामा'चा जोडघंदा शतकऱ्याना शिकवायला, पांच सात दिवसांतच
योबना आंखणार आई मी. मला वाटत माझ्या अपेक्षेप्रमाणे सवे अमल,
तर पंघरा एक दिवसांत त॑ सर्जे जमेल, एखादू महिन्याने इर्ये हह्वानस
ग्रामोद्योगाच्या कापडाचे भांडारही 'चाळेळ, आजूबाजूच्या बऱ्याय शत-
कऱ्यांना इर्थे माल पाठवायळा सांगितला म्हणजे झालं,”

६ कुझयाच्या साहाय्याने तयार केळेठ कापड असणार ते.”

५ सूलापासून विणकायापरत सत्र डोतकऱ्यांच्या झोउडींव तयार होणारं,
शेरख्याप्रासून टकलीपर्यंत सत्र यंत्रावरचं सूत असणार ते,”

६६ चरणा ? '' ओटावर ओ5 ट.बीत, आठ्या घळीत झोमनेतं कितरारठे,

६ ले. का? बाकी खरंय आ., ' झो भशी एक समग्र झाढी आहे
आपस्यांत, कीं गांचींचे-मत्र ते काहीशी. अहो-लळव असाच, पुष्कळ
बाबतींत मलाही ते पटतं; परन्तु ग चरख्याच्या मागची आयिर साहाय्याची

अंकुरोद्रम ८५

बठक मात्र भक्कम आहे. ते म्हणतात त अगदीं सत्य आहि. चरख्याच्या
जोरावर हिंदुस्थान बराच वर येऊं शकेल,”

६ उद्यां लढाई पुरू झाली तर त्याच्याच जोरावर रक्षण करूं हाकू
आपण आपलं, असंही म्हणाळ ! अहे, विदेशीय़ांनीं तोफा डागल्या हिंदु-
त्थानावर उद्या, तर काय तुम्ही त्यांच्यावर चरख्याचे खुदशन'चक्र सोडणार
कीं टकलीच मोहइनास्त्र ! ” मिस्किळपण शोभना इंसली.

६ या बाबतींत मीही तुमच्याच मताचा आई. परन्तु प्रामोद्धाराळा मात्र
हातकामाचे सूत कांत्गे हा एक प्रमुख घंदा आहे एवढीच मी चरख्याची
योग्यता समजतो. कारण, हिंदुस्थ!नच्या दातकऱ्या'्वा कजाचा बोनाच इतका
मोटा आहे कीं त्यत थोडी काट झाली तरी जरीच स्वस्थता मिळेल त्याढा,
सरकारघाराच किती खाऊन जातो त्याचं उत्पन्न ! ”

6६ हो ! तुम्ही ईं म्हणाळात म्हणून बरी आठवग झाली. याच कारणा-
करितां धाराबंदी करण्याचा विचार आहे रतनपूर सस्थांनातल्या शेतकऱ्यांचा,
कालच तिथल्या कार्यक्रत्यांनीं लिहिळ आहे मला. ”

६८ तुम्हांळा £ इं ! हं! माहीत भाहि तं मढा. ”

41 1 कसं | 9)

£ तुमच्या वडिलांकडूनच समलल त॑ मला ! नांव काय त्यांच ? नाना
ना! नेरळलाच दिसळे मला ते ! तेच बोलत होते त्याविषयी, '

६ ना? फार मोठं बादळ होणार आहे त्या संस्थानांत एखाद्या महिन्यांत,
शेतकऱ्यांची तिथली एकजुट वाखणण्यापारखी आहि बरं का! एक परिषद
ढवकरच भरविण्यांत येईल अन्‌ मग त्या महाराजांनाअतिमोत्तर मिळल.”

6 बरोजर'च होईल ते. कोग महाराज आहेत तेथल ? ”

6 महाराज! चांगल शिकलळे आहित, पग ते कधींच संस्थानांत नसतात
आतां सुद्धा, उन्हाळ्यांत काइमीरांत म्हणून गेळे ते उत्तर हिंदुस्थानातच
आहेत अजुन, अन्‌ त्यांच्या बदसलागारामुळच शेतकऱ्यांचे हाळ चालले
आहेत संस्थानांत |!

शेजय नि शोभना, यांची अशा तऱ्हेची चर्चा नेहेमींय चालू असे,
त्यांया ह्य परिचय पुढीरू वीस पत्वीस दिवसांत बराच वाढल,

८द्‌ पुनमीलन

एखाद दोन वेळां गप्पा मारल्याशिवाय दिवसच लातनंसे त्यांचा,
यासंबंधीं आजूबाजूच्या विद्यार्थ्यात बरीच चर्चा सुरू झाळी होती.
खुद्द शोभनच्या मेत्रिणीही याला अपवाद नव्हत्या. आज झोभना
कोळलमध्य मुलींच्या खोलींत लो पाय टाकते तों आजूबाजुच्या सवे मेत्रिणी-
मध्ये हास्यलकरींची एकच ळाट उसळली, मग ती यायच्या अगे'दरचच
त्यांचा तसळा वादविवाद झाळा होता कीं काय कुगास ठाऊक, शोभनेर्ने
समोर प्राहिळे तों, ज्यू. बी, ए. च्या वगातीऊ एक ठंगणी पग गोरीपान
मुळगी आपला चतकोरभर रुमाल तोंडावर दोन्ही हातांनी दाजदाबून
हास्याचे उमासेच्या उमासे देत होती. पढीकड'च पिंगपीग टेबलावर खळ
खळण्यांत आपण दंग आहों, अर्स दाखविणाऱ्या दोन मुली त्या हास्यकलछ़ो-
ळांत शोभनेची 'चर्या कशी दिसते ते पह्ण्याकरितां मधूनच आपली बॅट
उल्लव्या हातांत घरून दीवर डाव्या हातार्‍चया पंजा ठेवीत खेळ थांभवून
उभ्या रहात होत्या, त्यांनीं अंस करायला न्‌ शोभनेने तिकड पहायला जेव्हां
एकच गाठ पडली, तेव्हां त्या परत एकदां हंखल्या आणि सेळण्यांत दंग
झाल्या. शोभनेला हा काय प्रकार आहे ते कांहींच कळेना, त्यामुळे तिन
ह्चेजणी आपल्याकडेच पाहून इंसत आहे हं ओळखून आपल्या कपड्यांत च
कांहीं व्यंग नाहीं ना, अश्या संद्ययांन पातळाबरून उग्नीचच हात फिरविला,
केत सावरत्यासारख केले आणि उनव्या बाजून वळून मार्गही पाहिळ तरी
विळा कांहींच कळेना.

$£ माले, या बाईसाहबांना काय झालंय” द्वितीय वर्गातीळ एक नकटी नू
बुटकी मुलगी आपल्या जवळच्याच युळीचा स्यंद। हलवून इंउत म्हणाली,

६६ इइश ! खरच.” त्या मुलीनेंही आपळा डावा हात झोभनेकडे पद्दात
ढोंडावर इपंक्रळा,

त्यांचा हा स्रोंगाट उगीचच भाहे. अडे उमजून तिकडे दुळक्ष करीत
वैतागाने पुस्तक काढून शोभना वाचीत बसली,

खोळींतळा हंशा मग बराच कमी झाढा; इतका कीं, खिडकीकडे पाहून
कांही मुळें आपापसांत कॅळिणच्या पुढीळ पटांमगांच बोळत होती, त्यांश्षा

खंवादही शोमनेळा ऐकू आला,

अंकुरोट्म ८७

६ किल्ली संपली वाटतं फोनोची £? ” एक जण म्हगाला,

€£ तर !! किलबिळ संपली ती उगीच ? ” दुसरा म्हणाळा आणि त्या
विद्याथ्यातही मग हृया पसरला, वर्गाच्या तासाची इतक्यांत घंटा झाली नि
शोभना मग आपल्या वर्गात गेळी. पण तास सुरू झाल्यावर वर्गातही तिर्चे
ढक्ष प्रोफेसरमहाशयांच्या शिकवण्याकड नव्हते, तिला वाट्ळे--

£ क[य घाणेरडी वृत्ति आहे ही ! बरा कोणा दोघांच्यांत परिचय वाढला
कीं झाली यांचो टीका सुरू,

याच वेळेस मग तिच्या मनान विचारलें, ' काय, तुझा आणि विजयाचा
हा नुसता परिचय आई? प्रेमाचा मुळींच संबघ नाहीं यांत ??

त्यावर तीच मनांत म्हणाली, “हो, आगि प्रेम असल म्हणून काय झालं £
मग तर हा निरुपयोगी उपहास आहे निव्वळ ! उघड उघड पवित्र आणि
शुद्ध प्रमाचे महत्त्व जणूं कांही चोरट्या अनीतीच्या प्रेमाबिष्काराच्याच
जोडीच; उळट, प्रेम-तेही विज्यासारख्पा हुशार न्‌ पराक्रमी पुरुषावर
मी करते याचा भभिमान वाटेळ मला !?

मधघल्यासुटींत परत जेव्हां त्या मुलींच॑ संभाषण तिने ऐेकर्ळे, तेव्हां
त्यांचा रोख आपल्यावरच आहे हेंही तिला कळळे,

६ यंदा कोण जनरल चेैंपिअन येणार? ” एकीने विचारे,

९ मता ग काय माहीत? हिला विचार, ” शोमनेढा डिंवचत्‌ दुसरीने
उत्तर दिले,

£ काय ग, झुभा ” कोण येणार चँंबियन यंदा? पहिलीर्ने सांथ केढी,
६ अग शुभा काय सांगणार £ विबय परवर्धनच म्हणणार ती ! ”

“ नाहीं, मग काय तुम्ही येणांर होय ? ” रागानेंच शोम नेने त्या मुळीळा
विचारले,

६ हइश ! रागवायला काब झाढं त्यांत १ ”

६ रागवायला कांहीच झोळं नाही हे कबूळ, ” शोमनेमे सुरवात केळी,
“ कर्त तुमच्या मनोब्ृसीबद्दढ कींव येते हेच खरे, एखाद्या मनुष्याने
आपंस्याला पूथ्य अन्‌ आदरणीप वाटणाऱ्या व्पॅशीबहरू जिव्हाळा दोसखवक्की

ट्ट पुनमीळठन

कॉ त्याचा बिप-स तुम्ही त्यांच प्रेम हे यांत करणार! बरं, उमला त्यांच
ग्रम भखलं एकमेकावर तरी त्यांची टर उडवण्यासारख त्यांत काय आहे?
पवित्र प्रेम प्रकट असलं तर त्याची शुद्धता अधिकच वाढते. लपून छपून
प्रेमपत्र हिहिणारी नि भाषे चोरटे चाळे चालू्बिणारी व्यक्ति तुमच्या मरत
चांगली, असंच हो तुमची वृत्ति सागेळ |! सुशिक्षित म्हणडिणाऱ्या तुम्हीच
असं करूं हागला, तर तुमच्या शिक्षणाविरुद्ध नाक मुरडणारे तुमच्याविरुद्ध
केव्हांही ओरड करतीळ तर काय आश्चर्य £ अनुरूप मित्राची निवड
करणे हॅ, जन्मभर ज्याचे तोंडही प.हिळ नाही, त्याच्या निवडीपेक्ष
केव्हांही चांगलंच ! ”

शोभनेच्या या उद्गारांवर मात्र मग त्या सऱ्या सुशिक्षित (!) ख्रिया
गप्प बसस्या,

त्या दिवशी सायकाळीं गांवाब्रादेर शोमना विजय्रासमवेत फिरायला
रेळी, तेव्हां आपण आपल्या आयुष्याच्या वसंतचवूतचच वाबरत आह़े
असंच भोंबतालच्या फुलोर सृष्टीला पाहून तिळा वाटत होतं. सश्‍दिवता
आप्ळ आकषक रिरिवे लेण स्याळी होती. आपल्या परिवाराच्या बेभवाला
स.जेळ अश्याच प्रकारचा वित्रित फुढांचा सड तिने आजूबाजूला टाकळा
हेता. क्षितिज्षापळीकडून रविराज आपल्यावरील आड येणार -घपटलाचे
आाबरण दूर करण्यांत यक्ष न आल्यामुळेंच कीं काय त्या अंद अभ्नपरलाच्या
वालीं झटकन्‌ व्हितिजावर जी एक चिंचोळी मोकळी पट्टी होती तींत शिरला,
त्या पीतांबराच्या भाकर्षक सुषणरगांत काहीं विहंगम आपापल्या शक्तिप्रमार्ग
पराऱ्य़ा मारून घेत होते. मग थोड्याच बेळांत तेथच्च निबिड अंधघःडारांव
(क्षनीच्या सांनिध्यांत अःपणास रहा ळागेळ याचा त्यांना अंदाज होता काँ
काय कोण नागे !

सुवासिक नि प्रलोभनीय पुष्पसमूशाच्या बाजूला इ।रित प्रणेसमुश्धय फडकत
प्रसावा त्याचप्रमाणे छोभनेड्या मुखमंडळाच्या समंतात्‌ वाऱ्याच्या झोकात
रगणाऱ्या विच्या पातळाच्या पदराचा परिवार होवा, आणि तिच्या या
प्रेक्षणीय वेभवबिस्ताराच्या पल्ला वाढविण्याकरितांच पएदसच्या दशा अध्रिक

अंकुरोट्रम ८९

खाबवर लावळेल्या दिसत होत्या, सध्यावमयीच्या त्या दिनकर न्‌ रजनीच्या
संयोग च्या कालांतरांत शोमना ब विनय ही दोघही परिचय्र नि अबाचित
मंत्री याच्या सीमेबरच प्रमाच्या रेषेवर रमत होती. प्रेमाच्या साम्राज्यांत
खदाच्य़ा माहली 6 गजान। मज'व असतो. त्यांच्या त्यांवळच्या एकाम्तांत
आजुगाजूच्या अडचणींचा किवा आयुष्यातील इतर दुःखांचा मुळींच विववार
सव्हता, परन्तु वेयक्तिक लिन्नतेचा तिबार सोडळा तरी समोरूनच घांबत
जाणाऱ्या एका खेडवळ मुळावरून त्याच्या गुजगोष्टींचा कळ साइनिकच
क्नीवनाच्या विषमतेच्या विचाराकडे वळला,

“ किती आनदांत आहे हॅ पेर ! ” शोभनेने त्याच्याकडे बोट दाखवित
म्ह्ट्ल,

“ ब्रालपण आहे ना? वडिलांच्या कुपाछत्र मुळे विषम समाजरचनेची
घग लागत आहे कुठें त्याला ? यांच्या पोटावर अन्‌ श्रमांवर भ्रमंतांनी
येषआरामी हवेल्या बाघाव्या अन्‌ याची मुळे मात्र दारिद्याच्या जन्मसिद्ध
शापानीं तशीच राहाबीं ! गढूळ पाण्यांत आघोळ हाच याचा नेलविहार,
पहिल्या दोन पुस्तकांचं वाचन हच याचं शिक्षण अन्‌ आथिक गुलाम.
गिरींत पिचणं इंच जीवनसबेस्व ! पग इं अठंच 'चाळायचं, सुखवस्तु अन्‌
स्वेनी लोकांच्या उंचीवरील इंवेल्या अन्‌ दारिद्याच्या गततील गरिबांच्या
दुबळ्या झोंपड्या यांत हा विषमतेचा चढ पसरलेला असायचाच, समाज-
रचनेत बदल हाच एक उपाय आहे याला. ”

£< उदणज, भाई ढोकांचं तेत्वशान मान्य आहे तुम्दांडा ? ”

६: छे छ ! रशिया म्हणने परत्रह्म मानून नाचणारा मी नाहीं ! हिंदु-
स्थानांतली त्थिति रशियांदल्या स्थितीहून चरा निराळी आहे. पण किती
झालं तरी तेंही एक ठत्वशञान आहे. मानय, विश्‍दंधुत्व बगेरे गोष्टी फार
दूरच्या आहेत. परतु त॑ सोडलं तरी दीन जनता अशीच हाळअपेष्टांत पढून
रावी ६ मला मान्य नाहीं, भ्रीमतांच्या तुखसोयींत काट मारूनही ह्यांना
न्यास्प ती सवळत दिलीच पाहिन अन्‌ त्यांना त्यांच्या इक्कांची जाणीव
करून देण्याळा शिक्षण हा एक बराच गुणकारी उपाय आहे. ”

९७ पुनरभीलन

£ सुज्ञानता म्हणजे संपन्नता नव्हे ! ”

४ ज्ञानानंच आपल्यावरील छळाची अन्‌ आपल्यांतीळ आवडयक सुधार-
णांची त्यांना जाणीव होईल. हिंदुस्थानचे भाग्य पुष्कळस हातकऱ्यांच्या उठा-
वणीवर अवलंबून आहे. इनामगावाकडे ह्याच दृष्टीनं मी पहातो, एक गाव
उडवून काय होणार ? असं विचाराल तुम्ही, पण त्याला उत्तर एकच कीं,
पहिळे ग्राव विजय उठवील, मग मागील वाट दुसऱ्यांना मोकळी राहील, ?

चित्रविचित्र आकाराचे नि रंगाचे ढग आकांश्नांतून फिरत होते. थोड-
थोड्या वेळाने त्यांची चाळवाचाळव होई, सूरयरेप्रकाशाचा कोन बदलला
जाई आणि मग प्रकाशकिरणांचा समुचयही मिनंतम चमके.

£ क्रिती मजदार देखावा दिसतो आहे नाहीं १! ” शोभनेने विजयाला
विचारिले.

:£ जवळची शोभा सोडून नितगाचं सोंद4 पाहण्याइतडा मी कांहीं अर-
सिक नाहीं |! ”

५६ हो ! कांडींतरीच ! ” मान वेळाबीत तिर्ने लटका अभिनय केढा. तो
विजयाला मोठा मोहक वाटळा, तिचे स्वेर कुंतळ पाहून कृष्णकमळाच्या
दयामलवणीय बिसतंतूंची वायूच्या सानिध्यांतील हालचाल आठवली त्याला,
हृदयाची पडछाया मुद्रेवर पंडत अर्सते ना? निरांमत्र प्रेमाच्या ज्या सुस
लहरी शोमनेच्या अतःकरणांत कंप पावत होत्या, त्यांचा परिणाम म्हणूनच
बहुधा तिच्या मुद्रेवर चचल छटा पडळेळी विजयाढा दिसली. तिच्या काळ्या-
भोर नि किंचित्‌ टपोऱ्या डोळ्यांची आपां्गेही अगदीं झुभर नसून त्यांत
अल्पसा निलीमा पसरळेळा मासळा त्याली, तिर्म अंगांत धातढेल्या काळ्या
ब्लाऊजची तिच्या स्कंघप्रदेशावरील कड ज्या श्थलावर संपत होती तिथूनच
त्या रंगाच्या अंतिम विरोधाच्या वणीचा तिचा मांसळ भुजदंड अधिक
शोॉमिवत दिसत होता. तिच्या अंगांवरीळ क्षणोक्षणी ढळगारा पदर तिन
एकदां घट्ट ळपेढून घेतळा व "काय ग 5 तरी हा वारा बाई ' अर्हे म्हणत
विजयाच्या अगांखवळच ती सरकली, आपल्या प्रेमंदेवंतेच्या त्या पवित्र
सौंदर्याच्या निरीक्षणात विधय इतकां गुंग होता. परंतु भार्वेनांचा खेळखंळॉट

अंकुरोटरम ९१

तसाच चालू ठेबिण त्याढा अश्नवक्य झाळे. म्हणूनच त्यांचा आविष्कर कर-
ण्याकरितां भपल्या वामस्कधावर मस्तक टेकून बसलेल्या शोभनेकड तो
दृष्टीनेच बळळा अन्‌ तिच्या रेशमी केशभारावर आपळा कपोडभ,ग रेडून
थोडा वेळ थांबठा, त्याच्या या कृतीने संतृत होऊन काढळेल्या शोभनेच्या
एका हुकारानं तो त्या सोख्यवसमाधींत अधिकच गुंग झाळ.

सूर्याने आपळे डोळे मिटले, क्षितिजाखालीं पळाछत्या भार्कराचा शोध
ळाबण्याकरितां तमराजांनी आपला प्रभाव सवे अंबराच्या कानाकोपऱ्यांत
पसरला आणि त्याखालीं जरा वेळापूर्बीच शोभायमान दिसणारी ती टेकडीही
आपला काळोखाचा बुरस्ाा आपल्य़ा अंग्रावर ओढून स्वस्थ बसही,

* चलाययं ना: किती अंधार पडढा हा ! ” विजयाची ती सोख्यसमाचि
शोभनच्या या वाक्याने थोड्या वेळाने भंग पावली.

£ मी केव्हांच निषणार होतों ! पण तूच मळा घुटमळत ठेवळंस इर्थ !

“£ ते काय विववारतां ! ” मोइक खळ्य़ा गाळांवर प्रकट झाल्या तिच्या.

£ परबांच स्विमिंग कॉपिटिशन्स आहेत आमच्या, ” विषयाने नंत्तर
तिला सांगितळ,

£ म्हणने ? एवढ्यांव आत्या कीं काय? ”?

“ हो ! पण एवढ्यात कुठच्या ! चागला भगस्ट्ही संपत आढा ना?£
पण तेही खरंच आहे ! मनःस्थितिच कालाची ळांबी ठरवीत असते. ?

तो असेंच म्हणत आहे, तोंच तीं दोघे उठली, गांवांत श्िरतांना, टोड-
नाक्याच्या वळणावरून रत्त्याला ळागल्यावर झोमना विनयाळा म्हणाळी--

“ बिज्यय, तुम्ही किती दिवसांत घरीं आळा नाहीत आमच्या |!”

५ होतं आहे खर अस. ?

५ आज रात्रीं याळ ! काकांना सांगून ठेवते घरीं रहायला! अ?

“ अच्छा ! ” अंस उत्तर देऊन विजयाने शोभनेचा निरोप घेतला.

रात्री बिजय शोभनकडे पोंचढा, तो दारांतच काका त्याढा भटळे वे
मभाढे--

५ दाय हे! भाब आठवग झाढी होय आमची ? ”

९५ पुनर्मीळन

६ नाहीं: पण परवां मी आलों होतो, तेव्हां तुम्ही घरांतच नव्हता!”

६: अहो, आमच्या भॉफिसचे आओडिट सुद आहे. ना! त्यामुळे मला
बेळ नव्हता फार ! आमच्या बँकिंग खात्यांत असा त्रास असतो कांहीं
वेळां, पुढ मिळणाऱ्या मोकळिकीच्या आशेवर, स्वतःच साख्य डिस-
काऊंटूम घ्यावं लागते अशा वेळीं! ” मान इलवून हंसत काकासाहेब
म्हणाले. त्यांच्याजबळ दुसर कोण असलें आहे, हे पाहतांच ते रामभाऊ
डोते असे विजयाला कळ

6 यांना तुम्ही ओळखतां ? ” रामभाऊंना विजयाकडे हात दर्ेवीत
“काकासाहेबांनीं विचारलें.

“ बा, म्हणजे चांगलेच; हे आमच्याच गांवचे ! ” रामभाऊ उत्तरल,

८ अते कां? छान! झामच्या जोभनेचा न्‌ यांचा चांगला परिचय
जमला आहे ! ” काका म्हणाळे, पग त्याकडे आपलें लक्षच नाहीं असे
शोभनेने दाखविळे. काका पुर्द म्हणाले “' चचागल आहेत ! हुशार आहित,
पराक्रमी आहेत, चळबळे आहित ! अहो, या तरुणांनी बर आपापसात
बअमवून घेतलं तर आमची तरी काय हरकत आहे? ” नंतर विजय अन्‌
शोभना यांचेकडे आळीपाळीने हात दाखत्रीत काका म्हणाले, “ मी तर
नानाला सांगणार, कीं बाबा रे तुला तरी कुठे होगार आहे संशोधनाची
दगरग ? ” तेव्हां सूचिताथाने काकांचे हे बोलणे चाळू असतांच शोभनेन
विजयाकडे पाहिळे, “ बघितलेत ? काय धूत आहेत काका आमचे?”
अरवैच विचारीत होती ती त्याला न बोलता !

६ काय म्हणतां ! ” रामभाऊंनी आपले डोळे विस्फारिले, “यांचा
तुमचा असा संत्रंध आहे का? ६5५5! ? हे. कांहीं प्रशस्त नवेहे अशा
-अवाने रामभाऊ इंसले,

का | कायर हरकत आई?”

6 हूरकत ? यांनाच विचारा ! यांचं इनामगांवचं जीवन £ गरीबांना हे
आपल्या कुटुंबाप्रमार्ग आश्रय देतात अगदीं ! ” राममाऊंनीं आपडीं
नापसंति दर्शविणारी अशी वाक्यय्रोजना केली, त्या दिवशीचे इनामगांदच

अंकुरोट्रम ९३

त्यांचें बोळणे आठवलं विजयाला ! त्याची दृष्टि चपापढी ! काकांनीं नि
शोभनेनं आपल्याकडे न्याहाळून पाहिळे अश्यी शंका आली त्याढा
थोतांड कां होईना पण उग्रीच रामभाऊ भरकटायचे कांही. तरी
तिर्थ अन्‌ आपल्या अमृतमय़ जीवनांत मिठाचा खडा पडायचा थोडा
बेळ ! विजयाला वाटले, कारण अंती त्याची विशुद्धता पटलीच
असती सवांना, असा त्याचा आत्मबिश्वासच होता.

हा सर्वे ्रकार इतका चटकन्‌ झाला कीं काकांनी जणू सवे कांहींच झाले
नाहीं अर्ते दाखविळे नि सारवासारव केढी-““'अहोे ठावेजनिक आयुष्य
म्हणून ना! बा मग आमच्या शोमनेळा तर हास आहे फार त्याची, ??

6 त पुरे झालं तुमचं काका बरं का? ” शोभनेत त्या बओोलण्याविषयी
नापसंति दशविढी,

६ बरं आई! तेव्हां काय विजय ! हे रामभाऊ मी अन्‌ हिचे नना,
शोभनेकडे त्यांनी, बोट दाखविळे, “ पकांच शाळेत लहवानक्गीं शिकलो.
पुढें नाना घरींच राहिळे, आम्ही ह्या बॅकिंग नि अकॉटन्सीइडे बी, कॉम,
होऊन वळशें अन्‌ हे--?

६ त्यांच माहित आहे मठा !'”' जरा चिडूनच विजयाने उत्तर केळे,
त्याचा आवश पाहून तो प्रकार काय होता ते॑ इतर कोगालाज़ कळळे
नाहीं !

6 हो तुमच्याच गांबच हे! तेव्हां त॑ ठीकच आहे, ' परत एकदां
काकांनी सांबरून घेते नि मग इतर बऱ्याच गप्पा झाल्या त्या संघाच्या !
राजी घरी येऊन अंथरुणावर अंग. ३कतांना, शोमंनेच्या मनांत एक.
शेका आढी, पग तिनेच सप्नाधान करून घेतलें आपते--

॥ घ्राझे वित्र, अते कधींच असनार नाहीत. ” ती म्हणाली,

भ्रकरण ९ वं रहस्याचा एक दुवा

सकाळीं पोहण्याचा दंगलीत भाग घ्यायचा म्हणून लवकर उठायचे
याच हेतूनं आदळले दिवशीं विजय लवकरच झोपी गेला, आदल्या'च दिवशींचा
त्याचा नि शोभनेचा संक्रमित जीवनक्रम आठवून आज याचें मन पूणपर्ण
समाधान पावळें होते. निरतिशय समाधानाच्या मनःस्थितींत तो गाढ
झोंपळा होता. पहांट केव्हां झाली इंही त्याला कळले नाहीं. चित्तवृत्ति तलीन
करणारा उषेचा प्रकाश खिडकींतून आंत येत होता. त्या वेळेस खिडकी-
जवळील आपल्या मृदु शय्येवरील मऊ उशीवरच आपलें मस्तक चाळवून
त्यान खिडकीतून पलीकडे पाहिले ! उजळत्या दिशेला सोनचाफ्यारचे झाड
आपला पुष्पतचय विखुरलेळा असाच हालवीत होते. टेबलावरील गजराच्या
घडाळांची टकटक चाळूंच होती अन्‌ शजारच्याच खोढींत नेहमींप्रमाणे
दुघ घाळून जाण्याऱ्या भय्याने दुधाच्या बरगीचा खडखडाटही त्याढा ऐक-
विला; उठायला अजून थोडा अवकाह आहे अर्स समजून आपल्या पाया-
ळगत'चा ढाल रंग त्यानं अंगावर ओढळा, एका कुशीवर तो वळला, नि
एका अल्पश्चा, गुलाबी थंडीतील साखरशोपेत तो दंग झाला.

थोड्य़ाच वेळांत सूधकिरण भापल्या अहंख्य हातांनी आपल्याला उठवीत
आहेत असेंच त्याला वाटळे, ख्विडकींतून दिसणाऱ्या नेल्या घराच्या कोलारा-
वर अगणांतील झाडांची छाया माग पुढे झोंडे घेत होती. डाव्या बाजुच्या
गुंतुऱ्याचा ढाळ चुट॒क पुष्पसमार आपल्या टबटबीतपणार्ने उठून दिसत शेता.
पोपटाची चिमणीं पोर॑ आपला आवाज काढीत होती जजळच्याच पेरुच्या
झाडावर अन्‌ ब्तमानपत्र विकणाऱ्या मुलाचा, रस्त्याने ढांब लांब ऐकू येत
नञाणारा एत्रांती र मथळ्य़ाचा मोरडाही त्याळा एकू आढा,

रहस्याचा एक दुवा ९५

पांघरुण बाजूला फेकून देत तो कॉटवर उठून बसळा. डजव्या हाताची
बोटं डाव्या हाताच्या बोटांत अडकावून हात ताणून त्याने एक जांभई दिढी
नि आपल्या मलमळीच्या अंगरख्याचा मागचा भाय दोन्हीं झतांनीं नेहमीं
प्रमाण खालीं भोढीत तो उठला. धोतराचा सोगा नीट खोचला त्यार्ने अन्‌
खोलीचं दारही उघडले,

प्रातावषी आटोपून खोलींत आल्यावर अ,पलळे पोहण्याचे कपडे काढीत
तो बसला होता; त संपवून तो जेव्हां परीटाकडून आलिल्या शटला गुंड्या
लावीत येरझारा घालीत होता, त्या बेळेस त्याच्या पायांतील खडावांचा एक-
सारखा आवाज होता. मधूनच आपल्या पायांच्या आवाजानं बाहेरूनच
कोणीतरी दारापर्येत आले आहे असं त्याला वॉट, दूधवाल्यानं आणलेढं दूध
पातेडींत घेऊन परत दार ळोटून न टाकतां ते त्याने तर्सेच उघडे ठेविलें
अन्‌ स्टोव्ह पेटवून त्यावर दूध तापत ठेविले.

परत आरश्यासमोर तो आपले कॅस सांवरीत असतांव त्याळा शोमनेचे
प्रतिबिंब दिसले, दाराच्या 'चौऊटींत उभी होतीं ती; तिचे निसग्रतःच लाल
असलेले ओठ प्रातःकाळ्च्या तरतरीसुळे अधिकच शोभिवंत दिसत होते.
झंद नि मोहक कपाळावर कांहीं केस स्वेरपगे बागडत होते. उजव्या हातानें
पातळाचा पदर ती पुन्हांपुन्ह्यं सांवरून घेत होती, वक्षःस्थलावरीळ किनारीचा
तिचा ब्डाऊज त्यामुळे झाकला जाई. "पातळाचा पदर घरळेला उजवा हातच
वर आपल्या मुखकमलडाकडे नेऊन, आपल्या येण्याकडे यांचे अजून करस
लक्ष नाहीं याचच आश्चय करीत, तो हात तसाच उलटा तिनें तोंडावर
ठेवला होता. वरील ओठ खालील ओंठावर दाबून त्यावर त्या हाताची दोन
बोर्टे ठेवून ती इतत होती, तिच्या गालांवर त्यामुळें अस्फुटश्या खळ्या प्रकट
होण्याच्या बेतांत होत्या. गुलाबाच्या प्रफुळ्तेपूवीच्या कळ्याच बण. कांहीं !
तिच्या उजव्या हातांवीड सोन्याची बांगडी कोपराकडे सरकली होती आणि
खिडकीनींळ सूयेकिरणांमुळे चमकणारी तिच्या कानांतीळ कुड्यांची झांक
तिच्या कानशिलावर पडळी होती.

तं प्रतिबिंब पादाण्यांज विजय यक झेता.

९९ पुनमीलन

खोळीच्या मिंतीशजारीच स्टोव्ची घरघर चालू होती. लालसर झाक-
गीवरीळ बाजुस खळत्या सूयकमळाच्या पांकळप्रांप्रमागे ज्याठा पसरत होत्या
आणि त्यांचेच उलटे प्रतिबिंब खालींल पितळेच्या टांकीवर उमटलं होते, त
अरासं वांकड तिकर्डेच.

6 जोंदयीपासन चाललं होतं वाटतं १ ” शोभनेनेंच शांततेचा भंग केला.

6 सोंद्यांच निरीक्षण चाललं होतं ! ” आपला ढाबा गाल किंचित्‌ बर
खढवीत हंसण्याच्या संवयीचा अवलब केला विजयाने अन्‌ टेबहाजवळील'च
खुर्ची जरा पुढे ओढून ' या ना ' अंत विला तो म्हणाळा,

६६ तुम्हे एवर्ढे सुंदर आशांत ? ” खुर्चीवर बसता बसता शोमनर्म प्रश्न
केला.

५ कुनास माहीत ! पण तुमचं प्रतिजिंत्र तरी सुंदर आहेच ना?”

6 प्री तिथ किती वेळची उभी होते; पण तुमच ढक्ष कुठं होते तिकड? ”

तिच्या उंचावलेल्या उलव्य़ा मुबईकडे पहात तिहवान त्तर दिड, ७

6 माझ्या पाठीला डोळे नाहीव! ”.. ९7 १० > ( त्र

6 घण पुढे तरी आहेत ना! आरशांतव मी आलिली प यळा इवी'
हेते! ”

“ इंद्रघनुध्याचं मोहक इय सोडून त॑ सूयाचे प्रति्निब म्हणून, सूर्य
फशवळा कोणी कांहीं क्षितिबाखाठीं घांबत नाहो! ”

6 झितिजापठीकडे राहूं द्या, पण दारापर्यतही घांबायला नको होतं!
ह्िप्य घांवढी अतती इथून, ” या तिच्या विनोदावर मग विबयाने <टोव्ह
विशविष्ण,

शो मनेने खोडीमर दृष्टि टाकळी, त्या वेळेस फळीवरील पुस्तकांची ओळ
फाडून पाडून तिचे डोळे त्यांच्या नांकावरून फिरळे “ आबचा हींदुत्थान, ”
"ळत पिरपर्याचा, ' “कत 0 छळ्त-छेपणाकााड, ' ' एह्ण
[भफा8.” इस्वादी नावे. तिन बाचलीं नि म्हटके---

66 द्रींच पुस्तक बमवढीं आहेत तुम्ही ! ”

6 हो, विभातिच्या काळांत माझ्या, कायीळा पोषक असं बश्ध वावतो

'हइस्याचा एक दुवा ९७

ही, उलट सुलट विच,र कळतात; एखाद वेळेस चांगली मरही; पडते
पापल्प़ा माहितींत. ”

टेवलावरचीच मासिक उचळून शोभनरने चाळ्लीं नि तिच्या द्वातांतीळ
यासिकांतील एका चित्राकड पाहात ती म्हणली, '' मी ज्योतिषी न'हीं
ण आज एकदम स्फा्त आळी आहे. मला ज्योतिष सांगायची ! ''' अंस
हणून ती दृंतरी अन्‌ गालावर खळ्या उमटल्या तिच्या !

€ कोगाच ?

“६ कोणाचंही ! तुमचंच सांगू? आज तुम्ही पोहूण्यात पहिळे येणार !
अन्‌ मग मळा काफी मिळगार त्यावद्दळ, आणखी सागू १ आज तुम्हांला
कोणाच तरी निमंत्रण आलेल असण,२ |! ?

6६ यापेही पहिलीं दोतव ठरलेलींच होतीं. तिसर मात्र खरच ओळखलंत
बुवा तुम्हीं ! इं पहा ! परबां तुम्हीं विचारल दोते ना? तंच घरी चाळून आले
आहे. रतनपू बिषर्यीं आपग बोलत होतो ! तिथल्या शेतकऱ्यांच्या परि-
पदेडा परी अध्यक्ष ठावे अस मत आहे त्या कार्यकत्यांचं ! सप्टवर अलेर
भहे ती परिषदूं ? !

५६ हो ना! मग काय वाईट आहे? वा! चांगलंच |! ? आपला त्यांत
तुळींच हात नाहीं, अर दाखविले तिर्ने !

“ अन्‌ तुमच्या कालच्या समारंभाचं काय झालं?” विजयाने प्रश्न केळा,

“बा! किती झोकांत झाला तो ! कुठच्या खेड्यांत व्याख्यान ठरवलंत
न आयत्या वेळीं चुष्ल्यातारखं झालं मला, प्रथम टाळ्यांच्या गजरांत आम्हीं
दोघी चढलो स्टेजञर अन्‌ एका कोयऱ्यांतून आवाज आला, “ दोन गुराज |!
त्यावर खूप हशा पिझळा, दाकुस्तलाबाई-ी इ चांगलच लक्षांत टेवंळ हो.
अस दिसल ! आपल्या भाषणाच्या सुरवातीनच इसत त्या म्हभाल्य़ा, “ तुम्ही
पळा गुलाब म्हगाळात ! पण फाट्य शिवाय खेंपार नाहीं. न्‌ काऱ्यासिवाग
गुळ्षाब नाहीं. म्हणून ३ मी तुम्हाला एक कु जारी य करून देणार आहे!”
यावरही पुन्हां ह्ञा उठला, तेवहा मात्र गंभीर झेंऊन त्या म्हणाल्या.
6 हयापम हंसत"; पण याच वृसीनं आपण सगळीकडे इास्या्सद ठरता,

९८ पुन लन

प्रत्येक कायात जबाबदारी न्‌ गांभीये टाळून चालणार नाहीं ! ” यावर मात्र
सवेत्र स्तब्धता झाळी अन्‌ नन्तर चांगळ॑ चाळीस मिनिटे उत्तम प्रकार
त्यांनीं त्यांच-विचार घिटाईनें मांडल! ”

५६ छागळीच गेल्या वाटतं त्या? ”?

£ टइश, हो ! अन्‌ माझ्या खोलींतळा तुमचा फोटो पाहिल्यावर म्हणतात
कड्या, कीं, यांच्यासारखाच एक मनुष्य आहे विकासपूरला ! आणि तुमचा
पोहण्याच्या तयारींतला तो फोटो घाईघ!ईनेच त्यांनीं न्याहाळून पाहिला, पण
पुढे बोळायडा मुळीं बळच नव्हता आम्हांला ! लागलीच त्या रवानाहीं
झाल्य ! कारण त्यांना मुंबईलाही जायचं द्वोतं प्रथम ! ”

6 माझ्यासारस्था मनुष्य विकासपूरढा आहे ! बरं आहे ! जायचंच आहे
छवकर तिकडे ! ”

६: त कशाकरिता? ” हातांतळे म सिक टेबलावर टाकून शोभनेन
विचारिळ,

6 बा! येत्याच नाताळांत इलाखा ऑठिंपिकचे सामने आहेव ना?”

£ अन्‌ इ पाह्यडंत का 2 ” अर्ल म्हणून आपल्या देनंदिनींतील पहिल्याच
पानावरील एक छायाचित्र त्याने दाखविले तिला कपाटांतून काढून !

६ हू काय?”

६ याझ्या लह्वानपणचा फोटो आहे तो? ”?

६ पुण £ एकाच मनुष्याचे दोत फोटो कद्याला जपून ठेवले आहेत? ”

“ काचेच नाही आहेत ते ! ” छोभना बतली होती त्या खूर्चीच्या
पाठीवर हात ठेवून तिच्या ह्वातांतील फोटोकडे बांकून पद्यात विजय म्हणाला,
6 यांच्यामार्ग एक दुःखद घटना आहे. माझा हा सख्या माऊ आह. एकाच
बेळीं बत्म झाला आमचा. दुर्देवाने माझी आई त्या बेलळगाडीच्या प्रवासांत
एकाकी सांपडळी अन्‌ त्या भग्राण रात्री माझा विश्वासू गडी, जो अजूनही
आमच्याकडेच भाहे, तो असूनद्दी त्याच्या पराक्रमाचा निभाव लागला
नाह ! ” भावठेच्या स्मृतीने विजयाचे मन दरवळू, शोभना स्तब्चच होती.
बिजय पुद ग्हगाढा---त्यानेतर सकाळीं बेशद्धींतन आई. शद्धीबर आली.

रहस्याचा एक दुवा ९९

तौ एकटा मीच गाडींत होतो; अन्‌ तो गडी ! माझा हा भाऊ-अजलय
त्याचं नांब-आदल्या रात्रीं त्या चोरांच्या इस्हर्‍यांत कुठे त्यांनीं नेहा कुणास
माहीत ! त्यांनीं आम्हां सर्वांना भूल दिळी असं आई हाणत होती. अन्‌ ती
भानावर आळी त्या वेळेस ह्याच्या जागेपासून दोन तीन मेळ आम्हांला
युढे आणून सोडण्यांत आलं होतं. परत मार्गे जाऊन तपास करतां तिथे
कोणी'च नव्हते असं कळळ त्यांना ! दीड वर्षांचा होतो सारा मी तेव्हां !
तेव्हापासून माझ्य़ा वहिनीने वाढवळ मला ! वहिनीनेंच ही सव इकिगत
मला सांगितली ! अजयाच्या विरहाने आई नेतर एखाद वर्षांच्या आंतच
निवतली ! ” शून्य दृष्टीनें बाहेर पह्मत विजय म्हणाला.

भाषणाचा ओघ एकदम या दिशेला गेला इं शोभनेला कर्सेसंच वाटलं,
विजयाळाहि त प्रशस्त वाटेन ! म्हणून त्यानंच इसून तो बदळला, दोन्ही
मांड्यांवर थापट्या मारून तेच हात पुढे पसरीत तो म्हणाला,

“६ बर, जाऊं द्या ! झाल्या गोष्टी होऊन गेल्या ! ”

अन्‌ अंस म्हणून ते फोटो त्याने पुन्हां नीट ठेवून दिल

“ बुरच हार घालून घेतळे असतील त्या बाईनीं £ अन्‌ त्या बरोबर
तुम्हींहि? ? कोट चढवीत विजयाने प्रश्न केल.

५ ब्रायका हार घालून घेत नाहींत ! दुसऱ्यांना घालतात फक्त !

६ ते कुगास ठाऊक ! बोलण्याच्या कामांत तुम्ही हार खाणार नाहीं
हृ बाकी खर !

५६ हो<5! ” मान हालवीत शोभना मनापासून इसली.

तलावावर तीं दोघे पोचलीं त्यावेळेस तलावाच्या बाजूची सवे जागा
प्रेक्षकांनी फुळून गेली होती नुसती ! चित्रविचित्र रंगाचे प्रदशनच भरले
होते तेथ ! काळेजांतील मुलांच्या आवडीचे निरनिराळ्या रंग्रांचे कोट,
मुलींच्या होळीची पातळे, या सवोच्या प्रत्येक नमुन्यांचे प्रातिनिधीक
दालन होतं तं जणू ! थोडा आरडाओरडा तेथे होत होता यांत कांहीं
नवळ नाहीं; पण तलावाच्याच टोंक्राला विजयाच्या कॉलेजांत एकजात
श्रीमंत बापाचे चिरजीव असलेल्या पांच सात जणांचे ले एक टोळके शेर्ते

१०० पुनर्मीलन
नि ज्याच ध्येय खाना पीना; खल्ना ओर मला करना, हेच होते,
त्यातीळ एक काळसर मुलगा जोराने ओरडला सुद्धा विजयाच्या नांवान.
मात्र असे करण्यात अनादराचा मुळींच आवाज नव्हता त्याचा, कालेज-
प्रधील प्रत्येक विद्यार्थ्यांस विज्याजद्दळ आदरच वाटत असे,

6 कोण हे? इं ह! माहीत आहे! काय मोठ्याने ओरडते!
अन्‌ त्याचा तो सूट ! डोअरकीपरच म्हणायच कोणी ! ” शोभनेने त्या मुला-
कडे पद्दात म्हटलं,

६८ हणायचे काय ! त्यांच ते टोपणनांवच आहे त्या मंडळींत !”

दोन पंचाची, सीमा ठरविण्याकरिता दोरी चाघण्याची खटपट चालली
होती एहीकडे ! तर सुरवातीच्या इषाऱ्याचा चार एकदां चांचणी म्हणून
काढून पहात होने एक पंच; तलाबातीळ ळरान लहान जलतरंग हालत
होते; पाणी इतर्क सथ हो म्हणूनच तळ वायरीळ एका जाजूचे तीन
मजल नि तेथलीच शिडो पाण्यात उठटी प्रति बबित दिसत होती, अ!का-
शाचा टोपही उलटा पसरला होता, एका चाजूर मुद्राम कोंडून ठेवलेल्या
माशाची हालचाल थोडा स्व2जळ करी तेवढे च जलपृ्ठ विलोळ होते काय ते.
पोदूण्याचा पोहलस चढवून शिडोजर पाय ठेवण्याकरिता जातानाच नलजळील
शोमनळा “ शुभ', ईं घर हृ जर! ! ? अभ म्हणत हातावरील सोन्याच्या
घड्याळाचा! साखळी खोडून ते विजयाने तिच्या हातात दिळे, त्याच्या त्य
आकस्मिक एकरी सत्रोधनामुळे शोमन मंदस्मन कले.

५ अधिकारच आहे तुम्हाला तस म्हणायचा ! नि त्यांत मढाही अमि-
मानच वाटल स्वतःच्या या पात्रतेविपर्ती, ” असच सुच्वावयाचे होते तिला
का कोणास म दिन !

त्या लवचिक शिडीच्या हाडत्या पायावर सरसर पाप टाकल, उजेव 7
दवातार्न मघूनच केंस सांवरीत आण परत भिडीच्पा बजूता त्याच
हाताने आधार घत सवात वरच्या मःल्यावर त्रिजव ३ ऊन बसला, त्याच्याच
खाच्या पुढे आढेल्या मजल्यावर बहु 15 मुळ उभ्फ दोत्या भणि त्यातच
शोभ्नाही उभी होती.

रहस्याचा एक दुवा रै

“ (७111)00(015, 101007 11! ? पंचानीं आक्रोश कळा,

सुरुवातीच्या निशञाणांच रेषेंत एक आडवी दोरी चग्ळली होती, तिच्या
दुसऱ्या बाजूडा सव पोहणारे युवक गेल. त्याच्या त्याच्या मित्रानीं स्फुरणदायी
उद्वारांनीं त्यांच स्वागत केल,

याच वेळेस तलावाच्या चोहोंकडून ' बक अप विजय ! ' म्हणून एकच
हुलड उठली, टाळ्य़ांचा गजर झाला, या ओरडीत मघांचा दामलचाही
आवाज होताचच !

उच मजल्यावरून विजयाने तीरासारखी उडी माग्ळी, तव्डां जच्तुषार
उडाले आणि िंजळल्या रंगीत कापसाप्रमाण सप्तरगाच! समूड हयेत तरला,
शायतीस सुरवात झाल्पावर ठरलेल्या दोन फेऱ्य़ांच्या शावटीं विजय अजूनही
मागेच आहे हे पाहून तो प्रथम कसा पोचणार या पर्‍्चांत ञोमना होती,
दुसरी फेरी अर्धी सपविली इतरांनीं, तरी विजयाची अजुन पहिलीच पुरी
वह्वावयाची होती. त्यामुळे ती, याचा उलगडा कसा करायचा, य!चा विचार
मनांत करते आहे तोच विजयाचे हात पाण्यावर भराभर पडूं लागले,
नाविपार्ग तिचा माग पसरटपणं पाण्यावर रहातो, तसा विजयाच्या पायापाठी-
मार्ग जलविस्तार पडत होता; आगि हां हां म्हणतां क्षणांत बहुतकांच्या तो
पुढे झाला, लवकरच एकजण कसाबसा हात मारीत होता, त्यालारी त्यांने
मागे टाकळे ! विजयाने शयेत जिंकली, असल्या चढा ओढींत रावटीं ज्याचा
दम अधिक तोच विजयी इच या सव प्रकाराने शोभनला कळले.

प्रेक्षकठमुदाय ओसरू लागला, कपड करून शोभनमर विजप्र नित्राला,
मुख्प रस्त्याला तो) ळाराळा तोंच मघांचा तो काळसर मुळगा त्याला भरला.
उजव्या हातांतील पिश दी दुसरया हातांत घरीत तो म्हणाला, “ ('011-
४0]1018 ४ ॥]५१, ” (' विजय, तुझ अभिनदन अतो ! ” )

6 पृ)8॥]]२8! ” आभार आहेत आपले अस म्हणून शोभनकडे पहात
विलय तिला म्हणाळा, याचे नांब दामळे |! फार चागळे आगनायझर आहेत
जरं का! बरच कार्य केळ आहे दलितोद्धाराच यानीं सो पूण/च्या घःजूळा,

१०२ पूनमीडन

माझ्या योजनेचाही शेतकऱ्यांत फार प्रसार केला आहे ह्यांनी; आणि यांच
नांव ” अस म्हणत विजय शोभनेकडे हात ददावीत दामलेकडे वळला,

“६ माहीत आहे मला |! ” हंसत दामले उत्तरला, “ म्हणजे तो खडकी'चा
अपघात, तो हाच ना!” त्याच्या वाक्याचा इंसतच स्वीकार करीत दामले
गेल्यावर विजय म्हणाला,

:£ दार गमत्या आहे हा दामले ! जरा अवसख्खळ आहे. एख्बादा फाजील
घीट आगि दांडगाही म्हणेल त्याला ! पण असलीच माणस नीट उपयोग
केला तर कायही करतात चांगल, याचे दामले उत्तम उदाहरण आहे! मीं
पहिल्यापासूनच त्याला हरला, अन्‌ आतां त्याच्या कार्याचा बराच परिगाम
दिसतो आहे त्याच्या प्रांतांत,

यावर, आपलें दामलविषयींचें आश्चर्य प्रगट करीत शोभंनन विचारिलें,

£ काय प्राणी आहे? आणि याच्या हातांत ती पिशवी कशाल' आतां
या वेळेस ? ”

“बा! ते तर त्याच वेशिष्ट्य आहे ! कुठेंही ज्ञा, पहिल्य़ा टममर ळि-
जच्या वगाव्यतिरिक्त इ। ' रिक्तइर्स्त ' क्घींच नसायचा. ”

आपल्या चुट॒कदारपणा'ची हंसून आपणच स्तुति केली विजयाने नि तो
म्हणाला--

६ आज मला दरबर्षीपेक्षा जास्त आनंद होणार आहे, आजच्या यशाबद्दल ! ”
£ त का?£ ” विस्फारीत नेत्रांन शोभनेने आपली अजाणता व्यक्त केली.

6 कारण ! तुम्हाला होईल म्हणून 2

“ माझा आणि तुमचा काय संबंध £ ” प्रश्नाचा जोर दाखवितांना
आवाजांत जो एक कंप उत्पन्न हःतो तो झाला तिच्या शोबट्च्या
शब्दांवर !

6 स॒नघ नाहीं; पण ळवकरच होणार आहे, ” हातरुमाल ख्िशांतून
काढून तोंडावरून फिरवीत विजय म्हणाला, “ नरं भातां घरींच जायच का
एकदम £ ”

6 नाहीं तर काय । रस्त्यावरच थांबायचं ? ”

रहस्याचा एक दुवा १०१

6 थांबू नये ! पण थांबायला लागणार आहे. तुमच्या मोहक हास्याने !”

£ तर तर! ” आंबढा गिळून म्हणाढी, “' चटकन्‌ कुठच्या तरीं
इमारतींत शिरलं पाहिजे मग तुम्हांला; कारण माझ्या हास्यावर कांही मी हुकु-
मत चालवू शकत नाहीं या वेळेस, पोटांत आनद मावेनासा झाला कीं
हास्य उमटायचंच.

“६ हो मी तंच म्हणतो. आहे! रीगळमध्य काफी घेऊं अन्‌ मग घरीं
जाऊं ! ? असे म्हणून शोभनेकडे त्यानें पाहिळे, तिन मानेनेच सम्मति दिली.

रीगल रेस्टोरंटच्या पायऱ्या चदतांना भिंतीवरील, समोरील आरश्ांत
पडले आपले प्रतिबिंब त्याने पाहिलें. रेडिओच्या यंत्रावर लावलेळी एक
कर्केरश तबकडीहि त्याने ऐकिळी नि “दोन इसम पांच पेसा, ' असा
आकार सांगणाऱ्या पोऱ्यांचा आवाज, टेबलावरील कांचेच्या एका रुपयाचा
आवाच्, इराणी धन्यांन रुपया बाजवितांना पुन्हां कलेढठा तसलाच आवाज
आणि परत ट्रिळिल्या पेशाची खळखळ हीही त्यान ऐकिली,

स्पेशल रूमचे दार लोटून विजय आंत शिरला, “बसा, ? म्हणून शोभ
नेला त्याने खुणावळं, नि तो कांहींतरी बोलणार तोंच दारावरील ' लाळ्टूस्त
या अक्षरांची पाटी बाहेरील बाजुला उलटबीत हॉटेलमधील पोरगा विचा-
रता झाला,

:£ क्या लावूंसाब ? ”

£ दो कॉफी ओर बिस्कीट केक्स ले आव ! ' विन्यय म्हणाला. परन्तु
विजयचे हे शब्द संपेपवत तो पोऱ्या तिथे नहव्ताच ! शावटचा शब्द पाक
खान्यांत पोचल्यावर ऐकूं आला असेल त्याला !

आपल्या यांत्रिक सफाईने टेबलावरील कांचेवर कोंफीच कप नि इतर
पदाथे फिरवींत ठेवतांना, नेहमीप्रमाणेच ' मजा करणारीं हीं फुलपालरँ
कशीं खळत आहेत पहा, ' असा विचार अ'ला असेल त्या मुलाच्या मनांत !

कॉफीचा कप पुढे करून नि दुसरा स्वतः घेऊन बिजय म्हणाढा,

£ हिती उल्हास वाटतो असल्या हॉटेढांत नाहीं ? नाहीं तर ते तुमन्वर
मुंबईच्या उपहारग्रहांतील एकलकोंडं वातावरण, रस्त्यावरीळ टॅम गाड्यांचा

२७४ पनर्मीलन

गोंगाट, मोटारींच्या पोंग्याचा आवाज ! शांतता कशी वाटतच नाहीं १!
तेंच इथ पह ! आजूब्रजुची ही मोकळी ज्ञागा, प्रशान्त वातावरण-किती मना
वाटत |! इनामगावळला काहीं काहीं बळां सवयच आहे. मडा |! आजूबाजूच्या
एकीकडच्या खड्य,त दोन मित्रांना बरोबर घेऊन जाव, दि.मर चार
ठिकाणीं सुधारणा कर्ण तचा प्रवत्न करावा, घरीं यऊ7 साबराशपणग पोटमर
जेवावे अन्‌ निवांतप्ाच्या त्या आयुष्याच्या आनद चाखावा ! खडगावची
रद्दाणी निराळीच कार्दीं झ.ल तरी ! ”

€ आमच्या नेरळलाही असाच रमणीय प्रदेश आहे. माथेरानच्या तांभबडय!
मातीच्या रस्त्यावरून लांब लांब फिरण्यात किती मोज असते ! इबेंत
दिवाळीच्या दिवसांत बेताचाच गारवा असतो. डोंगरात निळसर बनश्रीला
एक हिरवट रग आहे हें समजत नाहीं लाबून ' आणि अशा सृष्टितोंदयाच्या
भरीव प्रद्षांत तुमच्याबरोबर चार दिवस घाळाववाल; आनंदच वाटेळ
मला ! नानाही जरं व टेल ! गल्याच सुद्टींत तुमच पत्र आल त्या वेळेला
म्हणाळ ते, “ शुभा, नुक & विजय मला दाखविले पारिजन इ तू ! माझ्या
संम्मतीनेच झाळ पाहिज सद ! ” आणि त्यांच्या त्या उद्‌गाराबरून ते स्वतः
खो खो इसळे ' अस म्हणून कोंडीची शबटली बशी शोमनने उचलली.

“: आणखी कोण आहे नेरळला तुमच्या ! ”

6 तुमच्या नाहीं तुझ्या ! _

6 बर बरं ।! ” शोभमनेच्या इच्छेचा स्वीकार करीत विजय मरण ला.

6 नरळला ! माझा माऊ सुधीर ! कार चुगचुगीत आहे बर 41 !
आमच्या घरातील जुनी स्वयपाकीण बाई |! कारण तुमच्याप्रमागीच मलाही
मातृसुवाला लटदाणपर्गींच आंचवाड लागळं |! नि मार्चमध्येच आमध्पाअडे
ळछारलल! गणू | 22

“६ गणू £ ” विचार करीत विजय म्हणाला.

“हो! का? आमच्या मागच्या आबराईत एक दिवस झायकाळीं
निळी होती स्वारी ! नानानीं इं पाहिल. विचारपूस करता त्याने आपलं
गाव स.गण्याच नाकारल ! तल करताना त्या लपबालपबीच्या मागचं दुःखच

रहस्याचा एक दुवा १०५

त्याला त॑ सागू देत नव्हत इंच खर अम वाटले नानांन! ! सह्य एक वर्षा-
पासून घरातून तो बाहेर पडळा. कोणाच्या तरी स!गण्गावरून तो एके
ठिकणी गडी म्हणून राहिडा, तिथे त्याडा फारच काम पड । म्शणून
तिथून जी स्वारो नियली ती एका स्टेशनवर थोडे दिवस इमाड म्हणून
काम करीत होती, अन्‌ स्पःचाही काळा आला, तेव्हा माथर नळा
साठानाच, नेआण करण्याच्या कामाकरिता चालला होता तो. न.नानीं
त्याला जिचारलं, 'मझ्य़ाकडे रद्दातोस £ जेवायचे खापचं अन्‌ मामुली काम
करायच ! थोड फार काम देईन महिन्याला मी !' तो कबूल झाला. आम-
च्याकडे काम ते काय! तेव्हापासून तो आमव्याकडेच आहे. प्रथम वाटल
होत; पण चांगडा आहे, प्रामाणिक आहे.”

:: घरच काढी दुःव असेल बिचाऱ्याला ! ”

६ हो, मीं परिचाग्ठ तत त्याला, मीं म्ट्ल, धरीं कारे नाहीं जात
तूं !? तो म्हणाळा, 'ताई, मह्या कारभारणीचा मीं फार सुन्टा केला, कुट्च
तोड दाखवू तिठा? विनाकारण सोडून गेलों ना तिला मी !

५: य म्टणतेस ? असा इतिहास आहे याचा ?'

जिजञयाच्या या उद्गारावर उरळेळे बिस्किट मोडून तोंडात राकीत
शोभनेने भापली खुर्यी उठून मागे सरकाविळी अन्‌ ती दोघेही घरी
जावयाला निघाली.

विजयाच्या स्रोलीडजवळ पोचल्यावर शोभनेने विचारल,

£: काय जाणार ना. रतनपूरला ? त्या कायेकत्याचा आग्रह जाऊ दे
एक ! पण माझ, असन तर!”

हू ! म्हणज तूच सांगितलेलं दिसत आहे त्याना ! परखांच म्हगालीस
नाहीं का, तिकडे तुझी ओळख आहे म्हणून ? अच्छा! जाऊयाकी !”
इविजयाने होकार दिला,

प्रकरण १० वें एक पाऊल पुढे !

ल%मी रोडबर नवीनच आलिल्या म्रामोद्योगवस्तुमाडारांत कधींच न
दिसणारी अश्ली गर्दी आज दिवत होती. तशी विक्रो व्हायला आज कोणता
राष्ट्रीय सस्ताह होता किंवा काय महोत्सव होता? परस्तु पुष्कळ सडे फटिंग
लोक त्या मांडारावरून सायकळ घेऊन पुढें ब्नातांना भांडारांत पाहात, पुन्हां
सायकल मार्ग वळबीत अन्‌ एखादी खादीची टोपी किंवा रुमाल अशी
अल्पशी का होइना खरेदी करून पुढे जात ! भांडारांत शिरण्याचा त्याचा
हेतु काय असळ तो असो, परन्तु त्यांतून खालीं उतरण्यापूर्वा मात्र
त्यांच्यातील काहींजण, निदान कॉळेजविद्यार्थ_ तरी कांहीं विशष आपापसांत
बोलतांना दिसत होते आज.

अश्याच विद्यार्थ्यांपैकी दोघेजण त्या भाडारांत शिरले. त्यापेकीं एकाच्या
हातांत, ते परतळे त्या वेळेस खादीचे दोन वार कापड दिसत होते अन्‌
दुसऱ्याच्या डोक्यावरील काळी टोवी जाऊन खादीची टोपी तिरपी बस-
वलेली होती. खाढीं येतांच आपल्या सायकली त्या दोघांनीं उचलल्या
ब सायकलवर बसतां बसतां तो पहिला विद्यार्थी दुसऱ्या विद्याथ्याला म्हणाळा,

६ बाळ्या, पाहळेस लेका ! मी प्रथमपासूनच तुळा म्हणत होतो की,
तीच आहे म्हणून ! नांवतुद्धां काय आहे पण ! शोभना, ”

' € बिरळी खरी बुवा आपली ! परन्तु मळा आपळ वाटलं, कीं तीं
कह्याळा या दुकानांत विक्री करण्याकरितां येते ! अजून हिंदुस्थानांत स्त्रिया
इतक्या घीट झाल्या नाहींत कीं अमेरिकन युवतींप्रमा्गे त्यांनी नोकऱ्या

एक पाऊल पुढे ! १०७
कराव्या ! अन्‌ म्हणूनच तसं म्हटळे मीं तु ॥. अन्‌ हिंदुस्थानात नवरेह्दी
इतके सुधारक नाहींठ कीं तसं त्यांनीं बायकाना वावरू द्यावं!”

“ मी गेल्या वर्षांपासून मुंबईळासुद्धा बोंबलत होतों काँ लका! मीं
सांगितळे नव्हते तुळा, कीं ही हिंदुस्थानची दुसरी मॅडम्‌ कामा होणार
म्हणून १ परवांच्या सर्भतले भाषण ऐकल्स« नाहीं तूं! काय आवेद्याचं
भाषण झालं ते! ” समोर आलेल्या मनुष्याला, घेटा वाजवून बाजुळा
होण्यास खुगवीत पहिला विद्यार्थी म्हणाला,

५ पण काय रे! या रानकारणांत पडण्याची स्फा्ते कोणी दिली हिला ?”

6६ बा ! तुमच्या काळेजमघळा विजय पटबघन माहीत आहे ना!”

६४६ बरं, पग 2 १9

६ त्याचा कपूच आहे. एक चळवळ्या लोकांचा ! त्याची करामत
आहे ही! ”

“ अस्सं ! ” असं म्हणून तो दुसरा आपल्या घराजवळ उतरला.

त्या दोघांमध्ये शोभनेविषयीं जे बोळणे झालें त खरेच होते ! अन्‌
म्हणूनच सायकाळीं विज्ञयान शोभना आल्यावर तिला विचारले,

€ त्रास झाला ना मीं म्हटल्याप्रमाणं £ तरी सांगत होतों मी, कीं, येत्या
आठ दिवसांत बरीच विक्रो करून या भाडारांतून जितकी रक्कम देता येईल
तेवढी रतनपूरच्या शतकऱ्यांना त्यांच्या लढ्याला मदत म्हणून द्यायची,
असं जरी ठरले असळ, तरी तू त्यांत भाग घेतला नाहींत तरी चालेल.”

6 तुम्हीं च सगळ ओोळून टाकतां, तेव्हां मी काय सांगणार ! ” उजव्या
हातांत घरलेल्या पद्रासहीत तो हात पुढें पसरत शोभनेने विचारिले.

“ मीच म्हणतों ! म्हणजे तुळा मुळींच त्रास झाला नाहीं ! ”

८९ मुळींच नाहीं |?”

“ किती विक्री झाली आज? ?' स्विडकीच्या कठड्यावर हात तसेच
ठेवून आपली रस्त्यावरील दृष्टि मात्र मार्गे शोभनेकड वळवीत विजयार्ने
विचारले,

५ एकंदर दोन अडीचशे रुपयांची.”

१न्ट पनमालन

£ घरीच झाली की!”
६ ८ | » शोभनेने हुंडहार दिला, “तुम्ही ज'णार म्हणता रतनपूरडा;
यग आजच नित्रालेला हुकूम मादीत आहे ना तुम्हाला £ ”

४२

६६ सस्थांनी अधिकाऱ्यांचा ? दोन महिने बदी कळी. आढे तुम्राल
संस्थानात प्रपश करायला |!”

£६ अ !?' सिडकीपासून खोलींत दूर होत विज्ञय म्हणाला, “' असले
हुकूम म्हणजे इल्टीं रोजची रड झालो आहे त्या अरेगवाची ! आता तर
नक्की हुकूम मोडलाच पाहिज मळा ! आहेत; अजून दहातरा दिवस आहेत !
तोंपधत वाट पाहायची, पग एकदर नेइमोंची रीत पाहतां हा हुकूम मागि
घेतला जाइल अस माव मळा वाटत नाहीं.”

त्या वेळेस विजयाने रतनपूर संस्थानांत निञजेघभंगाने प्रवश करण्याचा
निश्चय जोमनेला सांगितला खरा; परतु तिकडे जाण्यासाठी प्रत्यक्ष निघ-
ण्याचा दिवस आला त्याचे आदलेच दिवशीं त त्याचं मनोबाच्छित पूणतेस
जाईल कीं नाहो याचची शकाच होती. त्या दिवर्शो सकाळपासून त्याला
थंडी मरू लागली होती, दोन तीन दिवसावर परिषद्‌ आली होती रतन-
पूरच्या हातकऱ्य़ांची, परतु अगोदर दोन तीन दिजस जाऊन तेथील परिस्थिति
पाहाण्याचा त्याचा बिचार होता. ते*्हा त॑ जरी आता शक्‍य नसळे तरी
निदान परिषदेला तरी अध्यक्ष या नात्यानं उपस्थित व्हायर्चच असा त्यार्ने
निश्चय केला होता. त्याच्या आजाराचे वृत्त शोभनेला कळल तेव्हां तिला
थोडा आनद अन्‌ थोई दुःखही वाटत होते. त्याचा संस्थानातील दोरा,
त्याचा सत्कार अन्‌ त्याचे वेमव पढहाण्याठळा ती मुकली म्हणून ती दुःखी
होती, तर याच परित्थितींत आणखी एखादा पराक्रम करण्याची स्वतःला
संधि मिळणार यामुळे तिळा थोडा आनद होत होता.

विजप्राच्या खोलीवर ती गेली तेव्हां दाराठमोरच कॉटवर पिवळसर
"रंगाची गरम शाळ अंगावर घेऊन विजध पडला होता. त्य ची मद्रा नित्तेज

एक पाऊल पुढें! १०९

दिसत होती. डोळ्य़ांची चुग्चुर चाळू होती. अन्‌ हिंबतापांत वाटणारी
नेध्मींची अस्वस्थता त्णाला भासत होती.

:६ बरं आहे ना आतां? ” त्याच्याजवळ नसत शोभनेने विचारले, अन्‌
तिने त्याच्या कपाळावर आपला उजवा हात लावून पाहिला, “ ताप नाहीं
दिसत आहे? ”

६ हो निघाला आहे असं वाटते | ” असं म्हणून तिचा हात उजव्या
बाजून आपल्या हातांत घरीत तो म्हणाला “' शुभा, तुझा हात किती गार
लागतो आहे मला ! ताप कायमचा निघळ अस वाटत ! परतु डोकं मात्र
थोडस दुखायला लागल आहे! ”

६ हो ना?” उठतां उठता ती म्हणाली, शेजारच्याच स्टूलाजवळ
नातांना |तन विचारिल,

६: सकाळपासून कांहीं घेतलत का तुम्ही ?

“ दूघ घतलं तवदंच; त्यावर कांहीं नाहीं ! ? तिने आणलेला दुधाचा
ग्लास हातात घेत अन्‌ त्यावरील झाकण काढून टेवीत विजय म्हणाला,.
६ आतां काळजी नाहीं थोडीसुद्धां | संध्याकाळीं ताप निघालाच पाहिज!”

परतु झालं मात्र उलटेच ! संध्याकाळीं उलट ताप पुन्हा भरला. विजय
त्यामुळे स्वत्थ पड्डून होता, रात्रीं ताप निघाला अन्‌ आदले दिवसाप्रमार्गेच
सकाळीं परत भरला, रतनपूरच्या कार्यकर्त्यांची तार त्याला आतांच निळाळी
होती, त्या दिवशीं रात्री तरी निदान फार तर निघायला'च हवे होतं त्याल',
त्यामुळें शोमनेन त र बाचताच विच!रिले,

५ काय विचार टरला मग! ”

५ संध्याकाळीं ताप कालच्याप्रमागें मरळा नाहीं तर मीच जाणार आहे
रतनपूरला ! ”

6 तुम्ही ? असं वेड्यासारखे काय करतां विजय ? ” मान इल्वबीत नाप-
सती द्शेवीत शोभना म्हणाळी, “' परबां सध्याकाळींच डिंचित्‌ अग मोडून
आल्यास रजञ वाटत हो म्हणालात! काल तर चारपयत दोनटां ताप
चढला; आज सकाळींही तंच झालं ! अन्‌ तरीही संध्याकाळीं ताप भरला:

११० पुनरमीलन

नाहीं तर रतनपूरला जाणार १९५ £?छ! छ! € शक्‍्परच नाहीं! माझी
हापथ आहे तुम्हाला ! तुम्ही मात एकल्च पाहिन ! ?

:: मलताच आग्रह आहे तुझा , मला तो संस्थानचा हुकूम घिटाईन
झोडलाच पाहिज ! ?

6 हुकूम दोन महिनेपर्यंत आहे तुमच्याबर ! आनच कांहीं अडून राह्यलं
नाही, तुम्ही गेलां नाहीत तर! ”

* & पाहू या ! मी गेलो नाहीं, तर कोग जाणार? ??

५ कोण जाणार £ मीसुद्धा जाइन वेळ आढी तर ” शोभनेर्न चटकन्‌
आपळी इच्छा दर्शविली, “ मल' तरी अक्षी संधि मिळणार केव्हां? लहान-
पणापासून तिथेच होते मी, पण आज दोन तीन वर्षे गेले नाहीं तिकडे !
तेव्हां म्हणते, त॑ याच मुहूतावर जावं ! ”

6 दामलेला पाठविण्याचा विचार होता माझा प्रथम ! ”

६ त्यांत काय बिघडलं ? तेही येतीळ माझ्याबरोबर ! त्यांच्याच प्रांतांतलं
आहे ते काय! ”

“ अजून मी नक्की सांगत नही ! पाहू काय होईल तं! ?”

कतेव्य अन्‌ प्रकृतिस्वास्थ्य ! दोन मार्गे होते विजयापुटें, हुकूम मोडण्या-
बद्दल शोभना म्हणाळी तेही खरेच वाटले त्याळा. परन्तु तरीही पुन्हां एकदां
रतनपूरला जायचेच, असा निश्चत करी थोडा वेळ तो ! त्यामुळे आपण येत
नाहीं अशी उलट तार मात्र त्यांन केळी नाहीं परिषदेच्या चालकांना !

अन्‌ त्याचा हा निश्चय संध्याकाळप्थत कायम होता. यानंतर त्याला तो
घुचला नाहीं; कारण नेहमीप्रमाणेच त्या दिवद्लींही सायंकाळी त्याला फार
ताप मरला अन रात्रीं सुमारे नऊ वानेपयंत त्यांतून तो मोकळा झाळा
नाहो. त्यामुळ तर तिकडे जाण्यासाठी त्याम घातळली त्याची अटही पुरी
क्षेत नव्हती. शोभनेने आणि तिच्या घरच्या मडळींनींही मोडता पाय
घातला त्याच्या निश्चयाळा |! तेव्हा नाहडेलान होऊन झारीरिक अस्वस्थता
छोखूनही रतनपूरला नाण्याचा त्याचा निघोर त्यान सोडून दिला, सकाळींच
वारतविक रतनपूरला त्स कळविण्यास इव असतां, अजूनपर्यंत विजयाने तै

'एक पाऊळ पढे ११२

केळे नाही याचा शोभनेला विस्मय वाटढा, परन्तु तही ताबडतोब करून
रात्रीच्या गाडीने रतनपूरला लायची तिनं तयारी केली.

शोभनेलळा रतनपूरळा आघाडीवर लातांना निरोप देण्याकरितां तो
स्टेशनपर्यंत गेला होता. पंटफॉोमेवर बराच शुकशुकाट होता. राचीच्या
गाड्यांनी नाइलाजाने जाणारीं किंवा जावे लागणारॉंच माणस फक्त तथ
होतीं. फलाटावर इच्छित स्थळीं पॉचतांना त्यांच्या वाटेवर एक हमाल त्या
गार फरशीवर निजला होता. आपलें बोचके जवळ ठेवून, एक वृद्ध ग्रइस्थ
त्याच्यापुटच बसले होते. वेळापत्रकाखाळील बाकावर उत्तर हिंदुस्थानी
पोषाख्याचा इसमद्दी त्या दोघांनीं पाहिळा, अन्‌ मग तीं आपल्या जागेवर
पोॉचलीं.

“ अजून दामले कसा येत नाहीं ! ” हातावरील घड्याळाकडे पहात
विजय म्हणाला,

त्याच्या डोक्यावरील, दुग्वकांचेचा अन्‌ लख्ख प्रकाशाचा विद्युद्दीप
त्यांच्यावर झगझगीत प्रकाश टाकीत होता. वरून येणाऱ्या त्या किरणसमुश्च-
याच्या मागात आल्यामुळे शोभनेच्या स्वेर कुतलांची छाया तिच्या कपाळावर
पडली होती. भुवयांच्या खाढीं तिचे डोळ काळसर छायेतच वावरत
होते. जिव्हणीपाशींही तिच्या नासिकेची छाया पडली होती. अन्‌ इंसतांना
तिच्या गाळावरील खळ्याही काळसरच भासल्या विजयाला ! बोढतां बोलतां
तिने आपला पदर डोक्यावरून घेतला अन्‌ त्याच हाताने हनुवटीपाशीं
दाबून ठेविला, त्या पद्राची किनार वरील दिव्याच्या प्रकाशांत तिच्या
मस्तकावर लकलकत होती.

11 नीट जा हृ | १)

या विजयाच्या वाक्यावर ठराविक पावळांची फेरी सपवून. वळताना
तिर्ने म्हटळं, “ मी कांहीं आजच जात नाहीं आहे रतनपूरला ! ” अन्‌ अस
करतांना बहाणाऱ्य़ा शीतळ वायूमुळे तिने आपल्या शरीराला एक कंप
'दिळा, विज्ञय तिला म्हणाळा, “ जरा गारवाच वाटतो आहे ह आज! 7

५ अन्‌ तुम्ही आजारी असूनही, याच ग्रारव्यांत रतनपूरला निषाढ!

११२ पुनसीडन

होता. मी गेल्यावर अजुनही निघाल; पण पद्दा इं ! माझी शपथ आहे
तुम्हाळा परिषर्देत भाग घ्यायला ! ”

6 काय तुझा हेका, शुभा ! अजूनही तुला अठच वाट्तं ? मी परिषदेत
मुळींच माग घेणार नाहीं; मग तर झाल? परवां परिषद होऊन तूं परत
आलीस कीं मग वाटलें तर मी जाईन तिकड ! ”

य'वर शोभनर्च समाधान झाल्यासारखे दितल ! अन्‌ त्यामुळे ती
निराळ्याच विषयांवर बोलत होती. यानंतर गाडोला आतां थोडाच
अवघि होता. फडफडण!रा पदर शोभना एकतारखा चाळवित आह इं
पाहून विजयाने विचारिळे, “ थडी वाजत कीं काय तुला?”

६६ हो ! थोडी ! पण विशेष नाहीं! ”

था तिच्या उत्तरावर विजयाने आपल्या गळ्य़ांतला निळसर स्काफ
सोडळा, अन्‌ तो शोभनेच्या गळ्प्राभोंउती लपेटऴा, त्याने त्याच्या पुढील.
देन भागांची गांठ मारली अन्‌ तस करतांना, '' इं ” असे म्हटळे, शोभना
झात्र आजूबाजूळा कोगी पदात आहे कीं काय, या दृष्टीन॑ दृष्टि टाकीत होती.

6 इूइदा, पाहील बरं का कोगी ! ? ओठ पुढे आणीत ती म्हणाःटी.

6६६ मग? त्यांत काय आहे !-”' अन्‌ अर्स तो म्हणत आहे, तोच
कळाटाच्या एका टोंकावर जिन्य,जवळच दामले त्यांना दिसला, तो जबळ
येतांच, विनय म्हणाला,

५६ काय रे, इतका वेळ तू येतो आहेस कीं नाहीं याचीच वाट पहात
होतों मी!”

टोपो काढून ती हातांत धत दामले म्हणाला,

6 अर ! असं कस होईल? पण म्हटड, तू आजारी ! तेव्हां तुम्हालाच
बायळा घेळ लागेल; तव्हा एकट अगोदर येऊन काय करायचं, अशा
विथारातर आलों नाहां लवकर! ” ।

6 हृ ! तुमची कामगिरी सांगतों ठी एका, परिषदेपुद येणारे ठराव तर
सार करायचेच; पग कढरू शट्टांत, सुत्यःनी अंरराबीचा निषेघही
हृसयचा ! सवे डोतइऱ्यांना हातत देची वेळ आढी तरीटी द्यांत रहाण्याचा

एक पाऊळ पुरढे ! १११

मंत्र द्या. ! एकाने अरी होत उचळला, तरी सेबंजणांवर तुटूंन पडायला
सत्रब मिळते, संस्थानच्या मधिकाऱ्यांना, मोत्र, खर त्यांनींच आधीं
जाच देण्यांढा सुरवात कंठी, तर ज्यानं त्याने ज्यांच्या त्याच्या अेंबाबद!रीवर
आपल्यामुळे इतरांना त्रास न होईळ या निश्चितीने प्रतिकार केरावला
हरकत नाही!”

: त्याची' काळजी करूं नको ! ” नेहरू शटच्या स्विज्ञांत हात घालीत
दाम म्हणाळा,

6 त्याची नाहीं; पण तुझी मात्र काळी भाहे मळा |! उगीच उदून
कांही मलत करू नकोसं इ! ”

यावर दाम नुसता इंसळा,

:६ तयारी कशी आहि त्या शेतकऱ्यांची ? ”

फारच चांगढी संघटना आहें तिर्थ, गेल्या वर्षीचे पडा ना ! हुचुर-
स्व'रीचा वाढदिवर्स ! सबंध शहरांतून मिरवणुक निघावबची होती, अगो-
दरचे सर्वानी कळवळ कीः आम्या उंदयांर्वा बंभेळा परकानभी चा;
नाहींतर समारभावर बहिष्कार घालळण्यांत बेईळ ! रन यात. बॅर्बळंचेबळे
संदे शोतकरी सोमीळं हेति--!'?

त. इतक बोलत आहेत. तोच अंबवंर आंगंगाडीच्या पुढश्या दिव्यांची
झोत फलाटांच्या दुसऱ्या टोकाींली पडढी. गाडीच्या यंत्राच्षा वाफेची कश
फस आवा झाला, रूळांचा खडखडाट पेकी. भाळी. उतारूचा ओरक
झोळी, अन्‌ वोवधोगरीची दूचन! महणून पोर्टरजे वार्यविळेल्का घटेल ठोके
पढेळे; गोडी उभी राहिली, गाडीत बषश्वे वरे खिडेकींतूने शोधी विथेगाशी
बोळत होती अन्‌ अतळरूय़ाच स्िडकीतून दामलेही डोके बाहेर कंदन
मधून मधून बोलते होता

6 हु योक नाही इं!” शैोमेनेमे परंत ढवण दिली, “ परेबदेत
भाग घेतां कास! नये तुः्ही ! ”,._

६८ व्ही परवचि परत सतो. की? दिडय ! ” हॅमरक म्हणीही
: क! कारा! तिराळी प्रकॉरे बंडल आदि तर! '' इिंबदे उतिरकी

दढ

११४ पुसमीलन

गाडी सुरूं झाळी अन्‌ ती लांब गेल्यावर बराच वेळफ्यंत विजय तिकडे
पहात राहिला नि मग घरीं. जाण्यास निघाला,

संस्थानी रबतेची परिषदेची तयारी 'चांगळीच होती. ग्रांबोगांवांहून
कांखोटीस बांधलेल्या रिळ्या भाकऱ्यांवरही वेळ भागवीत दातकरी त्या
ठिकाणीं चाळून आले होते. वाटेल ते होवो, निदान त्यांच्या डोईजड
कराचा बोजा तरी: पुष्कळ हलका झालाच पाहिज या कटाक्षानेंच त्या
संबीनीं वरील कष्ट सहन केळे होत, परिषदेची सुरुवात होण्यापूर्वी च, रात्री
त्या'मेदानावर सगळा शेतकरीसमाज जमला शेता. त्या पसरलेल्या दींन-
दुबळ्या कष्टी जनसमुदायाकडे पाहिलें असतांच त्यांची खरी अवस्था कळत
होती. व्यासपीठावर लावलेला एकच दिवा काय तो प्रकाश देत होता !
बाकी सवे बाजूंना चांदण्याचा चंद्रप्रकाश उजळ करीत होता. काळ रतन-
पूरा पोंचल्यावर परिषदेच्या बहुतेक पूर्वीपासूनच ओळखीच्या कार्यकर्त्यांना
शोमनेने सवे परिस्थिति समजावून सांगितली, चचा करून कार्यक्रम
ठरविला. उलट त्या कायेकत्यांनींही त्यांच्या अडचणी तिला विदित
केल्या होत्या.

रात्रीं सव समाज जमल्यावर झोमना, त्या कार्यकत्यांसह, परिषदेच्या
ठिकाणीं आढी, तिला पह्ातांच कांदीं समजुतदार अन्‌ माहीतगार शेतकरी
उठून उभे राहिळे, अन्‌ बाकीचे तिच्याकडे पहात त्रिमित झाले, त्यांची
क्नापापसांद्र चर्चा झाली थोडीशी !

6 अर5 ! या बाईंचे काय इथं? तिळा न ओळखणाऱ्या एकार्ने.विचास्ळे,

६ वा | म्हंजे £ यांनींच तर आसच्या बाजूला आम्हांला जाम केलं, दोन
वघोपूर्वा ! ”

“ ह्या संस्थानांत व्हत्या £ ” पहिल्याने विचारले पुन्हां,

£,चा ! बयमच्या गांडच्या पारानजीकचे त॑ घर £ आतां साच .गेल्या
त्या बाई ! त्यांच्याकडं रहात व्हत्या या! ”

समुदायाझ्या ब्राजू्ते 'व्य़ासपीदाकडे जात. असतां झोअनेहा- ऊळ '“शीख

सक पाउल पे! ११५

ह्यीख असा कोणीच माहितीचा नव्हता. तिच्या ! तेव्हां मनाची समजूत
अर्स म्हणून तिने तो भास खोटा पाडठा,

तो शीख मात्र, शोभना जवळ यत!च, आपल्या दाढीवरून हात फिर-
बीत अदीनें बाजूळा झाला. अन्‌ असं करतांना मिस्किळपर्णे इंसावे, तता
तो इंसळा, असं वाटलें शोभनेला, ती पुढे गेली, तों , संस्थानी पोलिसांचा
एक घोळका हातांतील लाल्यांसह आपले कमरेचे पट्टे सांवरीत उभा होता,
तो तिनें पाहिला. ती परिषद्‌ होऊं नय म्हणून संस्थानांतल्या अधिकाऱ्यांची
फार इच्छा होती. मात्र संस्थानचे मद!राज बाहेर असल्यार्न अन्‌ त्यांचं
परवांनी मागितली नसल्यामुळे, एकदम धसमुसळेपणाने त्या नमावा'ची दाणादाण
करण्याची जबाबदारी घेण्यासाठीं ते तयार नव्हते. नाहीं म्हणायला, तसा प्रसंग
कदाचित्‌ येइल, असे तारेने दुपारींच महाराजांना, त्यांनीं कळविले होते

परिषदेला सुझ्वात होऊन थोडाताच वेळ गेला असलं, तोंच समाजाच्या
एका बाजूनं किंचित्‌ घांवपळ सुरू झाली. अन्‌ त्यांची ती धांबपळ डोण्याळा,
चिड्टडून काठी उचलणारा एक पोलीस याच वेळीं व्यासपीठाच्या बाजूला येत
होता, तोच कारणीभूत होता. संस्थानचे कांहीं अधिकारी त्या'चे पुढं चालले
होते तेही त्याच बाजूला !

ते अधिकारी परिषदेच्या कार्यकत्योशीं कांहीं बोलणार, तोंच ऐक शेतकरी
घांबत आळा अन्‌ सांगू लागला कीं, त्या मधांच्या पोलिसार्म त्याच्या
कुशींत लाठी ढोंसळी, अन्‌ असे म्हणून त्या शरीराच्या भागावर हात
दाबून तो.कण्हू लागला.

“ तुमच्या या समेला परवानगी असल्याचा हकुम दाखवा! ” अधिकारी
गरनले,

“ मुद्दाम संस्थानर्न बंदी केल्याशिवाय कोंणत्याचच सभेला. परवानगी
ळागत नाहीं ! ?” एक प्रमुख कायक म्हणाळे

शोभना. पुढेच होती. पूण .ती.त॑. नुसतीच णकत होती. त्या कायकत्यान
क्रेळेल्या, या बिततोड उत्तराने तो शिरजीर कारी निरुत्तर झाला
इडा कन पुन्हा. म्हणाला!

११६ पुनरमीलन

6 संस्थानच्या वतीने मी सांगता, कीं दहा मिनिटांच्या आंत तुम्ही ही
खार! मोकळी करा अन्‌ सभा अंद करा ! ”

यावर मात्र शोभनांच पुर्दे झाली अन्‌ म्हणाली, “ हे पहा ! भाम्हांला'
खर त्रास द्यांवयाचीच तुमची इच्छा असेळ; तर तो पचबिण्याच्या तयारीनेंच
आम्ही स्वनण जमलो आहे. पण अरेराबीने संस्थानी धिंगाणा तुम्ही घालाल
तर त्याचा परिणाम वाईट होईळ, ६ मात्र लक्षांत असं द्या ! शांत बमावावर
लाठी चालजणं सोपं नाही, महाराज ! ”

६ ज्ञांत जमावावर ! अन्‌ कोणी लाठी चाल्वली? ” अधिकारी गरजळे

&£ हू, पहा ! हा विव्हटतो आहे, दिसत आह ना तुम्हांला! ” त्या
मधांच्या रातकऱ्याढा पुढे घरून तिन विचारळ,

तिची ती 'बटाईं पाहून ते अधिकारी वरमले.

6 ज्ञातां जातां सहनह्दी हात उचलण्यास घजतां हं तुम्ही ! तुम्हांला
काय करायचं अंतल त करा; परिषद पुढें चालू र्हागारच ! ख्रीवांत जीव
असेपर्यंत भाम्ही ती पार पाडण्याचा प्रश्र्न करणार ! ”

“ अस्सं | बरं आहे ! माझा मागे मला मोकळा आहे, ” अले म्हणून
त अधिकाडी जातांच सव समा पोलिसांनी वेढळी गेली, अन्‌ शोभनेच्या
कानांवर लाठ्यांच्या भापट्या अन्‌ त्यासरशीच निघालेल्या बुःसित आर ळ्या
आल्या, तिच्या पाठीमांग अतळेल्या पोह्चिसांनेंददी लॉठी चालविण्यास सुरवात
केली जमावावर |! बाजूडाच एका दगडाच्या राशीवर बसंलळा होता दामले,
त्यांन पक मोठा घोंडा उचलळढा, शोभनेने त॑ पाहिळे भन डोळ्यांनीच
त्याला नकार दाखतरीत ती तिकडे वळली, त्यानेही ळढागळीच हातांतीळ
दगड खाढीं टाकला. नमावाच्या बाजूने पोळिसांचा लाठीमार चालूं झाला
तरीसुद्धा तो जनसमुदाय मुळींच हलला नाही. त्या संघटीत सर्मुदायाकडे
क्षोमना पट्टात होती, तोच ऱ्या. दुःसित आरोळ्या आणि तो ओरडा
थांबळा अन्‌ सव अभिकारी एके ठिइ!णीं बमा झळ, त्याच्यातील एकांच्या'
हातांत तारेचा कांगद होता. अन्‌ त्यानेच लाठीमार बद करण्याचा हुकुम
दिळा होता. तो शोभनन्रवळ आरा भ.णि सरकोरी' हुकुम त्याने तिच्य

एक पाऊल पुढें! ११७

सद 3३१॥णष्बी काहीं पुढाऱ्याना अटक करून नल, जात.ना त्िलि
मधांचा शीष्व दिसळा अन्‌ तो ल.ढी च!लवू नका असा हुकुम खुद्द नइ--
राजांचाच असल्याचे कळले,

तुरुंगांतील पहिल्याच रात्री तिला एकान्तवबासाची अडचण भासली,
अन्‌ आता हा देशमभक्तांच्या मागातील न चुकणारा तुरुगाचा त्रास कसा
-सोसायचा याविषयी तिला प्रश्न पडला ! परन्त, दुसऱ्पाच दिवशींत्या
सवांची सुटका झाली, तिळा कळल मग, कीं परिषद इतरांनी कशीजशी
पार पाडली अन्‌ तिळा अटऊ बेल्याचे अधिकाऱ्यानी महाराजांना कळवितांच
तिला सोडून दण्याविषर्या महाराजांनी उळट कळविळे, त्य!ःबरोजरच
महाराजांनीं, संस्थानात असडी दुंगल वेल्याबद्दल, अधिकाऱ्यांना दोष दिला.
५ अन्‌ मी लोकरच येतों आहे; शांततेने वागा ! असेंही त्यानीं कळविल होत.
दुसर दिवशीं परिषदेच्या मागण्यांचा महारान विचार करीत आहेत
असाही बाहीरनामा फडकला,

पुण्यास रतनपूरहून विजयी होऊन परत आल्यावर शोभनेने सवे इकीडत
विजयास सांगितली, त्यावर विनय म्हणाला, “ सवे प्रत्यक्षच पाझलं मीं !
जातांना तूं एळ शीख पाह्यलास ना! कोण होता तो?”

५ म्हृणजे १ तरी मळा त्याच वेळेळा कोठेतरी त्याला पाह्लाचा भास
झाला ! माझी शपथ मोडून तुम्ही आलांत तिकडे ! इक्षेभनेने प्रश्न केला,

6 नेहमी सवात शेवटचं सांगणं खरं मानायचं असतं अन्‌ उरॅटफॉमेवर
“परिषर्देत भाग भेऊ नका,' इतकच तू सांगितलं होतंस ! मळा रहाविना !
म्हणून मी आलों, पण तुझी आशाही मानलदीच की मीं ! विजयाला संस्थानांत
चंदी शेती. पण ठत्पूयी त्याला संस्थान ओळखतच होतं कुठं ! अन्‌ वेषांतर
केल्यावर तर नाहींच नाहीं ! त्यांवून मागाहून ती सर्वे जागा हुलडीशिवाय
अशीच होती ! ”

याबर शोमनेने सागितेूे, “ मी आनच (देवस विश्रांति बरणार आहे !
उद्यां काकाबरोबर सकाळींच जायचे आहे. मढा ! त्यांच्या एका
मित्राकडे जेवायला जायच आहे ! परवां मात्र विजय, तुम्ही अन्‌ मी!
जोळू या बरिजयावर ! या परवां भामचेकडे ! ”?

विजयाने * हो ! म्हटले,

प्रकरण ११ वें पूवेतयारी

गेल्या चार पांच दिवसांपासून त्व!मींची अगदीं दुदंशा झाली होती.
नित्यनैमित्तिक कार्यही त्यांच्याकडून होईनार्स झांळ होते गेळे दोन दिवस.
त्यामुळें अजय इल्लीं आभ्रमांतच रहात अते. स्वामींचे हातपाय चेपावे,
व्यायामशाळतील दररोजच्या घडणाऱ्या इकीकतींवर 'चच्ता. करावी अनू
रात्रीं स्वामींना झोप लागल्यावर मग बिछान्यावर पडावे ह्या नियम असें
त्याचा.

पर्णकुटीच्या ऑवरींत आपल्या बिछान्यावर अजय पडला होता. गवताळ
जमिनीचा हिरवा पट्टा लांबच लाब दिसत होता त्याला, पाण्याच्या झडीचा
झर्र आवाज होतच होता. परगेकुटीच्या पागोळ्यांचा चुळचुळ आवाज
होई. अन्‌ लांब छैसळेल्य़ा एका विहिरीवर कोल्हेकुई झाली थोडा वेळ तीही
त्याला ऐकू आली. एक प्रकारचा नचा सुगघही दरवळत होता तेथ.

ओसरीवरील कोनाड्यांत मिणूमिण्‌ करणारी एक पंति होती.

त्या अधुक उजढांत स्वस्थ झोपीं गेलेल्या स्वामीच मस्तक त्यानं पाहिलं,
ह्ांतपर्णे ते निद्रिस्त होते. त्यांच्या त्या विशाळ कपाळावर एक उभी आठी
उमटली होती अन्‌ वाऱ्याच्या वेळोवेळच्या झळुकेंत त्यांच्या दाढीचे मऊ
पांढरे केस विकल होत होते.

6 मामा ! ” त्यांच्याजवळ जाऊन हळूच अजस्र म्हणाऱअ, “सांगून
टाका तुमचें ते काम ! ” त्यांच्या अंगावरील पांघरूण त्यान सारख केळे नि
परत जाऊन तो बिछान्यावर निजला, दुसऱ्या दिवशीं अजय ज्ागा झाला,
त्या वेळेस पूर्ण समाघानांत होता तो !

पूवेतयारी १३१९

मनुष्याची अशी एक मन!स्थिति असते कीं, सूकम पण महत्वाच्या
दुःखाने पीडित झाळेळें त्याचे अंतःकरण एकाएकीं, जणू ते दूर झाल्यांच्या
आनंदाने भरून येते, नि ठत्यखसृष्टींतही अल्पावकाशांत दर्सच घडून यते,
स्वामी किती तरी उद्लीराप्यत उठलेच नाहींत आज. जे उठडे, ते
मात्र पूणे समाधानांत; जणू कांहीं त्याना काहींच आजार नव्हता असच
परक्या माणसाला वाटावे,

&£ आज बरं वाटतं आहे मला ! ” ते म्हणाल,

“: माझे असमाधानही मावळले आहे, पण ते॑कायम आहे कीं नाही
शका आहे! ”

६ ते कां १ १

: मामा, तुमच्या व्यथित सूराची आठवण झाळी कीं लागलीच वाईट
वाटतं हो ! ग्हीसनवद्दल मार्गे एकदां तुम्ही म्हणाला होतां ना! पंचवीत
वषापूबीच्या दडपशाहीचा संबंध दिसतो आहे ! त्या स्पेशल टोयब्यूनळमध्यें
होता तो. काय ! त्या वेळीं त्यानें केलल्या इत्याकांडांत तुपचा हात होरपळढा
आहे १ "04

६६ होय ! अन्‌ तो माझा भाऊच होता ! अकालीं इला झाला, माझ
क्रांतीच संघटन उबडकीस आलं | मरणाची भीति म्हणून नव्हे पण बिफळ
मृत्यु म्हणून मी फरारी झालो. म्हटलं, मरायचंच तर एक जळी घेऊन तरी
मरू, नाहीं तर---?”

६ नाहीं तर काय £ ”

“£ आमचं तर अस आव्हानच होत परकीय सत्ताधाऱ्यांना कीं, मझ्या
देजबांधवांचे प्राण अधिकारमदाच्या धुंदींत अन्‌ सत्तेच्या वरचढपणाने तुम्ही
घ्याल, माझ्या नंदनवनासारख्या देशाची संपत्ति लढून तुम्ही त्या मातृभू-
मीळ। असंमृद्ध करून सोडाल, रक्ताला चटावलेल्या. वनचर पश्रूप्रमार्ण
समशोरीच्य़ा जोरावर नंग्रा नाच घाळून तुम्ही देशभक्तांचं रकत साडाला,
अन्पायाच्या पायावर उभारलेल्या नि खटारूपणाच्या भिंतींनी अडविलेल्या
तुरुंगांतही आम्हांला कांहीं काळ डांबाल; परन्तु पापाचा घडा एकदां भरला,

१२» पुनर्मी रत

तीच समद्र तुमच्याविरुद्ध फिरू ढागली, होरुमताची फळी ए.दां एरतंभ
च अविभाज्य झाली म्हणेन मग, हे राज्यकत्यानो, तुमच्या दुदेशची तुम्हा
कल्पना आदे का! ”

आपल्याच डोळ्यापुढे आपण बर्णित असलेला प्रसंग परत दिसारा म्हणजे
आपण ज्या अनिमिष मंत्रांनी पह्वतों त्याच नजरेत स्वामी पहात होजे,

£ किती गरीज अन्‌ मायाळू होता माझा भाऊ ! त्याची आठवण झारी
कीं, त्यामुळेही थोडा वेळ समाधान वाटवे! अन्‌ माझ्या ढाडक्या बाळाचा
घच करणारा हा नराधम पुढे येतो माझ्या ! ” स्वामींचा कंठ गहिवरून
आढा,

५ जया ! मीं हा वेष सुखासुखी स्वीकारला अले का तुला वाटतं?
बऱ्याच वषीपूर्वीची खरी एक ळाट पसरली क्रांतिकार* आंदोळन!ची, तींत
मीदी होतो. मात्र त्या वेळेत नादा वटहुकमाखाळीं वगेरे जे दडपशाहीचे
प्रकार झाले त्यांतून मी निसटहो. परन्तु तत्पूजी मःश्या बाळाला मी मुकड्रॉ.
त्या वेळच्या कलेक्टरला मारण्याचा जो कट झाला त्यात जाळही सापडढा.
त्या वेळच न तीन देशवीर फाशी गेले त्यात माझा ब्राळही ए७6 झेता. ”

दुःज्याच्या आवेगाने स्त्रामी सागत होउ त॑ एकून अजयाच्याही डोळ॥ंत
अश्रू '्तमकले,

६ अन्‌ तुळा माहीत असेल कीं, त्या आंदोडनांतील ए$ क्राति रक
करारी झाला होता. तोच मी. या जुलमी लोडांच्या हातांत ठापडून मीह
मरणाच्या स्वाधीन झालों असतों. म्हणून माझ्य़ा बाळाला-फ!रच लहान
होता तो त्या मानाने-एकटा टाकून मीं अश्ञातदास पत्करला, पश क्ती
झाळ तरी तो माझाच माऊ; माझंच रक्त त्याच्या अंगांत सळसळत होतं
प्रंचवीछ वर्षापूर्वीचा तो प्रसंग आठवळ! कीं अजूनही मडकून ब्रेते हृदय.
ओठ पिळढा तर दूध गळेळ अश्या कोंडळ्या तरुणांचे िती बळी इंबे आहेव
माझ्या मातृभूमीडा ? केव्हां ह्या स्वावंत्र्ययज्ञांतून दृष्ट स्वातंत्र्यतषपदा बाहेर
येणार टेव जाणे, दोन तपापूर्वीपासून मी अशातबाटांव शेतो. इल्यापूर्वाच
प्रा अन बाळावे गुत अले डोवट्य बोस्णे झाळं होतं; त्व्हरं

पूबेदयारी १२१

तो म्हगाळा हेवा, “ दादा अडे स्वि का होतां? ह्या इलय़ांत समी मरी
पकडलो गेळों तरी मृत्यूळा कबटाळण्याला मुळींच भीति वाटत नाही मह्या .
साझ्या स्वातंच्याच्या श्रे आड येतीळ त्यांना तुडवळेच पाहिज ! ' मीं त्याळा
त्त्व न करण्याविषयी परोपरीने विनविल, त्यान तात्पुरतं होही म्हटळ ! पण
कृत्रिम खंयम हा श्रिवत लालसेला कोंडू शकत नाहीं ! मीं उत्तर दिंदुस्थाचांत
असतांनाच त्याची अटक अन्‌ फांशीची शिश्चा एली मीं

£ हळुच माझ्या त्या मित्राला स्री मेंटळो. त्यार्नच फांजीपूर्वा शेबटची
भेट घेतली हेती बाळाची ! त्याच्याजवळ बाळाने मळा निरोप सांगितला
डोता; तो म्हणाला होता, ' दादा ! माझ्या मृत्यून कष्टी होऊं नका! इंच
माझें स.गणे आहे; क्रियेला प्रतिक्रिया पाहिजेच; या गुलामगिरीच्या
नरकयातनेतून मीं लवकरच सुटन अन्‌ तुमची मागप्रतिक्षा करीत खुशाळ
बसेन; एवढं करून मग वकर मळा मटाळ ना? माझा जीव तिश्‍डे
कासावीस होत असेळ; कराळ ना दादा एवदं १?

५८ बाळाचं हे प्रेमाच झवटचंच सांगणे होते; त्यानतर सरकारची करडी
ननर चुऊविण्याकरितां मीं हा वेष स्वीकारला; काळाच्या उदरात बाळाचा
देह नष्ट झाला; त्याची ती इच्छा मात्र अतृसच राहिली आहे. अजूतपर्यंत !
मी मग बऱ्याच ठिकाणीं नेराग्याच्या वेषाने हिंडलो. झुश्रशीळेच्या तीर्थात
दोन तीन वर्षानी एक दोत महिने राहिलो, अन्‌ सात आठ वबोपूर्वापरयत
माझ्या नांवाचा पत्ता लागेना, ह्यांच सतत वेषम्य वाटून पोलिसांनी अधिक
क्नोराचा तप्रास चाळबिळा असतांही देवकृपेनं मी सांपहहों नाही अजून !
स्वामींनी सूर खाल्या भावाखांत आणला

6 डिदुस्थानी उत्त बोढता येत असल्यामुळे माझा विशेष संशय
आडढाच नाट्टी ळुग्राळा; अन्‌ डात ब्षापू्वा तर मी मेळो, असा निदालही
बेतळा पोळिसांनीं. तेढ्हां या आभरमांत प्रवेश केला मीं. फरारी होण्याच्या
वेळेढा मरी तारुण्यांत होतो अन्‌ आतां वयामुळे बराच फरक-त तू
ग्रेण्याइतर!रि-झाळा आहे माझ्यांत ! महणून सुखाने इथे राहू शुक

१२२ पुनभाळन

पण बाळाची ती इच्छा अजुनपर्यंत पुरी झाली नाहीं माझ्या हातून, ”
स्वामी इृताशपर्णे रडूं लागले.

६ या वृद्धापकाळीं ती होईल असं वाटत नाहीं. मग अगदींच माग न
सांपडला तर अयदास्वी कां होईना पण तसा प्रयत्न करायचा ईं मीं नकी
ठरविले आहे ! म्हणज निदान भेकडपणाचा दोष तरी लागणार नाहीं;
हृदयाचे दुःख हदयालाच कळते ! परन्तु दुखऱ्या हृदयाप्रमाणेच समनती
ना मी तुळ! £ बोढ, जया बोल; ही माझी इच्छा पुरी करशीळ £

“ त्यांत विचारायचं कायर मामा? तुमच्या या सकेप दारीराला ईं काम
मुळींच झपायचं नाहीं; अगदीं अचुकपणे मी तं करीन ! ” त्यांन त्यांच्या
कानांत सांगितले,

“ लक्षात ठेव ! उगीच आत्माहुति पडता कामा नवे ! नाहीं तर तुझ्या
वियोग्राचं दुसर दुःख कोसळेल माझ्यावर? ?

6 त्यामद्दळ अगदीं निघास्त रद्दा ! ”

सायकाळीं स्वामींच्या अंग्रांत कडकडून थेडी भरायला ढागली. त्यांचं
अंग हिवाने थडथड उडत होतं. त्याना तर्सच पाघरूण घाठून अजयार्ने
'निजवडे. काहीं वेळाने स्वामींना तापही भरला, तापाच्या भरात ते
वाटेळ तसे बडबडत, त्या भ्रमांत मधूनच ते व्याख्यान देताना बोळत
तस बोलत; मधूनच व्यायामसस्थेविषयीं प्रश्न विचारीत नि मागाहून कण्हत
स्वस्थ पडत. त्या दिवश्लींची त्यांची स्थिति अत्यवस्थ होती. त्यांना क्रिना-
इन नि दूध दिले अजयानें, रात्रीं त्यांना घाम तुटला, तापही तिघाला, पण
त्या तापाने जो थकबा आला त्यामुळें त्यांना उठतांसुद्धां येत नाहींस
झाले, डॉक्‍टरांना प्रकृति दाखवितां नुसत्या दिंवतापाचा हा परिणाम नाहीं
असे त्यांनीं निदान केळे; यांच्या डोक्याला त्रास होईल असं कांहीं झाले
असले पाहिजे, अर्स मत होतं त्यांचे, स्वामींची प्रकृति अशक्त झाली होती.
तरी ते पूर्ण शुद्धोंत होते, त्यामुळें ते नि अय एकमेकांकडे पहात, त्ते
कांहींच कारण नाहीं झ.ढें असच म्हणाळे !

दसऱ्या दिवशीं सायंकाळी अनय ज्या व्यायामसंस्थंत काये करीत

पूवेतयारी १२३

होता, त्या संस्थच्या ठ्यायाममदिरांत शिरणारा प्रत्येक तरुण आज कांहीं
तेरी विशेष गडबड दिसते आहे. व्यायामशाळेत, असाच तके करीत
ढ:याम.स सुरुवात करी, ”

मधल्या चोकांत संस्थेचे स का्येबाह जमा झाले होते. अजयाची
अशा मधून मधून सुटत होती.

६ आप्या, या लाठ्या मोडून 4; नि नतर ते लेजीमच जोडही. ”

“ हो, ते केव्हाच मोंजळ आहेत मो! ”

६: एकूण पुनघंटना झाली आहे सत्थेची ! ”

द ह्‌ | 22

“६ काय रे जया £ एवढ काय झालं आहे. आज? अ श्रम,त म्हणन
अगदीं विळायतलाच जायला निघाला आहेस नाहीं का?”

€ मामाचा आजार असा तसा दिसत नाहीं आदे ! आश्रमांतून वेळांत
वेळ काढून मीं यायळा त',॥्च आह, पण त्याचं काय सागावं £ वेद्या-
प्रमाणेच शिक्षकही नेहमीं जागेवरच पाहिजेत, तुमच्यासारखे कतंव्यदक्ष
घदहकारी असल्यावर मला काय भीति आहे,

८ हो! जसा काहीं राजकारगातच पडण,र आहेत नाहीं, संबंध सोडापला £”

६ नुलत्या राजझारगात नादी; बहाल राजकारण, क्रान्तीचं राजकारण
भाडे ते ! शारीरिक सेझत्तोचा विषमता नष्ट झाली पाहिज, सव तरुण मालक
झाहेत या संपत्ती , । ., (वसरलांत वाटतं £”

या तय आ बिनोदावर सवजण इंसले,

इतक दिवस ज्याला पुढारोपण होतं तो असा कां वागतो आहे, अ,
ओोगालाही अंधुक संशदरी ,ऊ नये म्हणून त्यांने ही व्यवस्थाही इंसत खळत
मे सवांची खात्री होळ अज कारण सागूनज कली. त्याचबरोबर आय,
[र जिवडग न निवडक नामा त्या, सायंकाळी सांकेतिक स्थळीं
सऱ्या दिवशीं येण्यास सागितळ, यापेकीं प्रत्येकाची मनोबृत्ति त्यास
ळोबेळीं चांचपली होती, यांतील प्रकनण आपल्या निश्चयाशीं पूर्णपगे
हकार्य करील अश्ली त्याची खात्री होती. त्यांना त्यांन बोलाविले तेही

११३३ पुनम उन

किती गुतपणाने ! न खाणो हाब पुरावा एखार वेळेस कटाचे अर्तिप्दी
सिद्धत्वाला म्हणून पुरावा सांपडायचा ! अज्ञा गुमतेमुळें अलयांने संस्पची
चाळवाचाळव कांहीं एक! विशिष्ट ऐतूर्ने केही आहे असा व्रीर चोघ-
शिवाय कोगाठाही मुळींच संशय आला नाहीं.

आश्रमांत गेल्यावर खजामींची मनःत्थिति शांत झाळी याचं नितक अथ-
याला सम'घांन वाटत हे, त्यापेक्षां थोडीशी जास्तच भिवचना त्या उदि-
शाची पूर्त कशी होईल याविषयी त्याच्या मनांत वाधरत होती.
कायोकरितां ढागणाऱ्या दुधट कोशल्याचाही त्याला फार विचार करावयाचा
होता. यापुढीळ आठ दिवसांतेही स्वामींची प्रकृति म्हणण्यासारखी सुघारढी
नाहीं तरी मनाच्या सुस्थितीमुळे ती अधिक खालावलीही नाहीं विशष,
कारण शारीरिक कष्टाची परिसीमा झाली तरीही मनांतीळ कणखर निश्चि-
तीचे जोरावर मनुष्य पुष्कळ दिवस त॑ सहन करू शकतो; उळट मनाचा
एखादा कोमल ततू जोराने छडळा गेडा तर त्यांच्या बेसूर सुराने मनुष्याच्या
मनांतीह वातावरण इतर्के दूषित होते कीं, त्या दूषित वातावरणांत तो
गुदमरूनही बातो!

ग्डीसन्‌सोहृन!|शिवाय अजयाला कांहीं दिसत नव्हत. शिवाय त॑ काय
घसमुसळपणार्ने करायचं नसल्यामुळें तर त्याचा इजारदा त्यांन स्वतःशीच
विचार केला, पुष्कळ बेत सुचले त्याला; परन्तु त्यांतील सव।तींळ थोड थोडा
भाग घेऊन एक इलछ्यांचा कट त्याने रचला, सर्वच भाग हुषारीने कल्पिळेळा
होता त्यांन.

अजय न त्यांच मित्र यांच्या क्रान्तिमेडळाच्या बेठकीस निर्जन प्रदेशच
अचिक योग्य होता. ओढ्याच्या जवळच खी एक गर्दे झाडी होती त्यांतीळ
एका झाडाखाली एक ओटा होता. पाऊस कांहीं बेळ उघाडी देत असल्या-
मुळे तो ओटा थोडा कोरडाच होता. याच लागीं आपल्या कटामांगीळ
तरतजशान मित्रांना पटवून देऊन या रोमांचकारी कटाचा पाया अनयाने रसढा

क्रास्तिमंडळाची बैठक न रगांत आढी होती

जरा झाडाची पाने बोरीने सळसळडीं कीं शण कहीं. तो ढोकसभेच्या

पूर्वतयारी १२५

अध्यक्षाचा नादिर घटानादच आहे, अस मानून सर्वजण स्तड्घ बसत
त्या सभेला टेबल नव्हते, पण स्वातत्यवीरांच्या अंतृस्त आकांक्षांची पूतशा
अजून करण्याच्या ददात इच्छची भक्कम बेठक होती त्या समेंढा, आरांमांत'
सण्याकरितां त्या सभारुदांना खुच्यो नव्हत्या, पण वचनपू्तीच्या आवडत्या
चित्राकडे पाढूनच त्यांना आराम वाटे; त्यांच्यापुढे कागद नब्हते, परन्तु,
हृदयाच्या कणस्हर पटलावर बोललेला वृत्तांत लिहीत झेते ते. बचंन ही
त्यांची शाह होती, कतेव्य़पूतींचा आनद हे त्यांचे मोल्य होते, तळमळ
ही त्यांची प्ररकशक्ति होती. अशा प्रकारन्या भभूतपूव सभेचे वरीळ श्वरूपः
रोमांचकारी नव्हत अर्स कोण म्हणेळ ?.

६ ,, हृ तर मी काय सांगत होतों ! ” अजंयारचेंच भाषण चालू होते.

६ सनदशीर मागग चांगळा हः पटते मला; पण सदमशीरपंणारनेच असल्या
अन्यायाचा आम्ही डांगोरा पिटढा तरी त्याचा काय उपयोग झाला!"
खांढियनव(ळा नाग काय सांगंत ? बंगॉळांतीळ असंख्य शिक्षा काय जाहीर
करतात १ फांशी गेळेळे आमचे हुतात्मे काय सिड करीते आहेत? हेच
की, सत्तेपुढे शहाणपथ याळायचे नाही ! निर्थ असले प्रकार हेच सनदशी-
रपणाचे तेथे नेमस्तपणाचा काय उपयोग ! रानटी पद्चूच्या तडाख्यांत
एखाद्य! नेराग्यानें सनदद्यीरपणाचा आव भागण्यासारखंच झाहे ह! नदीचा
प्रवाह: ओंपयंत तिच्या वाढत्या लांबीला बाव मिळत आहे. तोंपर्यंत पात्रांतच'
मर्यादित राहिल, पण त्याच ठिकाणीं एखोदा पर्वत आंड' आरा तर आड:-
मार्गाने समुद्राळा मिळंण्याकंरिता-सोध्य गांठण्यांकरिता-ती. भाडरानांत
शिरे ! उत्कोति अशक्य म्हणूंमथ क्रांतिकारक मासे ! याला बंड म्हणा'
हबं तर पग त॑ जुदुमाविरु& आहे म्हणने न्यार्यच ? देशाच्या स्वोतंत्यांच्या
पबत्न भये तांच्‌ कडक शंसिनांचा डॉयर चोरंयेठे तुमची कडेलोट
1 जातो. तोययेत आम्हींळाही या गुत बाटेनेश- मार्ग
भाहमःक हतेरू, ” त.
6 ह दवे शर! स्व म्णून श.शेवकति सुध कां!

6६ वारि सर राका आड वेडल तर जव सारली क [4

२१२६ पुनमाठन
कारणादिवाय कवळ खुनशीपणान वेथक्तिक इत्या नको या मताचा मीही
-आहे. पण सत्तेच्या जोरावर एकच व्यक्ति अन्याय करूं लागेल तर तो

पिला पचू देतां कामा नये!

त्या व्यक्तीन काय अनथ केले भाहेत £

६ अनर्थ ? राक्षसाला नुसतं घिप्पाड मनुष्य म्हणण्यासारव आहे इं *
अमानुष अन्याय केल्याचा पुरावा आहे त्या व्यक्तीविरुद्ध ! त्याने बळी

घेतलेल्या, माझ्या देशबांघवाच्या रक्ताच्या, एका थंबाच्य। सूडाकरितां मी
आपलं सार हृदय सांडोन, ही तर आपली प्रतिज्ञा आहे! ”

५ अश्टी कोणती व्यक्ति आहे ती ! ”

५ काय? असा कोणताच अधिकारी आठवत नाहीं तुम्हांला ? ”
डोंगराच्या विरुव्र बाजूस जे एक तपाट मेदान दिसे त्या दिशेकड पहात
अजयानें विचारळें, लाब दिसणाऱ्या एका बंगल्याकडे बोट दाखवीत अजय
झ्हणाला---

५ तो बंगला पाहिलांत कां£ जा, त्याच्याजवळ ला! फार असह्य
कथा श्रवण करण्यास लावील तुम्हांला तो ! वेयक्तिक खूनही फारच अपुरा
होईल या बाबतींत ! किती जणाच्या घरांची राखरागोळी केली यार्ने £
कितीकांच्या शतावरून नागर फिरविले यार्ने ! न्यायाचा देखावा माडून
क्र!न्तिकारकांना फांसावर पोठविणाऱ्या त्या टिब्यूनलमधून कितीकांना फांशी
देळें याने ! किती जणांच्या- भयकरांमुलांना निराधार करून त्यांचा तळतळाट
तला यानें ! कित्ती काळ्या पाण्यावर धाडल यानेच ! बस बस ! सर्व
जांगत सुटलों तर एक पुराणच होईल! ”

६ या पुराणांतले देव व्हायच आहे आपल्याला? ”

£ दूंबूुपण फुकट मिळत नसतं ! खडतर तपश्चर्यचे भरभक्कम आतन
॥गतं त्याला £ ”"

६ तपश्चया ! क्रांस्तिचया म्हण हवी तर ! अन्‌ हो--” तोंच अक्षयाचा
भच्र पुढे म्हणाला, “ मला अस सुचवायंचं आहे कीं, आपल्पपपिकीं कोंणीही
प्रायामसंस्येचा समासंदही' असू नये नुतताई ”'

£ बरं आहे ! मग उद्यांपासून पांच, सह्या दिवसांच्या अन्तराने' तर्वोनी
खीनामे देऊत टाका ! ” अंबयेनि सागितले,

प्रकरण १२ वें नाना नाहीसे झाले

रतनपुराहून सुटका झाल्यानंतर शोभनस आज संध्याकाळीं फार वाटत
होतं, कीं विजय आपल्याकडे उत्साहाने येऊन बराच वेळपर्यंत बोळत बसेल
काकांचे बरोबर त्यांच्या पका मित्राकडे भोजनास ती गेली होती, त्या वेळींद्दी
क्षणीक्षणीं विजयाविषयींच्या स्मति तिच्या मनांत उमटत होत्या, त्यामुळे
आतां संध्याक'ळ टळली, तरी तो कां येत नाही, याचं आश्चयं करीतच ती
अंगणांत फेऱ्या घालीत होती. अधार पडला अन्‌ अजूनद्दी विजय कां आले
नाहींत, अस वाटून विजयाच्या घरीं आपणच जायच कॉँ काय, याचा ती
विचार करीत होती, तॉवच अगणाच्या टोकाला असणाऱ्या फाटकाशीं तिळा
कोणीतरी दिपले. विजयच तो, अंस समजुन ती त्या बाजूला वळडी तों
तिची पूण निराशा झाली.

“६: काय हो दामले, तुम्ही इकडे कोणीकडे £ विजयांची न्‌ तुमची भेट
झाली होती का सकाळपासून!”

६: हो, सकाळींच झाली कीं! ” अगणांतीळ कॉटवर बसत... दामले
म्हणाळा,

: कांहीं म्हणाले नाहींत ना ते?”

“हलो! अन्‌ त्यांनीं ह द्यायढाही सांगितळ तुम्हाला ! ” असे म्हणून
ह्रतांतीदू प्रक पाकीट त्यांन शोभूततेच्या हातांत .टाकळें. त्यांत अर्ल काय
ल्िहिहे, आहे, की. येगे टाळून विजयाने पत्र आपल्या हातीं दावू, आविषद्रींची
शोभनच्या- हृद्र्‍यांतीळ उत्कंठा .तीमवर झेवी, अन.ती मुवकुर .पूर रै करून

१९८ पुनमीरर

बण्याचाही तिचा विचार झोत. परन्तु नंतर दामळेनेंच बोलतां बोलत
सांगितळे कीं विजय मुंबईस गेळा होता सकाळच्या गाडीने,

यावर शोभनेन विचारल, “ कां? एकाएकी काय काम निघाले मुंबईत! '

ठे त्यांत त्याने लिहिळ आहे, असे म्हणाला तो ! ” त्या पत्राकडे बोर
दाखवीत दामले उत्तरढा. दुपारी दोनदां मी यऊन गढी, क्ण तुमची भर
झोली नाहीं ! ?”

अन्‌ नंतर तं पाकीट बाजुला ठेवीत शोभनेने प्रश्न केला, ““ काय म्हण
आहें वुमर्च रतनपूर £ ”

_ ६ उद्ूगणार काय? पण एक कुणकुग नागली आहे; परवांच्या दिवशींचं
हौ खाहीरनामा आहे ना? या बर्षा तरी दिली ती तईकुंजी कायमची सँटचं
ठरणार! ”

हें कधावरून ? फक्त बिजयांच्यावरीळ बंदीचा हुकूम कोंढून घेण्यांत
आला, ते माहीत आई मढा ! ”
, अश्ली कुंगकुण आळी आहे माझ्या कानांवर ! ” अंस म्हणून दामले
शाण्यास निघाला, तेव्हां शोभना म्हगाली---
६ अस्स ! बरंच होईल. परत आयना नको-तिकडे !
दामले गेल्यावर शोभनने पाकीट फोडळे, अन्‌ त्यांतील मजकूर वाचला ---
रमाकांताची तार आल्यामुळे, राईच्या मदतीढा म्हणून मी मुंबईस
खात आहे, तूं घरांत नसल्यामुळे मी भेटू दांकत नाही, जातां बाता
दाम मॅटढा, म्हणून त्यांचचंबरोबर हे. धाडीत आहे. संव काहो
झुंबईस गेल्यावर ळिहीनच ! घोका काय भाहे, त्या जाजतींत मीही
तुड्य़ाप्रमा्गेच अनमिश आहे.

विंबंध, 7
म शौभनेडी विदीष बोच झाला
अडे कडे, कॉरल, पत्र बरचून
महारडी; '' रमकित कोने आहेत पत्त कुद दि. नोरी, भक

नाना नाहींसे झाल १२९

राइ तीसुद्धा कोण आहे कोण स माहीत ! पण करायच आहे काय ' विज-
यच येतील लागलीच किंबा ते ळिहितील तरी |!”

दुसऱ्या दिवशीं पहाटेत कोणीतरी दार खडकावले अस वाटून शोभना
दार उघडण्याकरितां गेली, विजयच परत नसतील ना आळे ? एक
अधुक कल्पना दाराजवळ जातांना झोमनेच्या मनांत येऊन गली. तिर्म दार
उघडल अन्‌-

6: कोण £? विजयच आहेत ना? ” काकांनी निजल्यानिजल्याच आंतून
प्रश्न केला,

६ छु! छ |! रामभाऊ! काय हो? चिचवडचं काम संपल वाटतं
इतक्यात १”

शोभनेन कलेल्या या प्रश्नावर रामभाऊ आत आले नि मुंडासे सावरत
म्हणाल,

“ हो, पण बिजय यायच म्हगज काथ, कुठ बहिर गांवाला गळा आहे
होव £ !' अंस म्हणून आत येतांच, आपल्या हातातील ल्ह्ानसे बोचके
,ख्ाळीं ठेवल रामभाऊनीं !

“ हू | काळच मुबईल! गेळे ते एकदम ! काकांनी उत्तर दिलं

6 घुबईला 2 वा ! जोर दिसतो आहे स्वारीचा ! राई तिथच आहेना!”

६८ महूगज्ञ ? तुम्हाला काय माहीत राई £ ''' आतां यापुढे कसली येते
आहि झोप, वा विचारान बिछ्यावरच उठून जवत काकानो विचारले,

५: घरब[ काय सागत होतों मो? अर55, राई आणि विजय-” कॉटवर
बसता बसतां काकाच्या कानाशी रामभाऊ गुणगुणळ, त्यांचे सागणे चालू
होतं, टोंपर्यत काका आश्चयांचि उद्गार काढीत हते ऊन्‌ र मभाऊ दुप्पट
जोरान हातवारे करून काहीतरी सागत इ'ते. |

ठल्पाबधींतच तोंड अ'जूडा नेऊन र'ममाऊ "इगाले, “ इं; तो रूणू पळून
गेल्यापासून राई एकटच ना? परवाप4 । आमड्य़ा गांडाडा होयो धुजइळा
ज्ञायच्या आदल्याच रात्री --?” परत एकदा काकानवळ अगदीं इलक स्वगात
त्या दिवशीचा स्वतःचा एकू आलळेळा सव संवाद रामभाऊनीं ठागित

श्‌

१३० पनमालन

६६ बाकी माझ निश्वास बसत नाहीं यावर रानमाऊ ! ” पने उघडून ते
पुर्ट करीत काकांनी शेरा मारळढा,

६ तुझ्य़ा विश्वासाळा काय करतो आहेस ? म.झ अन्‌ त्याचे कांहीं शत्नत्व
नाहीं ना! खोटें क्र , मी सांगू! ”

६ तरीच त्या दिवशीं विजयाची मुद्रा असस्थ झाली बर का ! ” काका
म्हणाले, दारांतूनच ताच्या या विचित्र हालचाली नि उेद्वार शोभना
शेकत होती.

गणूर्चे नां शातत न त्या दिवशीं विजयाला तिर्ने आपल्या गणू गड्याची
इकीकत सांगितली त्या बळची त्याची विचारग्रस्त मुद्रा तिला आठवडी.

€ त्या गणू अन्‌ या गणूचा कांही संबध नसळ ना!” चटकन्‌
तिच्या मनांत विचार येऊन गेला. तोंच काकांनी शहावटच! उद्गार काढला-

६ &ुसलहि कदानित्‌ ! कोणीं सांगावा त्याचा नेम £ कारण राई न्‌ गणू
दी दोन नांवं मात्र तू न विचारतां सांगितलीस बुवा ! हा काय मजकूर
तारतळा ! एवढ्या घाईने लागलीच विजय मुंबईला गेले त उगीच? अन्‌
तो पळालेला गणू £ तोच तो ! नेरळचा ! मुळीच संशय नाहीं ! ”

काकांचाही संशय प्रबळ झाला आतां.

रामभाऊ स्वतःच्या मनांत एक विशेष तामसी आनद अनुभवीत होते.
ते म्हणत होते, “' जा, बैस म्हणाव खुशाल कुळांना शिकवीत ! करायचं काय
त॑ कार्य! अन्रू घड तर सवे ठीक ! अक्षी नाचक्की करून टाकतो इर्थे, कीं
जन्मभर कोकलत बसशील म्हणावं ! अर खऱ्याळा मरण नसत ! म्णून
तर राईबद्दलची ती तार मुळीच माहीत नसतां मी लागलीच सांगितलं
मुंबईला ती आहे ते ! अन्‌ गणू तिच्याजवळ नसल्यानेच तुला ह. कावळे,
ही तरी संगति कशी छागते पण मला त्या दिवशीं दम देत होतास नाहीं
क! ? थांब लेका म्हणावं, इय्रे असेपर्येत अशी समजूत पक्षी करून टाकतो
वनी कीं यंबू रे यंव ! परत तुझ्याभोंबतीं घोॉटाळेल ती £ नांव कशाला
घे 1 2 १)

नाना नाहींसे झाले १३१

रामभाऊ याप्रम, विचार करीत असतांच काका तोंड धुवून परत
आले, त्यामुळें त्यांचा तो पाशवी आनंद तात्पुरत| थांबला,

“८. जर खरं असल ना रामभाऊ, तर तुझे उपकारच झाले म्हणायचे
आमच्यावर |! ” काक म्हणाल,

६ उपकार समजलो | उलळ्ट मी दहे सांगितले नसते तर एवदा विजयाचा
गांवकरी असूनही त्याची योग्य माहिती दिली नादीं, म्हणून नाना
रागावला असता जन्मभर! ”?

“६ बर चहा घणार ना?”

“६ बा तर ! कोट, २2८, काढून रामभाऊनीं खुटीला ढावला.

घरांत चहा सांगून काकांनी नेइमींच्या संवयीप्रमार्णे पळदा सबतःच
हॉलमधून केरसुणी फिरविली.

६ तुझ घर आहे म्हणून बरं आहे. काका ! पुण्याढा आसरा आहे
आम्हाला,

४६ आतां लवकरच सपणार तो ! ?

44 तो का ? 99

: घाटत आहे, घाटत आहे, म्हणत होतों ना मी? ठरलच कायमचं ते
आतां, कळकत्याला जाव लागणार आम्हांला आठ एक दिवसांत ! त्याच
काळजीम्ध्ये आहे मी ! अरे नोकरी सोडावी तर हल्लीं दुसरीकडे मिळणार
कुठं दुसरी चाकरी ! बरं, न सोडावी तरी एवढं लांब जायचं आहे !
झेवटीं दुसराच मारी पसत करायला लागणार मला; चार महिनेपर्यंत
जायचं आह.

६ काय सांगतोस £ कलकच्यांला £ अन्‌ मग बिऱ्हाड मोडणार १?

६ हो ! विजयांना प्रथम सांगणार होतो सब इ॑आज ! तर ते मुंबई-
लाच गेले, ”

£ आणि शुभा £ ”

६: त्यांनी जायचे कॉलेज रेसिडेन्सींत, असं ठरवळ आहे ! करणार
काय मग! ?

१३२ पुनर्मीळन
डं
त्यावर रामभाऊ आपळी दांडी हाताने पुढे ओढीत, वळून शोभनेळा
म्हणाले, ५. *

“ बा ! छान ! ठपवस्था मिळत आहे कुठें इतकी? ”

परन्तु त्यावर ते शोभनेला तिचे मत विचारणार, त्याआधींच शोभना
आंत निघून गेळी होती. रामभाऊच्या बोलण्याचे तिला मुळींच कोतुक
वाटल नाहीं. विजयबेदहळचे त्यांनीं काढळेळे अनुदार उद्‌ग!र तिछा पएकवत
नव्हते. मःगील दोन्ही थेळचे ते विजयाचे मुद्रेवरील बेदळ तिला अ'ठघचत
होत; तरीपण रामभमाऊंच्या बोडण्यांत तिला कांहींच सत्य वाटेना !

६ दुसरच काहीं कारण कद्यावरून नसल १” तिळा वाटे, “ हे एवढ
खेडुतांत शिक्षगप्रताराचं कार्य करतात, त्यांत राइचही चांगलं पहाण्याचा
'त्याचा उद्देश कशावरून मसेल £ तारजरोबर ते मुंबईला गेले यांतही तसल्या
हतूपेशां, तिच्या संकटनिवारणाचाच भाग असेल; तिच्याबद्दलची त्यांची
-आस्थाही त्यांच्या त्दिष्णुतेची न सद्दुदयतेचीच उपन कशावरून नसेल £ ??
असेही तिला वाटले,

शोमनेच्या मनांत विब्नयाच्या झीलाविषयीं संशय उपस्थित झाढा

इणून रामभाऊंना त्या दोन दिवसांत आनदच होत होता, स्वाथे साधण्या-
करितां त्यांमी विजयाची चळवळ अनिष्ट आहे हें जाणले होतं. त्यांच्या आड
थेगाऱ्या विजयाच्या उत्तरांन रागावून त्यांनीं तुटक गोष्टींची शहानिशप न
करंतां, शोमनेच्या मनांत विर्षै पेरण्या्स सुरुवात केळी, आतापर्येत प्रेमाचा
प्रत्येक दिवशीं वृह्ठिंगंत होत जाणारा अननुभूत आनंद ज्यांनीं मोगला
होता, त्या या दोप्रां तरुण प्रेमिकांच्या आयुष्यात त्यामुळे कांहीं अस्थिरता.
उत्पन्न केळी, याचे पुर्ण सोडतांना रानभाऊंना मोठंच कोतुक बाटले !'
यावर शोभॅनिचा' पूण विश्वास बसत नव्हता, तरीही' तिच्या मनांत या
प्रकारच्या उत्यतच्या छाननी चां किचार मात्र चाळू झाला, ज्यांची धीरगंभीर
न्‌ प्रसंगोप!च हळव्या विनोराची मूल प.हिल्पावर तिच्या सोख्पतागराला
मरती येत असे, त्याचीच मू(त बरी आतां तिच्य़ासमौर सुम्यष्ट उठून दिसत
हैती तरीही आता. त्याच अआरकॉरवेशिष्टयाच्या विशयांत, तिळा अल्पशी

नाना नाहीसे झालं १२३

मळीनपणाची छटा दिसूं लागली, मात्र ती छटा सत्य आहे कीं कल्पित
आहे नि आपल्या मनान्या भ्रमामुळेंच ती दिसत आहे याची मात्र तिला
तितकीशी निश्चिती नव्हती, ' त

विनयाने दुसऱ्याच दिवशीं पत्र टाकण्याचे लिहिले शेते. त्यामुळ तो सव
इकीकत दोन दिवसांत आपल्पाला कळवीळ नया सव भानगडीचा, त्या
यत्यावर भेटूनही, वाटले तर खुलासा करून घेतां येईल, या. कल्पनेनेंह्ी
शोभना नरा स्नस्थ झाली; परंतु पुढं दोनच काय पण चार दिवत ढोटळे
त्तरी तसले कांडींच बतमान न मिळाल्यामुळे विजयाचा तिका एक प्रक रचा
राग आला होता,

अन्‌ हे सवे प्रकार अपुरे होते म्हणून कीं काय, पांचव्या दिवशीं
सायकाळीं तिच्या बंगल्याच्या दाराजबळ जो एक अशिक्षित मनुष्य आढा
होता, त्याने सांगितलेल्या हृूदयविदारक कारुण्यमत्र कथनार्ने तर आपल्या या
ख्रीवनतारूच तुकड होऊन ते उदास अन्‌ भदास परिस्थितीच्या
किनाऱ्यावर आदळणार अर्सच तिला वाटले,

६ ताइ सा55ज ?१? तो मनुष्य म्हणाळा,

६ दण्ू ! तू रे, इकड कुठे आत्ता £ ” आपत्र झेऊन दोभनेने विचारले.
जवळच काका बसल होते अगणांत इंही ती विसरली,

“ काय सांगू ! किती कमनशित्री मी |” तो पुढें चाळत अंगणांत आला,

ज्या कॉटवर काका बसळ होते, त्या कॉटच्या खुराजवळ अंगणांत
त्यांन प्रस्थान मांडळे

“6 काका सुधीर गेला आपला ! ” भीत भीत, इतकी भयकर बातमी
मी कशी सांगू ? या भावनंम त्याने उत्तर दिले, “ काल संध्याकाळींच | ”?

6 काय म्हणतोत ! ? उचच सुरांत शोभनेने विचारले, तिच्या मनाला ती
गोष्ट सहनच झाली नाहीं, वरील उद्‌गारांवर तिच डोळे गररून्‌ वर फिरळे;
पाषणण्या मिटल्या गेल्या, अन्‌ तिची . तमुलता बारोळी-.-फिरत फिरत खालीं
पडणार, तोंच, प्रसग ओळखून काकानी तिच्या पाठीखालीं हात घालून
बतिळा वरचवर तोडून घरले, “ शुभा ! शुभा? ” त्यांनीं घाइपाइनं हांक

१३्ड पुनमाऊन

मारिडी, “ «णूड £ पाणी आण, जा, पळ; ”' तयांचा हा ओरडा ऐकून
काकूच पळत पळत ओटीवर आल्या, '“' शोभना ! शद्धीबर आलीस का
तूं! ए, ४ ज्रघ ! मी, काका, विचारतो. आहे!” अर्स ग्हणूनह तिची
काया तशीच ताठ राहिली तेव्ह ''दी. तिळा ठचरळून वरील व्हरांड्यांत
बाकावर नेऊन निजविली,

थोडा वेळ टस २ ला.

थेड प.:५न तिच डोक्याबरर काकू थापटीत होत्य', त्याना असथपण अनू
भांबावल्या नजरेने म्हणत होत्या, “ झुना, शोभना, श5 ” आणि असें
म्हणून त्यांनीं तिल। दृविळंही, काकाही पंखा आणण्यास आत गळ, घे चार
यतात तो.“ अग आई५५८ ” अरु, खोल सूर कढळ, शोभंनन,

काकूनीं तिचे मस्तक आपट्प, मड घतढ «ते.

थो, >.ने हुषारी आली तिला !

प,ण्वान तिचे केस ओले चिंभ झाले दवोत. चच. ओघळीने तिच्य,
स्तनभारावरीळ क.यडदी अधवट भिजून आतील गारकाय] अस्पष्टण प्रतीत
होत होती, आपल्य, पदराने काकूनीं तिज्या कपाळावरील पाणी पुसुन काढल.
अन्‌ अंस एकदा झाल्यावर त्याच ओव्या टोकांने त्या थोडा वेळ तिच्य
मस्तकावर वारा घालीत दोऱ्या !

६ शुभा ! शुद्धीवर आढीस ना!”

अ55!इ, कु आहेमी?”

“ डू्थ आपल्याच घरांत भाहों. आपण ! ” ळहान मुलीला, ती झोत

घाबरळी असतां, उठल्याबरोजर ज्या वात्सल्याने आपण सावध करतो,
पाच मायेने काका म्हणाढ,
, थोडा वेळ गेला, शोभना आतां चांगळी सावघ झाली होती. तिचा
धासोश्वास नरा जोराने चाळू झाला होठा. त्यामुळे तिच्या वक्षःस्थलाची
पदम हालचाळ होत होती, तिच डोळे त्या धक्क्यामुळे क्वचित्‌ बावळट
देखत होते. अन्‌ ती उठून बसली तेव्हां, “ ह काय ? ” म्हणून ओल्या
प्डाऊनजवर मान वळवून खःद्याचे मार्गे ती चांचडपत होती.

ताना नाहींसे झाले १३५

५: ऱ्य ! मी शुद्धीवरच आहे ! कळळं मला सारं ! ” तिने सागितले,

“ सणू त्या झोलींत जा मी सतेच ! '' काका म्हणाले,

खोलींत गेल्य दर उद इकीकत गणूनें काकांना सांगितली,

ती त्यांनीं ताबडतोब शोभेनेला सांगितली नार्ही; मांत्र ते बांदेर आले
ते रात्रीच्याच गाढीनें नेरळला खायचे आहे असं म्हणतच !

६ मींद्दी येते काका! ”

६८ नजी या, तू काडा थत आहेस १ ” ज्या तऱ्हेने आपल! नडार
दाखविर्याकरितां आपण नाखुपषीनं विचारतो, तर्स काकांनीं विचारे, “ चल,
येत अरुळोस तर माझ काररो ».त नाहीं ! पण, पहा बुवा ! ” नाखुपीयर
सारवाखारव कळी त्यानीं !

त्यांचा इरादा ओळखून शोभननही तो नाद सोडला.

“ अग सवच बाईट ईं खर! परन्तु इतक्या वतमानानंच तुझे इळब
मन द.ळरड; नेरळडा गेल्यावर ,,थ आणखी कांही वाढलेलं अस!यच ! ”?

काका ऊस उदज म्हणाळ खरे; परन्तु खरोखरीच सुधीरच्या अपमृत्यू-
शिवाय आणखी एक हृदयद्रावक गोष्ट घडली होती नेरळला, इं वास्तविक
यांना तेव्हां माहीत नव्हते.

काका गेले त्या वेळेस शोमनची मनःस्थिति मोठी विचित्र झाली होती
खरीच ! वाईट गोष्टी घडू लागल्या म्हणने एकामागून एक घडत सुटतात
याचाच अनुभव येत होता तिळा, विज्याबद्दळचा कळढेला भाग अगोदरच
तिळ व्यथित करीत होता, त्याच्यानंतर त्याचं पत्रही तिठा आले नाही,
त्यांत हो आपल्य! लहान नि निष्पाप भावाची ताटातूट; आणखी दुसऱ्याच
दिवशीं नानांचींद्दी तिला अश्नीच बातमी समजलडी,

गाडींत बसल्यावर काकांनीं विचारले--

५ क्राय रे ! काय, झाल तरी काय? कशाला गेला होता सुधीर पाण्यावर १?”

“६ अहो कसा म्हंजे : कालच देवीचा दिवस व्हता ना? शेजारच्या चार
बनाया कसल्यातरी देवी घेऊन त्या बुडवायढा ज्ञात व्हत्या! अन्‌
आमच्या दादांनींही हटू घेतला नं काय £ नाना सांगत व्हते कीं नगे

र्श्श पुनमीळन

बाऊ ! पन्‌ त्येचं भरलं म्हून त्येला न ऐकण्याची बुष्द्‌ झाली, लई रहार्‍या
व्‌ बरडार्‍या लागला, तसा नाना रोवटीं म्हणाले, जा ! तरी पन्‌ त्ये म्हणाळेच,
ही हांच रहा, फार जवळ जाऊं नगस, ”

6 ह ! ? काकांनीं हुंकार दिला.

“ झाल, सारे इस मिलिट बी नसत्पाल झाले, तुंबा यक मुलगा आढा
पांगत, “ सुधीर पाण्यांत पडला ! ”

6६६ व्ष तो गेला कक्षाला होता इतक्या पुटे £ ”

:: अहो ! पुढे कसळा £ कांठावर बसला व्हता. तवा, अदुकर ते तलाव
पेने कवा पडका झाळाया; पायाचा दगड निसटला अन्‌ त्यच्य्रासगटच सुधीर
बाली गेला; पन्‌ काका, जवळची बाई फार चलाख इं! निगुद्‌ पाण्यात
उतरडी अन्‌ कंबरभर आंत गेळी, हांत बरी फिरवला तिने पन्‌ काय बरी उपेग
नडे झाला,

सुधीरूया या अपत्रातानंतरची सवे इकीकत गणूरने काकांना सांगितली.

तीन चढाख, पोहणारीं माणसं झांत उतरविण्यांत आली, बबळ जवळ
दीड एक तासाच्या मेहनतीनतर सुधीरला त्याचा ह!त लागला, पण त्याला
भहिर काढला तो त्याचा प्राण केव्हांच या मृत्युलोकांतून निघून गेला होता.
पंचनाम्याची इयाट्रि ;जगड होण्याला पुढे वेळ ढागला अन्‌ दोन तास
छागळे, ईं सव होऊन, दहन करायला सुघीरच !

“ नाना काहीं म्हणाळे का त्या वेळेस £? ” य त्यांच्या प्रश्नावर गणू
छांगितळे कॉ, नानांना फारच 'दुःख झाले, इतक की, लहान मुलापारखे ते
घाय घाव रडले, सुधीरवर त्याचं खरच तं्सच प्रेम होते. इं काकांना माहीत
होतं. तो जवळ नसला कीं, घडीभरही त्यांना चेन पडायचे नाहीं. असा
यांच्या द्ृदपाचा अलोकिकू टेवाच काळाने हिरावून घेतला यामुळे त्यांचे त
निरतिशय दुःख साहजिकच होते. त्याच्या बाललीलांनींच पत्नीविरहार्य
दुःख शीतळ मानीत आले होते ते आजपयंत ! त्याचा मुत्यु हा त्यांना एक
नबरदस्त घक्ा| होता,

डाटेस काका नेरळच्या स्टेशनवर उतरतात तों, सवे बाजारांत सामसूम

नाना नाहींसे झाळ १२७

होती. पहाटेच्या गोड झोपेत सर्व जीव रममाण झाले होते. रस्त्यांत आदल्या
दिवशींचा कचरा पडळा होता. गणूसह पकांकीच ते शोभनेच्या घरांत
शिरले. ननीकच्या मंडळींनाही त्याच रात्रीं घडलेल्या आणखी एका दुर्देवी
खटने'चे वृत्त समजे नव्हत !

घराचें पुढचेंच दार सताड उघडे होते, आणि वारा घोंघावत होता, तो
स्या दाराशींच !

“ काय रे; हे काय? ? अर्से म्हणून काकांनी नानाच्या नांवार्न दोनदां
हांक मारली, कोठूनच “ ओ? आली नाहीं. मात्र तो गळका ऐकून एक
शानारीळ ग्रहृस्थ तेथे आले,

६ तुम्ही केव्हां आलांत ! ” काकांना त्यांनीं विचारिल,

“६ हू येतो आहे इतकाच!”

६ प्टणज ! रात्रीच्या गाडीनेच निघाडळांत वाटतं १ ” हा प्रश्न विचारतांच
अपघाता'ची स्मृति त्याना झाळी असावीं; कारण, “ हा, झालं खर बुवा
अस ! ! असेच त्यांच बोलणे म्हणत होतं.

आंत ज्ञाऊन त्यानीं स्वयंपाकीणभाईंना बागे केले नि विचारिले, “ नाना
कुठ आहेत? ”?

५ त्यानींदही ' नाना कु2 गेळ आहेत म्हजे £ ओटीवर निजले होते ते!
अकराच्या टोल्यापयेत खोकत होते तही मीं ऐकलं होतं; ' असं सांगितल. ”

४६६ काल सकाळपासून काहीं बोलले होते ते! ”

“८ छे बाई! नाहीं म्हणायळा चार वाजतां ते काहीं तरी लिहीत होते
तेवढंच, म्हटलं टाकीत असतीड कुगाळा पत्र !. मीही त्यांना कांहीं
विचारलं नाहीं, काल रात्री त्यांचा झोक मात्र वाही ओर्च होताही!
वारंवार ते रडत होते. आठवणी काढोत होते. मळाही भीति वाटायला
खागली म्हणून यांनाही बोहाषल मी. ” ह्या शेजारच्या ग्रृहस्याकडे हात
दाखवीत त्या बाद म्हणास्या,

५६ हे ! ? त्यांनींही दुजोरा दिळा; “ मी आल्यावर त्यांना गप्प बसवळं
स्वूचकारून ! ”

१३८ पुनभीलन

या सर्व गोष्टींमुळे थक्क होऊन तीं मडळी माजधरांत झोव,ळतःवर येऊन
बसणार तोंच एक पाढरे कांहींतरी दिसलं काकांना !

त्यांनीं त॑ उचळळे ! पाकीटच द्वो्ते ते. झोपाळ्यावर बस"! चसतांच तं
त्यांनीं फोडू, आंतल्या कागदवरील वृत्तात स्वतः वांचून मग शाजारच्या
ग्रहस्थाजवळे शून्य हृदयाने, तो काक!नीं दिला.

तो वाचून ते ग्रइस्थद्दी उदाठीनच राहिल.

दुसऱ्या दिवशी घराला कुळूप ठावून सकाळच्याच गाडीने १-८. रत
पुण्याला गेळे; कारग, पत्रातील वृत्तांतच नाना इतक्यात परत वेत नाहीत,
अर्से सांगत होता, गणू अन्‌ त्या बाई यांनाही काकानीं तात्पुरते पुण्यास
मेळे; परन्तु, ते स्वतःही दोनच दिवसात कलकत्त्याला खाना झाळ, तेव्ह
ती दोन आधभ्रित मंडळी आपापल्या सोयीप्रमाणे दुसरीकडे गेली,

दुसऱ्या दिवशीं शोभनेला काकांनी दिवाणखान्यांत बोलात्य

५ आभा, तुळा अश्वप वाटत असेल कीं, गणू बनाम, इये कशाल
आणलं मीं ! तुढा आगखी इकीकत मी सागणार आटू. परन्तु त्याच्या
अगोदरच तूं आपल मन घट्ट कर; झालं याबदळ उग्रीच त्उतःला त्रास पालन
घेऊं नकोस, मी तुझ्याजवळ आहे तोपर्यत नानाप्रमार्णेंच मी तुझी काळ्ज
घेइन हे नकी समज ! ”

असे म्हणून त्यांनीं त॑ नेरळचें पत्र तिच्या हातांत कापऱ्या हाताने दिळे

तेथेंच पळगावर तिच्या दंडांना घरून तिला त्यांनीं बसविले, डघडबलेल्य
नेत्रांनी शोभना एका शब्दामागून दुसऱ्या शब्दाबर डोळे फिरवित होती.

“ चि. झुभार,

अनेक आशीर्वाद; बुचीरच्या अपघाताने माझ्या प्रेमळ हृदयावर
किती जबरदस्त आघात झाला त तू जाणतच असशील, त्यानन्तर
त्या दुःखाचा विसर पडाव म्हणून मीं किती प्रयत्न केळा !
माझं दुःख विसरण्याचा मीं दाक्य तितका प्रयत्न केळा, पण
बांध घालून भरताची हद्द कमी करतां येत नाहीं. आतां या वेळींदी
माझं डोकं नुसतं फिरून गेळेळं आहे. भगभण चालूं आहे. निर्दय

नाना नाहींसे झाळ १३९

उवानं माइ्यावर अर, का घाला घातला दंच मठा समजत नाहीं!
माझ्य़ा हृदयाचा कळिजा या, हिरावला, त्यामुळे वेराग्यारने मीं हे
घर सोडून जात अः₹.
मनुष्याच्या पश्चात्‌ त्याचा पेसा व कर दीं ज.देर येत अततात.
त्याही बाबतींत मी तुला फार त्रास देगार नाई. कांही एक परि-
स्थितींत माझ्या प्रिययत्ना -ञाऱतिच्या आईच,-आजारीपरगांत मी
आक्षेने अतोनात पेवा खर्चे केळ; (मुळें जे काहीं १- झालं, ट॑
आपल्या नरळच्या घरांत सहज फिटू शकेल, अन्‌ मग माझी
बॅकेसघील रुल. दोन देजार, त: रक्कम तुझडपा जीवनपथावर पाथेय
म्हणून मी तुला देऊ शकता. « सव तुळा सांगण्याचे कारण, मी
पिता ३. त्यापळ तुला आयुष्यात त्रास नपडूं दे. ८
माझ कतव्य आहे, ही नबाबहारी मी पार पाडू शकतो आई, या
समाधानाच्या छायेकडे पद्वातच :. > घर सोडीत आहे,
विजय सत्हाालळ आहेत; त्याच्याबद्दल तुझी वृत्ति मी. जाणळी
आहे. '॥्यासारख्या -दरस्यीव तरुणाचा दात सोड नको!
काकाच्या आलेत. रहा; तयाच्या संमतीन वू लवकरच झावनांतील
सहभागी बनून विज्ञयाडरोजर र३।पेस, अशी माझी इ8, आहे. इश्वर
कुप!ळू आहे ! र्‍या कृति अतय , असतात; त्यामुळे पुष्कळदां
मनुष्य त्यांचा विपरीत अथ करतो ! कोणीं सांगाव ! थोड्याचदिव-
सात परत आानेदांत आपल भड होणार नहीं कशावरून !
आयुष्याच्या प्रवाठात तुला पूणे सोख्य इच्छिगार!, ठुझा पिता
नाना.
£ काय नशिजांत दो . माझ्या ! असे उद्गार काढून पत्र संपतांच
शोभना रडूं लागळी,

अकरण १३ बे मुंबईची दुर्देवी घटना

रपाकां3[च्या तारेवरून विजय मुंबईला जाण्यास निघाळा, त्या वेळेस
त्याची मनःतस्थिति निरनिराळे तक करण्यांत गुंग होती. राईवर अस काय
संकट आलें आहे? शेकरनच तिळा फिल नसेल न? कीं गिग्णीच्ध,
कामांत कांहीं अपघात झाला तिला £ कांहींच त्य़ा”, निश्चित समनेना !
निघतांना, आपणांस मुंबद्दस किती दिवस रहार्व लागेल याचा कांहींच
नेम नसल्यामुळे निघण्यापूर्वी शोमनेची एकदां भट झाली असती तर बेरॅ
झाळं अस्ते, ३ उ विजयाला वाटत होते. आगि रची ही रुखरुख गाडीने
'पुगे स्टेशन सोडल्यावर थोडा वेळ कायमच होती,

कल्याण स्टेशनवर गाडी थांबली. खाद्यपेय विकणारे मुलगे आपल्या-
खवळच्या पदाथाची ओरड करीत होते, गाडीतून उतरणाऱ्यांची गर्दी उडाली
होती. सव स्टेशनभर तो आरडाओरड दुमदुमत होती. विज्लयय ग्राडीच्य़ा
द1राजतजळ गेळा, अन्‌ त्या दाराच्या खिडकींतून त्यान बाहेर डोके काढल !

गाडूच्या दिद्षत त्यांम बाहेर पाहिळे, तों एके ठिकाणीं त्याचं लक्ष
खिळल, आगि त्याला ज्यो मनुष्य दिसळा त्याला तो हांक मारणार, तोंच
एक टटट ग्हृस्थ हातांतीळ गांठोडे सांबरत, त्या दाराच्या मुठीपा्शी हाताने,
बाहेरच्या बाजुने स्वडखड करू लागळे, त्यांना आंत येण्याकरितां विजयाने
द!र उघडळे नि पुन्हां त॑ बंद करून त्या मधघांच्या मनुष्याकडे पाहिले,

सनिकी वेषांतील एक सोल्जर होत तो! त्याच्या डोक्यावरील
हळमेट्‌ पाहून तसळीच हंट वापरणाऱ्या कॉळलणांतील एका प्राध्यापकांची
आठवण झाली विजयाला. त्याच्या हातांतीळ बंदूक त्यांत डटटी करून

मुंबईची दुर्देवी घटना १४९

फलाटावर टेकून ठेविली होती, खाकी रंगाच्या कोटावर, त्याच्या खांदयावर
एकक ताबडी पट्टी होती, त्याचीं पितळेची बटणे नि इतर कड्या लांबून
चमकत होत्या. अन्‌ पायांत जाडा भळाऊचका बूट होता त्याच्या, त्याची दृष्टि
भापल्याकडे आहि अर्से पाहतांच दाराच्या खिडकीतून डोके अन्‌ दोन्ही हात
बाहर काढून, वांकून टाळी वाजवीत विज्ञयांने त्या.मनुष्याला खुग]विळ,

तो मनुष्परही बुटांचा आवाज करीत विजग्राकडे आला,

त्याच्या त्या एटचान चालीकडे पहात काहीं उतारूच लक्षही त्याच्याकडे
वळळे,

“छा, ७ 8501701180 (0 500 ४०, 1020?” (“काय रे ! कड,
इकड कसा तू £? ”) दार उघडून त्याचा हाव इळबीत बिजय ऐॅट्फॉर्मवर
उतरल,

“811 00१९९111४५ (0 ४ ]र3पा'!” (''बिकासपूरला चाललो
आहे. ?) आपल्या निळ्या डोळ्याची हाळ्चाळ करीत फ्रेड म्हणाला,

“1165 1115?” त्यांच्या हातांतोलळ बंदूक हाताळत विजअ4.न
विचारिले,

“५? शाप! गा(5 8 107 100प' खा]ताशा!' (“6कां?
आश्चय ाट्ळ तुळा £ बंदूक आहे वी ! इं! खेळणं आहे त॑॑झामच्या,
मुलांचं ! !”)

५10 0पा'5 टक्षा ७ शके €रशा 8 (0१-टपा! ” (“ज्ञे! अन्‌
आमच्या मुळांना खळांतील बंदुऊसुद्धां मिळत नाहीं ! ”) वित्रयांस हसत
उत्तर दिळे,

“0! उना ता” लाक) !” ("काय गमत्या आहेख रे !”) अस म्हणत
फ्रेडने खिशादेन ठिग्रटू-केस्‌ काढळीं. बिथय्ाच्य नेश्मींचा नकार माहीत
असताही ती त्याच्यापुढे घरळी:अन्‌ त्याते. नाहीं य्हटळ त्याबरोबर एक
तिग्‌र्ट आपल्य़ा तोंह!त ' घरून दिळसाविळी. -

6१] छा? १00 018९९ 16" ?” (''काय काम आहे दशल तिकडे !')'
विजयाने चवकशी केढी,

१४२ पुनर्मीलन

* [1 ७॥))णप१ॉ”ल्ते तेढ एल ]ल्जा चा 5ण्णर्लताक (6 शट
1). 5. >. ॥ाला९!” सफाईदार इग्रजींत प्रडन उत्तर दिले.

“ गृ ०९2!” गाडी'्वची शिटी बाजळी, त्याबरोबर ग्राडींत चढत विजव
म्हणाला, “1 ह्या एणाश (0 ठेणाव्वण, घा. त्विणाकोत्वार्गा? !”
( “ प्री युबडला रमाकांताकड नात आहे! ” )

१४1७] (05०6 ए०ए 1 शारत5ए 1165011001)!” (“ वि3३,-
सपूरला भेटूंच आपण, ”)

"र! 0 ट्ता'50!” (हो! हो! नक्कीच ! ”) चालत्या ग.डी-
तून विजय ओरडला, त्यान फ्रेडूकडे पाहिले, फलाटाचे टोकाला ९
डबा पोंचला होता; लांम फ्रेडूचा हातरुमाल हालत होता.

रमाकांतच्या खोलीवर विजय पोंचल, घया कळेस क्रग्गालगांत जावयास
निघाला होउ रमाकांत !

6: आलास ! छान ! ” विजयाला पहातांच स्टेथोस्कोप खिशात घाढीत
रमाकांत उद्ग(रढळा, अन्‌ नन्तर इतक्यांत बाहेर ५४5, येणार नाहीं
म्हणून खिहडोंतून, रस्त्याच्या समोरच्याच बाजूला तळमजल्याळ, असलेल्या
उपाहारग्दाामघीळ मुलाला! एक कप दूध आणण्यास सांगून, त्याने खुर्चावर
बसतां बसतां विज्ञत्रांला विचारले,

६ स्नान करायचं असल ना तुला £ ”

£ हो. ? विजयाने मान हालवली,

६ केव्हा मिळाली तार? ”

6 सकाळीच, पोल्टमनूनच उठवले मला ! ” केसांवरून अधवट
फिरविळळा हात तसाच घरीत विजयाने उत्तर दिल,

£ असं का? ” आपल्यापुढील टेबलावर पायर ठेवीत खुर्चीत मारी
रेटून रमाकांत म्हणाला “ बरं असं कर ! मला घाई नाहीं. आज; तूं येतो
आहेस कीं नाहीं हे मला समनत नव्हतं |! तू आढळा नाहींस तर आपली
स्वतः सव तयारी केलेली असावी, म्हणून आफिसांतून लवकर परतण्याचा

विचार होता माझा. ”

मुंबईची दुदवी घटना १४३

“ कय झाळ आहेरे?”

£ त सब रुगतो; पग प्रथम नवण उरकून घे आपलंतूं ! ”

भोजनोत्तर सव हकीकत रमाकान्तने विजयाला सांगितली, तो म्हणाला

“ शुकरने राला त्या गिरणींत नोकरीला ळढावली, त तुला पाह्दीतच
आहे! ”

“ हो; मळा विचचारून ती आली होती ! ?” विनय उत्तरढा,

£ आन्न पहाटेस कोणींतरी दार खडखडावळ; म्हणून मी उठून ते
उघडू, तों एक मागासलेढी अशी दिसणारी बाई दारांत उभी होती.
दादा? मला मदत हवी आहे तुमची ! ? अस म्हणून ती गयावया करूं
लागली, म्हटल, कोणी आजारी असेल; गरीबच दिसते आहे; तेव्हां मीं
तिला विचारल,

६ कुठे असतां जाई तुम्ही £ '

६ परळ विभागांत ! ? अर्स म्हणून तिने सव पत्ता सागितला, मजजवळ
आहि तो टिपलेला. मी विचारेळ---

: कसला आजार आहे बाई?

५ आचार £ धुंदी आहे मेल्याची. ' ती चिडून म्हणाळो, म्हटल कोणी
दारू झोकली असेल हिच्या नातेवाइकांपेक्री; म्हणून मीं विचारल,

: किती बेळ झाला त्याढा दारू घेऊन?!

याबर तिची मुद्रा परत भांबावल्यासारखी झाली, आणि ती ज॑ बोलली
त्याचा स्प्ट अर्थ न कळून मीं तिला धीर दिला-' अशा घाबरू नका बाई, या,
इथं बसा; सगळं नोट सांगा मला. ' यावर सतरजीच्या टोकाला अग 'चोरून
बसत, माझा गोंधळ ओळखूनच कीं काय, ती म्हणाढी, ' तुमचाच ना, हा
पत्ता £ ! तिर्ने दिलेल्या कागदावरून डोळे फिरवीत मीं ' हो! म्हटल: ' विनय
तुमचा मित्र नव्ह £ ' तिने परत विचारले, माझा होकार मिळतांच, पुढे
तिन सव वृत्तान्त सांगण्यास सुरुवात केली. ती म्हणाली,

: त्यांनींच राहूळा सांगितळं होत कीं, कांहीं लागळं तर रमाकांतकडे जा!
राई म्हणून विजयांच्या गांवची एक बाई इर्थे गिरणींत कामाला आढी

र्ड पुनमाळन

भहे. मी राइच्याच बवळ रहाते, तिथच कामाला आहे मी, ' अशा प्रकारे
उलगडा करीत ती म्हणाढी, “ दादा, विब्नयदादा राईल! म्हणत होता
कीं, इकडे येऊं नकोस ! पण राईन ते ऐकलं नाहीं; तिची प्रकृति तर
ढासळलीच आहे इथ आल्यावर, पण दुसर्ही संकट आल आहे. तिच्यावर !
शेकरान तिळा इकड आगहीं तेव्हांपासूव तिची खडवळ भाषा मात्र
सुधारली आहे बरीच ! रहाणीदी थोडीबद्दत बदलली आहे. पण * इोकरने
तिला प्रथम इकडे आणली ती वरवर चागल्या हेतूनेच, असे तिला दाखवळ;
तरी पण अंतस्थ इतु मात्र निराळा होता त्याचा, तिला प्रथम तो
गिरणीच्या माठकाकडे. घेऊन गेळा त्या वेळेस हिच्यावरचा मास्तरच. फक्त

थे होता, त्याच्या बोळण्यांतही तिला कांहीं शेका भाळी अक ती म्हणते.
,पण पुढ दोन महिने तिळा त्य़ाचा कांदींच, परिणाम भोंत्रला नाहीं. कांहीं वेळां
तो मास्टर तिळा अधिक आपुलकी दाखवी पण तोंडाने म्हण, ' शेकरच्या-
मुळे तुळा इतकी सवलत आहे इं ! ' तिलाही त॑ खरे वाटे ! कारण, आकरही
तासन्‌ तास विच्याजवळ गप्पा मारी अन्‌ गोड बोले, बरेच दिवस झाले.
तरी तो तिच्याबरोबर पाट ळावण्याची गोष्ट. मात्र काढीना ! त्या वेळेस
तिच्या मनांत थोड वेडंजेर येई ! पण त. तेवढ्यापुरतंच !

६ घ६ दिवस, त्या मास्तरने तिहा घरीं न्नायच्या वेळेस गिरणी सुटतांना
गांठळी. * राई आज तूं फार दमलेळी दिततेस, ! तो म्हणाला,

' कसलं दादा £ आपली छपरा असली म्हणज झालं! ”

: प्राझी पूणे कृपा आहे. तूं मात्र तयार पाहिजेत, ' असले कांहींतरी
उत्तर देऊन तो. मोठ्यांदा खिदळला.

६ दोन चार दिवस गेले,

६ घरत एकद! तो तिच्याजवळ आला. तिच्य़ा घाग्याला त्यान हात
घ!तला, कामात तर काहींच चूरू नव्हती, मग हा हात कशाला घाढतो
आहे अशाच सभमांत होती राई |! इदक्यात त्यांने हात झटकता बाहेर
क.ढला, ' हाय,

6६ काय झलंहो!?

अुंबईची दुर्देवी घटना १४५

6 ही सुहे बोंचढी.'

तिने भात पहात म्हटलें, ' कुठे ? इथं तर कांहींच नाहीं ! '

८ अशी आहिस १ ' भअ्रसे म्हणून त्याने तिच्या गाढावर, कोणी पहात
नाही असे पाहून, प्रक इ!त फिरविला,

६ राई चपापली. मास्तर फिरून आपल्या नागेवर जाऊन बसला. ती
तरी काय करणार झोग्डून ! वरील सवे प्रकार ती रोज दोकराला, तो
तिच्याकडे आड म्हणजे सांगे; परन्तु रात्री पुष्कळ वेळ दोकर गप्पा मारीत
बसे तेवढ्यापुरता. मास्तरन अस कांहीं के& तर त्याचा जीवही बघण्याची
प्रतिज्ञा करी अन्‌ निघून जाई ! मग राईच्या मनाने पक्के घेतल की, इर
कांहीतरी निराळाच प्रकार आहे. चवकशी केल्यावर, शेकर कितीतरी
दिवसांपासून गुसपर्ण दुसऱ्याच एका बाईंबरोबर लम करण्याचं ठरवून बसला
आहे, ईं तिळा काळ खकाळींच कळलं, गिरणीच्या वेळांत ! तस त्याला
विचारून इथून लागलीच निघून जायचा राचा बेतही दोता. परन्तु, झेकर
दिसतांच त्याच्या तांगण्यावरून राई मास्तरच्य़ा खोलींत गिरणीच्या बेळांतच
काल शिरली तेव्हां शकरने तिळा बजावले, को, “ याद राख, यांचा
अपमान करझील तर ! इथ मी तुख्क आणली, यांनीं तुला मोठा रोब
ल,विळा तो काय उगीच ? बसतीस त्या इनामगांबांत कुथत ! मास्तरांचा
अपमान झालेला मला खपायचा नाही ! तुक्ष गेल्दा आठवड्याचे पेले तुचा
मिळणार नाहींत आज; ते झी बगार आहे संध्या मळी ! तुझ्पादिषपी यांनी
ऱ्यांगलं मत दिलं की मग मी ते तुळा देईन. सही करून टाक आतां या
कागदावर ! ? गरीच जिचारी राई ! ती म्हणाळी, ' सही करून टाकू!
येढे गेळे तर गेळे, संध्याकाळी निघून आऊ म्हणज शाळं ! ! पग ती बरी
परत डाते तो शेकराने तिळा कोंढूनच ठेवळढ, माश्तरानी आच बाहेरय्या
कामगारांना दम मरढा अन्‌ त्याचा तर प्रत्यक्ष साऊकाशी 4दिळा ! तव्हा
खरेजण राप्प बतळू, मी सुद्धां खोरूनच आळि आहे रकडे ! ”

त्या बाईच्या तोढखी ही हदीकत रमाकांत संपतो आहे, तोथ दार

६्‌्ळ

श्ट्ट पुननाळन

उघडले गेळें अन्‌ ते दोघ बाहेर पहातात तों रमाकांताला तीच सकाळची
बाई दिसली.

६ हू | होच आली होती सकाळीं बर का! हिने सांगितलेली बातमी
ऐकली अन्‌ पहांटेसच अ्जेट्‌ तार केली तुळा ! ? अस म्हणून रमाकांत त्या
बाइकडे वळला अन्‌ म्हणाला, “' काय पाहिन्न आहे आतां! ”

6 दादा ! राईला आजही कोंडूनच ठविलें आहे. रात्रभर दोकर तिथंच
होता, त्यामुळे मी कांहींच करू 2कळ नाहीं ! सकाळची इकोकत मीं
तुम्हांला सांगितली, अन्‌ तसे राई आ. कळवले; तेव्हां, परत गिरणींत
जायच्या वेळेस तुम्हांला संध्याकाळच्या अत बोळावळे आहे, असा निरोप
तुम्हांला सांगायला तिने सांगितल. म्हणून आलें आई मीं.”

“६ अस न! १ ” रमाकांत म्हणाल. “ ह पहा, हेच ते विजय. तिला
म्हणावं, संध्याकाळच्या आंतर तुला पऊन घेऊन जातो. आम्ही ! कांहीं
काळजी करूं नको. मात्र हे तू कोणाळा "उवू नकोस ह! ”

६ छे छे! असं कसं करीन मी£” > जे म्हणून ती बाई निघून गेली.

६ तुळा हात्पिटटमध्य गेलेच पालेिकारे ? ” विजयने रमाकान्तास
विचारले.

६ हो ! वाटळढे तर लवकर येऊ शकेन परत, पण गेल ईं पाहिजेच ! ”

“ तरी हरकत नाहीं ! परत ये लवकर, मी वाट पहातो आहे. जाऊ दोघेही, ”
अर्स विजय म्हणाला.

त्यानंतर सायंकाळी 'चारचे ठोके पडू गेळे, अजून र्माकांताचा पत्ता
नाहीं म्हणून विजय गेलरींत आला, तेव्हां रस्त्यावर रहदारी नेहमीप्रमाणच
चालू होती.

पांचाचहदी टोले पडले, त्याने रस्त्यावर पाहिटे---

रस्त्यावरची गर्दी वाढ लागली शाःळा सुटल्यावर, त्याच नादांत एक
हह्ठान मुलगा रस्त्याच्या बाजूच्या दुकातां-या पाट्या पहात चालला झेता.
दुसऱ्याच बाजूला एक जरा मोठा मुगा गळ्यांतील पाकीटाचा पट्टा
हीरखा कैरीत॑ दुसऱ्या हातास पहिल? मुलांचा खांदा हलवून समोर

सुधडची ददेवी घटत्ता १४७

पहाण्याविषयीं त्याला सूचना देत होता. एक हमाल, आपल्या डोक्यावरीळ
डोईजड भरगच्च पाटी नेहमींच्या शिताफीने तोल सांभाळीत घेऊन गेढा.
एक टूम खणखण आवाज करीत निघून गेली, ट्‌मच्या मागील बाजूस टॅम
कंडक्टर समोर पहात हात रेळून उभा होता तोही त्याला दिसला.

अजूनही रमाकांत आला नाहीं इं पाहून आतां अधिक थांबण्यांत अथे
नाहीं असा विचार वरून विजय निघाला.

त्याने कुलर लाविले,

दगडी जिन्यावरून तो सफाइने उतरलाही.

ख;लीं आल्यावर जी टॅम मिळाली तिमे तो राईच्या घराकडे निघून
गेळा, र्माकांत परस्पर गेला असळ अशी समजूत होत त्याची ! राई रहात
होती, त्या कोंदट अशा मजुरांच्या वस्तींत शिरतांना विजयाला कसेसेच वाटळे,
तो यंत्राच्या खडखडाचा आवाल ककेशपर्णे उमटत होता. सायंकाळी
कामावरून सुटनेल कामगार अतिशय घाईने घरीं जात होठे. त्यांच्या
बहुतकांच्या हातांत ते दुपारच्या भाकरीच्या रिकाम्या डब्याचे बो'चक होतें.
अधवट कपड्यांत ते कस तरी वावरत होते. बोलतांना ते आपल्या शरीराची
एखाद्या निघण तुरुंगांतून सुटका झाल्याप्रमार्णेच बोळत होते. कांहीं जगांचे
सवे अग घामान चिचचिबीत झाळे होते.

टेमच्या नाक्यावर उतरून विजय, ज्याच्या दुबाजुस त्या कामगारांच्या
चाळी होत्या, अश्या अरुंद रस्त्यावरून बात होता. सात साडे सातच सुमार
असेल, त्याम हातांतील पत्ता परत एकदां नीट वाचला. वाटन त्या
कामगारांच्या मानानं कितीतरी श्रीमत अशा आपल्या पोशाख मुळे आपणाकडे
त्यांचं विशेष लक्ष आहे ई. पाहून विजयला कसेसेच वाटळ, “ अन्नाची
ताटातुट पडते आहे ह्या गरीध्राना अन्‌ बाहेरच्या जगांत त्याची दाद तरी
आहे का ! ” त्य़ाळा बाटले. ' आथिक विषमतेवर कोणी कोरड ओढ
काग कीं माई म्हणून त्यानी बेड्यांत गणना करण्याचा जणूं परिपठच
असतो, त्याच्या भाषगांतीळ अतिशयोक्तीचा भाग तोडला तीपण त्या
जिव्हाळ्याखाली लै सत्य ततव आह तै विसरून कसं चोळेल ! समाश्रांतीळ जन्म

पुवर्मीलन

त्या त्या मनुष्वाचं देव ठरवू लागळा, अंगीं असळेल्या इतर पांढरपेशा गुगाळ
परिस्थितीमुळे बाब मिळू शकत नसला, तर करावची काय ती समाथरचना ?
ती बदलली पाहिन, मग सर्वच उलटापालट करायची कीं थोडा बदल पुरे,
तो प्रश्न निराळा, ” त्या अथारनगरीतून फिरतांना इथून तियून सर्व देन्व
दिसले त्वाळा. स्वाथसाधु लोकांच्या आणि लुटारू लाडाच्या अक्षम्य
वृत्तीचा तो प्रत्यक्ष परिगाम झोता. “' व्यसन मुळे त्यांच ब्रीवित अधिर
दुःखकारक होतं, ” त्याच्या मनांत बिचार आढा “' अले, पुढारी मोठ-
मोठ्याने ओरडतात ! ” व्यसन ! झे. षण ती तरी त्यांना कोण ढावतो £
खीवनांतील शुद असह्य होते, म्हणूनच मद्याळा स्पश्ध करण्याची बुद्धी होते
पलुष्याला ! सकाळ सायंकाळ राबून त्यांच्या शरीराची दुबेळता वाढवून
त्यांचा योग्य मोबदळाही न देणाऱया व्यक्तीकंड दोष आहे याचा ! दीनांची
संस्था णून टेंभा मिरविणाऱ्य़ा पण वस्तुस्थितींत मिरासदारांचा कळप अस-
हेल्या संस्थतीळ अधिकाराच्या जागेबर असगाऱ्यालाही असे म्हणायळा धीर
होत नाही कीं, ' मी वरिष्ठ हुकुमशहांच्या माची पर्बा करणार नाही यापुढे !
माझ्या हातांत बी सत्ता माहे मग ती कितीदी थोडी मसेना ! तिचा उपयोग
हंकटग्रश्तांची गरब भागविण्याकडे करीन, मग गेरमर्ळा होऊन मठा भघिकार-
ःयांग डरावा ळांगला तरी हरकत नाहीं, कतुव्य अन्‌ बिवेकबुद्धीपेक्षां दिखाऊ
भि कारपद नि शिस्त मढा मुळींच खास्त नाही. कारण इतका विचारकेला कीं,
वाच अधिकाऱ्यांना असं कळून येईळ कीं, चांगल्या गोष्टीळा नेहमीच जनतेचा
पाठिंबा राहोढ ! कांही अपत्राद असतीड त्याला; पण ते स्वार्थी नि दोंगी
होकस ! अन्‌ जनतेच्या दृदयांतील अधिकारपद हेंच नकळी अधिकार-
पद,पेक्तां भअभधिक मानाचे, मोलाचं ! ”

या विचारांत विस नरा पुढे गेळा, एका अशक्त अन्‌ वृद्ध म्हाताऱ्याला
यांन पत्ता ठांगून नक्की ठिकांथ विचारल; हात दाखवून त्यानेही बरोबर
दिशा दाखविडी, त्याच दिटोत विबष दोन फळोग गेढठा; एक पडक्या
चाळीच्या तिसऱ्या मबल्याउरीळ बोवटच्या कोंदट खओोलीशझीं तो गेला.
त्यांने दारावर धक्का म'रल', पश्न कोथीख आळे नाही. बहर. आ. काढ

१४८

अुंबईची दुर्दैवी गटना १४९

करायचे या बिचारांत तो होता, तोंच खिडकोतुन कोणीतरी झापल्वाढा
पहात आहि असे त्याढा दिसळू, थवळ जाऊन त्यांस पाहिळे, राईच. होती
ती. त्यान बाईरची कडीही कांदळी, *

“ आलास? ? गर्थांद्लीं वांकून तिर्ने प्रश्न केला,

विच्नयरला पाहिल्याजरोबर तिला अनुपम आनंद झाल्याचं दिसत हेते.
शीळ बचावल्याचा तो आनंद होता, प्रणांपक्षांही स्रियांना शीलाची मात-
ब्यरी अधिक वाटते, ती काय उगीच ! तिच चेहरा बराच किहट वाटढा
विजयाला. तिची काया कुश झाली होती, अन्‌ आजारांतून उठलेल्या
मनुध्याने आपल्य़ा पूर्वीच्या बाळमित्रांत जाण्याची उत्कंठा दाखवावी,
त्याप्रमाण इनामगांवला जाण्यासाठी ती खोली सोडण्याची तिढा प्रबळ इच्छा
आळी होती. विजयाने दाराला बाहेरून ढावलेळी कडी काढली. तेव्हां
खागलीच तिर्ने दार उघडल,

विजयाचे मन खोलींतळू हदय पाहून उदास झाळे. भकास मिंतीवरीळ
कोळीष्टर्क जाळीदार मळकट धाग्यावर टागल्य़ाप्रमार्ण हाळत होतीं. पुराने
सव'च खोळी काळवंडली होती. मोरीच्या भिंतीवर पिकदाणीच्या भांड्या-
वरीलप्रमा्ण ताबूळाच्या वाळलेल्या पिचकाऱ्या दिसत होत्या. त्या कुंद
खातावरगांत इवा खेळण्यास अन्‌ स्वच्छयणाच्या प्रकाशाकरतांही वरीळ एक
बारीकशी खिडकी हाच एक अपुरा मागे होता, विजयाला वाटढे, “* नरक
नरक म्हणतात त्याचीच ही छोटी आडत्ति नाहीं का? मानवी खीवनांतीळ
सयेसामान्य सोखड्यासही आंचवलेले हे जीव ! यांनींच का माझा देश गख-
चथढा आहे? नारिंगांच्या गोळावर मुंगी फिरत असाबी ना! तसेचच
आजच तरुग स्वतःच्या लहानशा खग्गांत पावरतात, त्यांना वाटते ईंच थर
अहे; परन्तु असं करतांना ते चुकतात. भारामशीर बंगळे सोडून, ते इकडे
याबबायी काळजी घतील तर त्यांना कळेळ कीं सत्यत्यिति निराळी आहे.
मिष्ठन्नांच्या पक्ति झोडतांना, या ठिकाणच्या बुरसट अन्‌ शिळ्या भाकर॒पांची
बुगेची इथून त्यांच्या नाकांत घोंषावेळ तर मग ते चागे होतीक की, खीवि-
ताची ही प्राथमिक गरजरी मिळत नाहीं पुष्कळांना ! उंची गरम रुपडे

१५० पनमीडन

विसरून, या लोकांचीं कुडतीं त्यांनीं पाहिली कीं कळेळ त्यांना, कीं ळाज्‌
राखणं सुद्धां मोठं मुष्किलीच काम आहे या गरिषांना, परन्तु आजूबाजूस
पहाणार नाहींत ते आणि ही स्थिति जगाच्या समोरही यायची नाहीं ! हरकत
नाहीं ! दुःखाची परिसीमा हाच कधींडइधीं सोख्याचा उगम असतो ना?!

६ बिजय वाईट लागते ना हरी माझी खोढी ? ”

: कुठ येऊन पडली आहेस तूं राई £ इनामग्रांवचे नंदनवन सोडलस
अन्‌ या अंबघारकोठडींत येऊन पडलीस, प्रेमाची ओढ लागली होती तुला !
माझे ऐकळ नाहींस---?

६६ कांहीं बोलूं नको ! ” त्याच्या तोंडावर तिने हृ!त ठेवला. “ मीच
वेडी आहे, दादा. ”

“ तुझी खोली उघडी कश्ली ! कोंडलं होत तुला त्यार्न £ ”

काळोख खोलींत घुखू लागल्याने राई उठली, एक अधी मेणभत्ती
जवळच्याच तिट्क्यावर तिने उभी करून ती पेटाविली आगि मग ती म्हणाली ---

“ हो; संध्याकाळ झाली, आतां कुठं मी पळून जाणार आहे, अश्या
बिचारान तू यायच्या अगोदर एकच मिनिट शंकरन कुलूप काढल! मी
विचारच करीत होत £ पण माझं मन पुन्हां सांगू लागल, “ माझा दादा
माझ्यावरीळ प्रवेग टाळण्याकरितां पुण्याहूनह्ी लागलीच घांवून येईल !
इ घे दादा ! ? भर्से म्हणून ती उठली. फळीवर एक टिनूचा धुरकट डबा
होता तो तिनें उघडला. त्याच्या हातावर तिने कांहींतरी ठेवलें नि म्हटळे--
6 मांडून मला नाता. आलं असते पण तूं आलास म्हणून अजून चाऊं
बाकते आहे. मी. म्हणूनच मीं. थोडी वाट पाहिली, शिळ्या भकरांच्या
गाकरांचा लाऊ आहे हा दादा; मी दुसर कांहीं सुद्धां देऊं शकत नाहीं
तुळा, ” डबा लावून तो ठेवण्याकरितां उठतांना ती उद्गारली,

£ राई ! असं म्हणू नकोस, तुझी हीच भेट मळा किती अभिमानाची
आहि ! बहिणीच अमळ हृदय यात आहे ना? झाळ तर! पण राई! मी
एकदा'च खात नाहीं द्दा ! तूंही घे ! ” अस म्हणून त्यांतीळ थोडा सास
त्याने तिच्या तोंडांत ठाकला.

मुंबईची दुदेंवी घटना १५१

कृतज्ञतेने ऊर भरून आल्यामुळे, तिर्नेही न बोलतां तो स्वीकारढा.
जन्माने नाहीं तरी हृदयाने बहिणभावडच होतीं तीं !

५ उठा दादा, आढाच तो!”

व कोण | ११

५: हच मास्तर मला ! ” खिडकींतून बाहेर दृष्टि टाकली राईन.

अआतांच परिक्षची वेळ आहे अर्स समजुन विजय त्या मोरीच्या ओट्या-
अड लपला, राईळा त्यार्ने चांगळीच पढवून ठेविळी होती काय बोलायच
त्याविषयी !

मास्तर आंत शिरळा, मद्रासी तऱ्टच घोतर तो नेसला होता अन्‌
तसाच दिसत होता तो.

पाठोषाठ शकरह्ी होताच. आंत येतांना कांही गलका ऐकूं येत द्ोत'
रस्त्यावर, ' जरा दम घरा ' असं कांदींसं मास्तर म्हणाले त्या लोकाना
अन्‌ त्यांच्याशीं कांहींतरी बोलून दोकर खालीं गला,

मास्तर फारच बडबडत होता. मग तो काहीं झोंकून आला होता कॉ
काय न कळे !

6 राई, आज तूं गिरणींत नाहीं. आलीस १ ” तिच्याजवळ बात तो
म्हणाला,

त्याचा हात झिडकारीत तिन उत्तर दिळे, “ इथं अडकळे दोतं मी!”

६ क| १ माहीत आहे ! ” परत त्याम तिच्या अंगावर झप टाकली.

६६ हू | बाजूला व्हा मास्तर ! माझ्या अग्राला हात लावाळ तर मल
मुळींच खपायच नाहीं; तुमच्या चिंधड्या उडतीढ इर्थ ! '” असे म्हणर
तिनें त्याळा जे लोटळे, ते॑हिंगत शुकांल्या खात तो त्या मोरीजव?
आदळबा'च इतक्या जोरांत !

बिजथ झटकन्‌ बाहेर झाला,

“८ खुळ ळवकर ! ” मास्तर परत उठळाच नवहता, तिकडे पहात विजञः
राईड म्हणाढा.

१५५ पुनर्मीलन

दोन निन उतरून ती दोघे रस्त्यावर येतात तों सजंथ दाटभर क!ळोश
पडढा होउ', काहींही दिसत नवहत,

£ तुम्ही इथं करस रहाता, राश ! ” अर्स बिनय तिला म्हणत आहे ठोंच
त्याच्या पायाला कोणी मिठी मारळी, त्यामुळे तो खाढीं पडळा. पडतां
पडत नगरपालिकेच्या अंधुक कंदिळाचा प्रकादा चमकल्या, बाजूची एक
पांढरी भिंतही दिसळी त्याठा अन्‌ राईचा कातर आवा पकू आढा--
६ शुक्र ! ? उचललेक्ीी कांठी आणखी दोनदां दाकरने विजयाच्या मस्तकावर
हाणळी; विजयाच्या कपाळावर एक प्रहार झाढा नि तो निपचित खालीं पडळा,

त्याच्याजवळ गाऊन राई ओरडली. सवे नाजूचे बरोक गोळा झाढे, त्या
भानगडीत दोन माणस निसटढी, त्यापेकी एक शेकर होता तै राईने पाहिळे,

सवोनी विज्याढा उचळळ, नेझद्ध स्थितींत होता तो. लांब रस्त्यावर
एक मोखरचा उजेड चमकळा, तिकडे काहींनी पाहिल,

मोटार जवळ आळी. वींत रमाकांत होता !

४ गर्दी कसढी आहे? ” त्यांन प्रश्न केळा,

(६ बुरे आढांत ! ” राइचा आवाज आला, त्यावर रमाकांत म्हणाढ!---

५ उद्ीरी झाला ! एक अनेट केस होती त्यामुळे येतां. आढं नाहीं
लवकर, ”

६ घ्रार लागला भाई! ”

६ क्ोणाळा ? विजयाला ? ” मोटारच्या बाहेर येत रमाकांतेन जि'चारहे,

ह

: व्वा चला ! जलदी करा ! ') विज्ययांचे जवळ जात तो म्हणाढा,
£ उचलून ठेवा माझ्या मोटारीत ! अ? पोढीऊ घेऊन नाऊं म्हणत होतो,
तर म्हगाळा, “ मनगटांत पुरेशी शक्ति आहे माझ्या !

यावर तीन चार जणांनी विजयाळा उचलून मोटारींत ठेविळ; मोटार
सरळ त्रग्णाल्याकड नेण्यांत आढी, स्वतः च एक अविकारी डॉक्टर भस-
ल्याने रमाकांवर्ने सव व्यवस्था त्वरित ळाविली.

:£: अर याचा डोक्यावर आईसबॅग पाहिणे भरं का! ?” '्योफ सर्थन

सुबद्दचा दुद्वा घटना १५३

विषयाचे कपाळावरील आगि तो पढल्यावर रस्त्यावरील एका बारीक टोकाच्या
दगडाने झाळली त्याच्या बाठीवरील जखम बांधीत इंग्रजींत म्हणाल
* अन्‌ यांना हालू देऊं नका!”

“६ विशष घोका नाहीं ना? किती वळ ढागेढ त्याढा झुद्धीवर यायला?”

या रमाकांतच्या प्रश्नावर हातांतील टॅविळ फिरवीत चीफ सर्जन म्हणाले,

: पृ]8(?5 एताल्टाचाऱ !” (“ते नक्की सांगता येतनाही !?”_ ) “ कुठे
रहातात हे?”

6 माझ्या घरींच ! ”

““] णार 0७९1 ७९8] ॥४॥ प्रा डाऊ (0९2110 1015.”

(““ सात आठ तास ढागतील अस वाटतं त्यांना शाडीवर यायळा. ” )
विभारीच खिशांत हात घाढीत सनेन्‌ महणाले,

रमाकांतने त्या दाळनाच्य़ा सवे शञजाबदार मंडळींना विजयाविषयी
विशेष काळखी घेण्यास सांगेतळे. राई विजयाजवळच बसली होती.

दुसरे दिवशीं पायऱ्या चढतां चढतां त्रहग्यालयाच्या पोचेमध्येंच उभे
असलेल्या चीफ स्जेनना रमाकांतने विचारळे, “ काय म्हणतो आहे विजय?”

“६ बरा आई! ”

डॉक्टरांच्या वरील उद्गारांचे कारण सकाळपासून विजय मधून मधून
पाणी मागत होता. मुतुंढ्पाचा रसही एकदां त्याने घेतळा होता हॅ होते.
फरन्तु अजून पूर्णपणे आुद्धीवर त्याचं येण्याचे लक्षण दिसत नव्हत ! डॉक्ट-
रांच्या मर्त, तो तशाच स्थितींत आणखी चार दिवस रहार्णे अशक्य
नव्हतें, अन्‌ त्यांत त्यांना कांडे धोकाही वाटत नव्हता !

“ 25 5पा्ण इ९ट्पातते (0 पणा 018, 10%! ”

(““ आतां निश्चित अधिक अत्यवस्थ होणार नाहीं तो?!” ) विजयाच्या
कोंटशेनारीं भाऊन त्याच्या डोक्यावर हात फिरबीत चीफ्‌ सर्जन म्हणाढे,

बातमी कळल्यावर दादाने वहिनींना मुंबईस घडून दिर, स्वतः तशीच
ग्रथ असती तर तो येग,र होता. कारण अजून शेतकामाचा इंगाम
होता त्याच्या.

१५८४ पनमाळन

ग्रेळे तीन दिवस वहिनींना विज्ञयाच्या झुभषेमुळ मुळीच उसंत नव्हती.
हात्पिटळमधील त्या पांढऱ्या पोह्याखांत वावरणाऱ्या परिचारिका, आपल्या
सूट्युट च्या ऐटींतच फिरणारे शिकाऊ डॉक्टर नि त्यांच्याशी क्रचित्मसंगी
विनोद करून नवीन क्रग्णांची स्थिति त्यांना समजावून सांगण,रे अनभव
डॉक्टसं, यांची ये जना तेथ सर्वदा चाळू असायची ! तेथील औषधांची
दुर बी, आपापल्या नातेवाईकांच्या काळजीर्ने झाळेळे आपद््रस्त चेहेरे, रोगी
लो झो फिक्कट मुद्रा, त्याचा बहिनींना कंटाळाच आला, वेळीं अवेळी
स्वतःच्या कामाकरतां आलेले बाहेरच रोगी, विजयाच्या दाढनांतही डोकावून
जात, उल्हाताचा पूर्ण अभाव आणि आशानिराशांची शिवारिवा हाच
विश्व होता त्या जागेचा.

रमाकांताकडून पुस्तक मागवून घेऊन त्या वाचग्याचा यत्न करीत !
परन्तु विजयाच्या काळजांमुळे ते त्यांच्या हातून होत नसे !

पाचव्या दिवशीं त्या दाडनांतील उच नि किंचित्‌ दात पुढें असलेली
नस ₹४त अन्‌ हेल काव्याच्या गतीच्या चालीने मुख्य डॉक्टरांकडे गेली,

१ ५ याशा 15 801) ॥॥॥६! ” (“ काळचे ग्रइस्थ शुद्धीवर
आढ ) |

[5 ? शाद्ा?5 20०१” (“असं का? वा! ?) त्यांनीं टाळी-
वाजविळी, विजयाजवळ नाऊन मग ते म्हणाढे--

6“ १"०प छा ता] पष्टा, गाण धिंलात! ” (“6 तुम्ही बरे झाले,
आ. त! ”)

प्रकरण १४ वें स्वामीनीं सांगितलेली जीवनकथा

मुंबईला वरील घडलल्या अपघाताळा वीस एक दिवस झाले असतीळ,
तांच विकासपूरलाही तत्ताच शोकन्ननक प्रकार घडला होता, क्रांन्तिमंडळाच्या
परवाच्या सभेला सुरुवात झाली अन्‌ जत्टिस्‌ ग्लीसन्‌ याना मारण्याचा कट्ही
अज्याने रचला. परन्तु देवदुषिपाक कीं, आनेदस्वामींची प्रकृति जी ढांसळत
होती, ती मुळींच सुधारली नाहीं, त्या दिवशींच्या झटक्यानंतर ते बिछा-
ऱ्याळा खिळूनच होते. त्यांच्या मुद्रेवर ज॑ अल्प तेज होते तेही प्रकाशयुक्त
होते. पण त्याचा उठा!वदारपणा पाणी शिंपडलेल्या फुलांच्या टबटबीत-
पणासारखा होता, तो टवटवीतपणा जसा अल्पकालीन असतो त्याप्रमागच
स्वामींच्या अ युष्याची कालमर्यादाही अल्पकाळच लांबणार होती. रात्रीच्या
प्रहरी मंदिराच्या अत्युत्तम कळसासुद्धां सवे भाग तिमिरपटलांत बुडून जावा
परन्तु भाविक भक्ताला भगवानाचा दिव्य मंत्रहरी अतःप्रेरगने ऐकू यावा
नि त्यामुळे त्या भीषणतचा नायनाट व्हावा त्याच्या मनांतून, तशीच एक
संदेशयुक्त भावना य निराशतहि अजयाला ऐकूं आली.

मृत्यु ह अनुलुंषनीय पवंत असेह मनुष्याच्या जीवनप्रवासांत ! पण
त्यामुळच मनुष्याच्या परक्रमाचे प्रतिध्वनि शेंकडों शतके परत परत
घुमत रहातात त्या माणताच्या पश्चात्‌ या पर्वतावर आदळून उढटत |!
रायगडने शिवाजीचे देहावसान पाहिळें, परन्तु त्याचा इतिहास विदेशांतीलही
सहृदय मनुष्य भजूनहि पाहूं शकत नाहीं काय £ नेपोहिअनचा अत सेंट
हृलिनाच्या उचुंग तटांनीं कदाचित्‌ सद्रदित मनान, पण पाहिला असेल;
परन्तु त्याचें युद्धकोशल्य आल खुद्द आंग्हिकांनाही तारीफ करण्यासारखे
वाटत नाहीं काय? शनिवारवाड्याच्या तटाने अभिमानाने उत्तषे पाहिंढा

२५६ पुनरमीळन

अन्‌ नंतर मृत्यूही पाहिळा बाजीरावाचा ! पण मृत्यूनन्तरही त्याच्या पराक्रमी
बोड्याच्या कथा आजही उत्तरेतील सरित्मवाहांना पुनीत करीत आहेत ना:
पराक्रमानन्तर मृत्यु ह जीवनच आहे खरोखरी !

आनेदस्वामो आज मृत्यु पावले; पण त्यांनीं पसरविळेळे क्र'तीच ळोण
त्यांच्या मागील लोकांना स्फूति देणार झाले !

स्वामींची बर्वेर काया वाधेक्यांत किती बेळ टिकाव धरणार! त्यांचें
मन तारुण्यांतच होते आतां ! परन्तु मूर्त नवी असली तरी देवालयच
गेल्यावर तिचे चिरतनत्व अनिश्बित होते न कदाचित्‌ त्यांतच ती माती-
मध्येही मिळून जाते!

£ अजय ? ? वास्तविक गेळे तीन दिवस स्वामींनीं बोळणेंच सोडून दिर
झोत. त्यामुळे त्याची हांक आश्रव्रींची वाटली जयाला !

स्वाप्रींची चया गंभीर होती. पण उदात्त आत्मविश्वासाची नि घेयाचीदी
त्यांत चमक होती. मृत्यु पुढे उभा राहिला होता तरी, त्याचवमोर दंड
थोंप्टून मनोघेय दाखवीत होते ते.

£ अजय ! आतां मी कहीं फार जगू शकत नाहीं; तुझ्यासारखा एक-
निष्ठ मुळगा माझजवळ आहे या शेवटच्या घटकेला, यांतच समाधान
बाटत मढा ! ”

६ असं बोलू नका मामा ! ” अजयाचें हृदयही कळवळले,

६ मामा ! तूं मला मामा म्हणून हांक मारीत आढास ! परन्तु अशञान!त
होतास म्हणूनच तूं अस केलेस ! ”

: तुम्पीं काय बडबडतां हे ? निज्ञा; स्वस्थ पडा जरा!” त्यांची उशा
सारखी करून तिकडे बोट दाखवीत तो म्हणाळा, “ मी आहे ना!
करशाची काळखी करू नका!”

6 नका कशी ! अजून कांहीही पत्ता नाहीं ना अमळबनावणीचा ! ”

6 सद सिद्धता झाली भहे !. आता फक्त ठिणनी पडण्याचा अवकाद ! ”

वरन्तु त्या अगोदरच माझी बीवबनज्योत विझणार जया ! ” अखे म्हणून

स्वामीनी सांतितळेंठी जीषनकथा १५७

बेयांचा बुरुनच दांसळला म्हणूनच कीं काय तो बेयेवान्‌ पुरुषही ढसदखां
रडूं लागला,

6 मना कांही आशा! नाहीं! ”

५ कसली ! ”

6६ त्या कार्यांची पूर्तता डोळ्यांनी पहायची ! ”

थोडा वेळ त्तन्थत| होती. पाबसाचची शिरशिर चाठूंच होती. पण पुंढे
होणाऱ्या वादळाच्या पूर्वाचीच होती ती ! पंतीचा पुसट प्रकाश प्रदीत्त
करीत शेत! त्या आश्रमाळा ! अंगावरील पांघरढेल्या घोदराने नाकापर्यंतर्चेः
तोंड झांकीत अश्रपू्ग नेत्रांनी जयाकडे हत स्वामी म्हणाले,

6 वरन्तु हक्षांत ठेव, माझ्यामगे कां होईना ! पण शक्‍य तितक्या
जलदीने झाळं पाहिन ते! कतेव्यपूरत ही कधींही अकाढीं नसते! ”

स्व!मी यावर थोड वेळ खरी बोरले नाहीत, तरी बोलण्याची त्यांना
फार इच्छा होती अर्व दिसे. बोलण्याचा नुसता प्रयत्न करावा, त्याप्रमाणे
ठोंडाची हाळचाल त्यांनीं केलो, पण व्यर्थ--

6 काय हवं तुम्हाला ! ” त्यांच्या पढेंगाबवळ जमिनीवर गुडले टेकीत
त्यांच्या अगाला स्पर्श करून अजयान प्रश्न केढा,

6 घा 5५णी! ” भावाच आला नाही तरी त्से त्यांचें तोंड हाले,
अकयाने त्यांना पाणी दिळे, नि त्यावर त्यांना थोडी र्ढानि आढी,

थोड्याच वेळांत ए७ धक्का देगारी नि अद्यापपर्यंत अडात भसढेली
अश्ची, अजयाचची जीवनकथा सांगण्यास ळांगणारी शांतताच होवी ती,
अर्ठेच वाटावे कोगाळा ! कारण--घरांत खाऊन कसेबसे थोडे अन्न,
पोटांत ढकडून अनय बाहेर येऊन दोन तास झाढे असतील ! तोच---

स्वामींनीं परत एकदां हांक मारढी, अबयाठा !

त्यांची ती अकल्पित हुशारी पाहून अचयाच्या मनांत चर्‌ झाळें, कारग
दिवा डिझण्य़ापू्री त्याची उग्रोत एकदां मोठी बाबी तशीच ती हुशारी होती
त्याची. या मुक्षृत्वा कल्यनेनेही त्या5्रावर दुःशाची शांपड आठी, घश्ाढा

२१५८ पुनमाळन

कोरड पडली; त्यांन घवा खाकरून साफ केला अन्‌ पटात ताब्यातील
थोडेसे पागी ढऊलले;

पाणी पिऊन आपल्य! डोळ्प़ावरून थड हात फिरविला त्यार्ने ! जणू
पुद दिसणाऱ्या भयंकर प्रकाशाने दिपून जाऊं नका असेंच म्हणत होता
डोळ्यांना तो.

खरोखरीं त्याच्या हृदयांत घडकी भरली होती; परन्तु स्वामीना ते न
दिसावे, म्हणून उसन्या आनदी वृत्तीने तो त्यांच्याजवळ गेला.

वादळी वाऱ्यांचा घो घो आवाज चाळू होता. आश्रमासपोरील वृक्षांच्या
झाखा कपायमान दिसत होत्या. त्यांच्या पणपुटामधून निसटणारा पक्षन्य
आवाज करीत होता. झिर्रर_---

£ तुला काय सांगितल मी? ” स्वामी उद्गारले.

८6 केव्ह्वां १ :?

“ दुपारी ! माझी इच्छा मरणानन्तर तरी पुरी कर! ”

“हू, हं! अत बोळू नका मामा!”

“ परामा कसला मी, पोरा ! ” त्याचा आवाज घोगरा झाला.

6 उहूणजे

“ मी वस्तुस्थितींत तुझा मामा नाहींच; ” स्वामींनीं सुरवात केढीं.
८ परिस्थितीने या नात्याला जन्म दिला ! ? आपला अदहाक्त हात खामींनीं
अजयाचे पाठोवरून फिरविला, चित्तवृत्ति विचलित करणाऱ्या त्या
रदृस्यस्फोटाच्या वृत्तकथनांतही वात्सल्यारनेंच स्वामींनीं त्याला सांवरिठे,

“ झुभ्रशीळेच्या तीथात होतों मी त्या वेळेस ! माझ्या अज्ञातबासांत
अनेकाच्या बरोबर अनेक प्रकारे भेटी झाल्या; पण तुझ्या ठिकाणीं जी ही
मेट-ह्या प्रेममय ठेवा मळा मिळाला, त्याचं विस्मरण या अंतिम घटकेळाही
पला होणे शक्‍य नाहीं

" 6 दुसऱ्या दिवंशींच मी तीथोतर करणार होतो. म्हणून प्रातःकाळींच
उठलो. होतो. मी; शथ्या' सोडून मी ज्या वेळेस रस्त्यालगतच्या, त्या
तीथाला जव2च अँसहेल्या, ओहोळाजवळ आहों, त्या वेळेस सवत हुषारी

स्वामार्सी सांगितलेली जीवनकथा १५९

देणारं वातावरण होत. प्रातःकाळच्या मंद मारुताचा सुखकर झुळुकीनें
माझे अंग पुलकित होत होतं; त्यांतील झीतळता अंगावर रोमांच उमे
करीत होती. चंद्रराज नुकताच अस्तास गेला होता. दिशा उजळण्याच्या
नेतांत होत्या. त्या ललप्रवाहाच्या अखंड गतीकडे कितीतरी वेळ पहात
राहिलों मी ! त्या प्रवाहाचा विवक्षित आवाज माझ्या कणेरंभ्रांत घुमं
लागला, मी खालीं बांकलों, माझ्याजवळच्या कमंडळूत प्रातार्वेघीकरितां,
पाणी मरून मी घेणार, तोंच त्या निझंर जलोघाच्या आवाजात एक
बरिमिन्न नि आते. असा स्वर त्या बाजूकडून येऊं लागला. मी त्याचच
स्थितींत थजकून स्तब्ध राहिलो. मी माझा श्वासही आवरला थोडा वेळ |
तो कपित स्वर जरा जोरानें येऊं लागला !

६ कमंडलू कांठावर टेकला मी अन्‌ रस्त्याच्या बाजूळा घांवरों |! ”

6 रस्त्यावर मी आळों तों एका झाडाखालींच तूं मला दिसढास.?”

स्वामींच्या या उद्गारांचें शेवटचे वाक्य बाहेरील मेदानात विजांच्या
कडकडाटात अस्पष्ट एकू आळे अजयाला, “ घूम्‌ घडाडू धाडू-?” बाहेरील
अंतराळांत मेघांचा भयप्रद स्वर उलट दिशेनेंही प्रतिथ्वनित होत होता.

6 तुझ्या दरिराला माझा हात लागतांच, तुझं रडं थाभलं | बालपणच|
मुग्ध भाव तुझ्य़ा तोंडावर खळत होता ! तुझ्या अधरद्दयांना मीं बोटाने
इलवितांच त्‌ इंसू लागळास ! तुझ्यावरील प्रसंगाची तुळा आठवण नसावी !
तुझ्या अंगाखालच्या रेशमी चोपटीशिवाय नि अंगांतील निळ्या मखमली-
शिवाय तुला कांहींच आधार नव्हता जया! ”

स्वामींना दम लागला होता. त्यांना स्वस्थ रहाण्याविषयीं सांगायचं
अजयांच्या मनांत आळ; पण आतांपर्यंत वेळोबेळच्या स्वामींच्या रहस्यमय
उद्गारांची उकल पूणेतेस जाण्याची ही शेवटची वेळ आहे बहुधा, हें ओळ.
खून तोच स्वतः स्तरस्थ बसला.

“ ती तुझी घालबवूस्ति पाहून मला सात आठ दिवसांपूर्वीच बाचलेल्प
एका गोष्टींची आठवण झाली. त्यांत बे स्वम पडलेलं मीं वाचलं तेच
सत्यस्थितींत घडत होते आज ! कोणीतरी बाईने त्या पुरुषाला एंक मुलगा

१६० पुनमीळन

दिढा अन्‌ ती म्हगाळी ' महाराज ! याचा स्वीकार करावा ! देवाने 2
दुम्हांढा दिळा, देवच याच्या रहस्यराची उकब करीळ ! हा निष्पाप आहे
अन्‌ कांही दिवस तरी त्याची मातादितरं तुम्हांढा मेटण शक्य नाहीं, तोंपयंत
तुम्हीच याचा सांभाळ करा, तेव्हांपासून मी तुळा भाचा म्हणत असे, पग-

6 त्याची हकीकत ही अशी आहे. या आश्रमांत मी येण्यापूर्बीपर्यंत
विकासपूरच्या माझ्या मित्रानेच तुशा प्रतिपाढ केळा; देवामध्ये जो बटवा
आहे तो तुझ्पाजवळच ण्डळा होता त्या वेळेस; मी तो उघडळा, आंत एक
कागद होता, त्यावर लिहिलं होत---

५ अन्याकरितां--एक सोन्पाचा जदामी ताईत;
मखमढीच। निळा अंगरखा;
अन्‌ एक रेशमी चोपटी--

या सवाचा खर्चे--रोख दिले, मध्ये तो आंकडा घातला होता. त्या
कांगदाखाढीं चार दिवसांपूर्वाचीच तारील होती. त्याखाली अस्थष्ट अक्षरांत
सद्दी होती, त्यांतील फक्त पटवधन हीं अक्षरेच महत्यासारने मळा समजली.
सर्व गोष्टी अन्‌ वस्तु तुश्याजवळच होत्या त्या कागदांतल्या; माझ्या आयु-
ष्यांतीळ सेख्पाचा ठेवा मळा मिळाढा !

स्वामींनीं रहृस्यकथन संपविले,

त्याना एक खोकल्याची दांस आली, यांनीं छातीवर हात दिला होता.
आणि तशा स्थितींतही त्यांनीं देवघराकडे हात दाखविला.

बाहेर पावसाचा फटकारा चालूं होता, अस्‌ दूर एक टिटवी भेसूरपर्णे
ओरडली पाण्याच्या सरसरींत, तो आवाब मीतीदायकच वाटला अजपालढा !

स्वामींना इंच पाहिजे आहे देवघरांतून असे आपल्या अंदाबाने समजून
तंथीळ बटवा अनयार्न आणला, त्यांतील ते दोन कपडे स्वामोनी बाहेर
काण्यास त्याला खुगावढे, ते अनयाने बाहेर काढून स्वामीजवळ दिरे,
त्यावर आपळें मस्तक टेंशीत स्वामीनी हःत पुढे केळा, हातांतील ताईत
अख ठाने त्यांच्या हावाबर ठेवढा,

स्वामींना सांगितलली जीॉवनेकथा १६१

६ मी तर चाल्लोंच जया ! पर सुदेवार्न तुझी आई भेटळी तुळा; तर
तिच्या या अज्ञात भावाची आठवग दे ! आणि माझं त॑ कार्य £--त डत 55”?
स्वामींनीं हात दाखविला. त्यांचा आवाज खोळ गेळा होता. नणू आका-
शांतील, लांब लाब जाणाऱ्या अन्‌ कमो कमी होत ऐकू येगाऱ्या अशा गड-
गंडाटाशी त्यांची वाचा साम्य दर्शवीत होती. लांब हष्टी टाकली स्वामींनीं
एर अन्‌ त्यांनीं डोळे मिटले,

थोड्या वेळाने त्यानीं ड'ळे उघडल; ते किंचित्‌ वबटारल्यासारखे दिसत
होते. नुवती डोळ्याची हालचाल ते करीत होते. बाहेरच्या पञञन्प्निनादाने व्ची
अधिकच कावरीबावरी दिसत होती. ,

6 कांहीं काळजी करूं नका मामा ! आठ दिवसांच्या आत मी तं करीन
अन्‌ भाई भटली तर तुपचो आठवणही अवश्य देईन; ?”' अजय म्हणाला,

* आ55$5हा ! ” समाधानाचा उद्गार स्वामीनी काढला; न्‌ तोंच त्यांच्या
आयुष्य़ांतील दावटचा सोख्योद्रार होता. र

त्यांचा आत्मा परलोकात संचार करू लागला होता, वेळोपेळने विद्यत्‌
प्रकाश सवे आकाश तडकत्या दर्पणाप्रमा्णे भ'सवीत होते. पर्जन्यनिनाद
मर्ममेदकपगे ओरडत होता. आपणही काहीं कमो नाहीं त्या बाबतींल
असे मेघराज दःखवीत होते. झाडाची फांदी मोडल्याचा काडकाडू आवाज
झाला न्‌ विद्चखकाशारन स्वामींचे मृतमस्तक एकदां प्रकाशमान झळ,

त्यांच्या मृतशरीर वर आवरग घालीत अजत्र एखाद्या हह्मन मुलापमाजे
अश्रू ढाळीत होता. त्यांच्या वात्सल्यप्रेसचचा विजर होता तोः! त्याच्या .खुझा
वृद्ध अन्‌ आदरणीय गतयाण कायेकडे प्रहाताच, गतायुष्:तील सर्वेच मायेची
पाखर आपल्या अगणवरून दूर झाल्मचे वाटळे, अजपालळ !

अन्‌ स्थामींबिषयी तरुणांना वट्णाराअदर£ ,., .

तो*तर,च्याच्या , प्रेतयाच रा जमळळा स युवतघूच सागत !:. ३,

* एका, सतुष्पाच्या. म यूऊ इळहळण.5अ . हुद्ययांच एअक, झट -4४6
कारच थोड्या! प्रसंमी गमला. ससख, दुसऱ्या कोगत्प.ही ठिकाणी ! अथूचा
सड पडळा होता त्या दहनभूमीवर !

११

१६२ पुनर्मालटन

मत्यूनत्तर स्यामींच्या सुद्रःर एक प्रकारचे तज विलसत होते. त्यांना
(या स्थितोत प.हून त स्वस्थयेण झोंपींच गेळे होते, असा भास होत होता !
त्याच दोन्ही दात नमस्कार कल्याप्रमाणे जोडलेळे होते, त्यांच्या गोऱ्यापान
विशाळ कयाळावर एक दोन अव्या पडल्या होत्या, जटा मस्तअावर
रुळल्या टोत्या न्‌ दाढीचा भब्यपणा कोगाळाही आदराने भारावून टाकणारा
असाच होत' !

प्रट्याचेसाठीं त्याना उचलण्यापूर्वी त्या सव निष्टावेत तरुणांपेक्ती एकेक-
जण पुढ य्रेई, ळायल परस्तक नपबी न्‌ परत जाई; अशा तऱ्हेन आपला
आदर व्यक्तत्रीत होत! प्रत्यक जण !

त्या तरुणाच्य डिवाय अलोट जनसमदे लोटला होता प्रेतयात्रला !
त्याच्या मृतकावचता अग्नसस्कार आटोपून घरीं यत्ताना, त्या पाच क्रन्ति-
मडळाच्या तभ,पद युतफाच्या मनात स्वामींचे एकच सुभाषित घोळत
होते, जणू तोच त्यांचा संदेश होता त्याना-

6 कृतिप्रवीगतेच्या मंदिरातच स्वातंत्र्परवीची पूजा केली पाहिज.

बाचाप्रबीगतच्या देव्हाऱ्यात नव्हे । ”

अजय स्वामींची उत्तरक्रिया संपवून घरी आला, तरी त्याचा विचार
चचाढूंच होता. स्वामींवर त्याची भक्ति होती. तो नेहमीं म्हणत अस-

६ मामा, सः्कायीकरितां वा कतेव्याकरितां मी ज कांहीं कष्ट करीन नि
जे कांहीं भ्रथ मिळवीन त्यांची तुम्दी' तारीफ केलीत अन्‌ मळा त्याविषयी
शाबासकी दिलीत, म्हणजे मळा बरं वाटतं ! तुमचा प्रेमळ हात माझ्या
पाठीवरून फिरला कीं सव कृत्याचं साथेक झालस वाटत मढा!? “ हो
ना! मग मृत्यूपूर्वा तुझ्या पाठीवरून त्यांनी ममतेने हात किरविळा नाहीं
बा? ” त्याचे मन म्हणे; त्याला तो उत्तर देई, “ फिरविला परन्तु तो
त्यांच्या आशेच्या पूलीपूवीचा ! जे काये माझ्या अंगावर त्यांनीं सोपविले
निज मी पूगतेस नेईनच त्यानन्तर मढा हांक मारायला कोण आहे आतां ?
त्यांच्या निघनाने सब आकाश कोसळल्याचं वाटतं आहे मला, या उभ्या
जगांत मळा मतां कोणी नाहीं, त्या रहत्यस्फोटाने जी माता माझ्षी आहे,

स्वामींनी सांगितलेटी जीवनकथा १६३

ती जिवत आहे की मृत आहे हें भला कळण्यालाही मार्ग नाहीं ! या आ श्र-
मांत आलं बीं सोख्योद्यानांत आह्यासारख वाटे मळा, पण आतां ते
स्मशानवत्‌ मासत आहे. जीवाचा विरंगुळा म्हणून नाहीं म्हणायला शकुन्त-
लाच काय ती एकटी राहिली आहे आतां! ”

दुसेर दिवशा अजय दाकुन्तलेकड गेला, तेव्हां तात्यासाहेब आराम-
खुर्चीत वर्तमानपत्र वाचीत असले होते. स्थांच्या ह्वातांतील जळत्या सिंगरेटची
घूम्रवल्ये हवेत तरंगत होती.

मामांच्या मृत्यून अजयाच्या मुद्रेवर अल्पशी उदासीनता दिसत होती.
परन्तु नेइमींच्या खेळीमेळीच्या त्याच्या स्वभावात त्यामुळ बदल झाला
नव्हता !

६६ बराच त्रास झालेला दिसतो आदे, जय तुम्हाला ! ” हातातील वृत्त-
पत्न बाजूला सारून तात्यासाहेच म्हणाले, “ साहजीकच आह | चांगली
विश्रांति घ्या आठ एक दिवस ! ” हातांतील सरत आलिली सिगरेट बाहेर
कॅंकली त्यांनीं अन्‌ ते बाहेर जाण्यास उठले.

ते गेल्यावर, माणसांनी गजब जळेल्य! जागत खेळणाऱ्या लहान मुलास,
सर्वजण उठून गेल्यावर मोकळेपणा मिळाल्याचा जो आनंद होतो तसलाच
मोकळेपणा वाटला अजयाडा ! शाकुन्तलन आणलेला कॉफीचा कप तो
हातांत घेत असतांच, अजयाकडे “हा पाह्यलाच्‌ का ! ज्यू दादा!
माज्या नवा पोच्याख ? ” असे म्हणत शकुंतळचा घाकटा भाऊ प्रभा घांव-
तच आला. अन्‌ हातांतील काठीने त्याने अनयाच्या हाताला धक्काही दिला.

क्षिताफीरने कप खालीं ठेविळा नसता तर त्या बालवीराने तो पाडळढाही
असता ! अद्या रीतीने तो खालीं ठेवण्यांत कपू अन्‌ तोंड यांत बरीच अड'-
वण असते, ते अजयाळा चांगलंच पटले ! त्याला दोन्ही हातांनी जवळ घेत
अजयार्ने य्हटले-“ अरे! हो! हो! जरा हळु । "

६ हू बघ! ” प्रमाने आपली गाडी सुरू केली. “ मला एक लेजीम
नि लाथी आनायच्ये ! तात्या म्हनाळे आहेत तच्ये ! ”

६ अच्छं £? त्यांचें तोंड वर करीत अबयाने विचारिले,

१६४ पनमाळन

"[ खळचू ! पहा55 ! ताळ विचालू,! ” अडे म्हणून तो ॥कुन्तुलनवूळ
भांडत गेळा अन्‌ त्यांस विचास्ले, “ड्रोना ग, ताई! ?” अन्‌ तिचा होकार
मिळवून परत अजयाकडे झाढा,तो नि म्हणाढ[--

६: आतां व्यायामछालंत नेनालू नातू मळा!

“हो | हो ! ? अर्ते म्हणत बशी कांफोसहित त्याच्या तोंडाला लाविडी
अजयामे; नाहं तर त्य़ा बालराजानीं, कल्पनेचे किती किल्ले घेतले असते
कोणास माहीत !

": किवी त्रास झाला आहे तुम्हाला £2 ? काफीपान्‌ संपताच शकुन्तलेन
अजयास विचाररळू,

५६६ अ₹त ! तुझ तोंडद्दी तेंच सागत अहे! ”

£ पुरे बरं ! जेव्हा तेव्हा माझ्या तोंडाकडे लक्ष असण चागळं नाहीं ! ”
तिर्ने आपल्या हातांत तोंड लपविले; ती उठली अन्‌ आंत गेढी,

ती परत आली तेव्हा ति5५] हातात सोन्याच्या नव्या बांगक्ष्या होत्या.

6 या पाहिल्यात का! नव्या आणल्या आहेत ! ” ती म्हणाढी,

५ किती आनंद झाला आड तुला ! तुम्ही, स्त्रिया किती जरी शिकळांतः
तरी तुमचो नटण्याची हास काहीं संप्रायची नाहीं. त्याबरोबर- मुरड़ण्या-
चीही ! आमच्या झप्याचे वडिळ आहेत ना? ते एकदा म्हणाले झेते-”

६ काव!”

6 की हृलींचा काळ अस आहे !. चरख्याशिवाय देशभक्त नाहीं अन्‌
मुरक्‍्यावांचून तरुण री नाहीं; मग ती कितीही सुशिक्षित असो. ?”

६ अननय ! देवदयन,मिळत आह म्हणून घालते हे मी. ”

6 मरी मात्र असा श्रीमंत नाहीं इ! ”

५ नुसलांत तरी त्यात मळा बाइंडर वाख्यचं काय कारण आहे? अन्नय
विवाह मतानं जुळत असतात, . संपत्तीन नळे. ?

6: माझं मतही असंच -झाहे, तुझ्या गुगाबग्रेबरच <पत्तीच्या सोंदयीपेक्षा,
तुडपा खोंद्यसपत्ती कच अचिक्र कोतुक कयेळ मी!!!

६ चला; ” *कुन्कलेने दुसरी$ड प.हिळे,

श्वामींनीं सांगितळेली जीवनकथा १६५

“£ अन्‌ अजय? ” तिर्नेच पुनश्व म्हटळ.

ह 4 (-9| १ 9»)

"६ हू पहा ! आतां तुमचा कार्यक्रम तुम्हींच ठरवायचा आहे यापुढे ! ?”

“८ हू |! होईल त॑ खरं ! आयुष्पर हा भवितव्यतेच्या गोफणींतींठ दगड
आहे ! जिथे पडेल तिथे पडेल! ” वि

£६ पुला सांगितल्याशिवाय कांहीं करायच नाहीं हं!”

“६ यांगलळीच अट आहे ! ” अनयार्ने इंसत उत्तर दिले. अन्‌ असें
म्हणून तो घरीं जाण्यास निघाला तो किंचित्‌ द्विधा मनस्थितींतच !

शकुन्तलेच्या या निस्सीम प्रेमाची गोड उर्मा, आपल्या कायात
हिढा अश्शीच सोडावी लागल, या बिचारानं कमी सुख ची वाटली त्याला !
त्या शुद्ध व सात्विक सोख्प़ाची आतांच विटजन। होऊ नये म्हणून क्र'ति-
मडळा'च कांहीं एक वतमान तिला त्यांन कळविल नादी. धथ्येयप्रीतीच्या
असामान्य लालसेने भारावलळे वीर वैयक्तिक प्रीतीच्या कुंपणांत कोंडून
कधींच राहू शकत नाहींत, कायेव्यासतीच्या खुल्या मैदानांत दोन हात
करण्यासही ते सज्ज होतात. त्यांतच त्याची मदुमकी असते. थोरपणाची
कसोटी असते ! त्यागाचे वेमव अस्ते. ” अश्याच तऱ्हेच्या शकुस्तले-
विषयींच्या प्रेमविषयऊ निर्णायक विचारात तो घरीं पोंचला,

तेव्हां त्याला ग्डीसनंच्य़ा ह्यात आणखी एक संकट आढळ
कळले, ते कॉँं्णंत £

प्रकरण १५ वें वियोगाने!श्वास

विजयाच्या अपघातानंतर पंघरा एक दिवसपर्यंत तो क्रग्गाल्यामर्थ्येच
होता, उठून बसण्याच्या स्थितींतही तो नव्हता. त्यामुळे आपल्या म्हणण्या-
प्रमाणें इतक्त्रा दिवस तो शोभनेला कांहींच कळवू शकला नाहीं. अज्ञानाच्या
अधःकारांत त्यामुळ शोभना वावरत होती. संदायाच्या पिशार्‍चाचे
बुजगावर्ण रामभाऊचे सांगणे दाखवीत होते. नाना आणि सुघीर यांच्या
ताटातुटीमुळें तो भीषण अघार अधिकच भयाण वाटळा तिला. या सवे
स्थितींत आशेचा एकच किरण होता तिळा; नि तो म्हणजे विजयाची
त्वरित भेट, पण त्यांतही निराशाच पदरीं पडली तिच्या ! कारण नानांच्या
नाहींसे होण्याचे दुःख ती करीत होती. त्याचे दुसरेच दिवक्लीं काका
कलकत्त्यास रवाना झाल, त्यामुळे शोभनेनंही पु्गे सोडलं, त्याच स्थितींत
परत कोलेजञांत लागलीच जाणें तिला शक्‍य नव्हते !

इकडे गेळे पंघरा £िवसांतील क्रग्णालयांतील कांहीं प्रसंग आतां ते
सोडल्यावरह्दी विजयाला आठवत होते !

६ कोण ! वहिनी £ तुम्ही इकडे कुठं £ इं ह ! हॉस्पिटलमध्ये आहे ना
मी १” झुद्धीबर येतांच विजयाने विचारल, “ राई सुरक्षित आहे ना?”
अर्से म्हणून राईकडे त्याने पाहिल. तेव्हां ती म्हणाली---

£ तुळा किती त्रास पडला?”

तिच्या या उद्रारावर तो म्हणाला-'“ ते जाऊं दे! तू वाचढीस ना! ??

£ फार बोलूं नका भाऊली ! त्रास होईळ ! बहिनी मग मध्येच म्हणाल्या,
डॉक्टरांचं सांगणं आहे तसं ! ” वहिनींनी त्याच्या कपाळावरची कोलन-

१६७ वियोगनिःश्वास

वॉटरची घडी सारखी केढी नि म्हटटे--'। काय प्रसंग आणला झोतात
थुण्याहून परस्पर इकडे आलांत, मला भटतां कीं नाहीं हीच भ्रान्त होती,
पण इश्वर आपला नि तुम्ही वांचला ! ”

बऱ्याच घाचरलां होतां तुम्ही अस दिसत आहे ! किती नवस कलत?”

6 पुर झालं, ” कुशीबर वळणाऱ्परा विजयात मदत करीत त्य! म्हणाल्या,
४९ छभव्हां तेव्हां देवाची अशी टर उडवण चांगल नाहीं ! स्त्रियांचे हदय
काय कळतय तुम्हांल! £ जवण जात नव्हत मला चर दिवस! ”

बाजूच्या स्वुचांवर बसलेल्या वहिनींचा हात. आपल्या दाताने हाताळत
विज्ञयान क्षमा प्रागितली, “' तुम्हांला दुखवण्याचा माझा हेतु नव्हता बदिनी !”

“८ अह ! मीं कुठे म्हटलं तस £ आतां बर वाटतंय ना?”

£ हो, मुमेत्र द्या; म्हणज आणखण्यी बर वाटेल | ”

बहिनींनीं मुसुषं सोलळायला सुरवात कली. ९ व्हा रमाकांत म्हणाळा---

पांघरूण द्या बुवा ! थडी वाजते मला, ”

“ घडलीच आदे ! पाऊस कमी झालाय आतांदाः थोडा ! ”

६ शंडीचे दिवस आले म्हणजे रोज रात्रीं निजतांना इनामगावची
आठवण होते मला; ती शकोटी सकाळची ! मालणघरांतला जेवणाचा थाट !
अन्‌ तुम्हांला अ'ठवतं ना ! मुगाची खिचडी नि नारळाच खोकरं किती
आवडत अस मला ते १ ” अन्‌ यावर सुसब्यर्‍ची एक फोड त्याने
तोंडांत टाकली.

पुण्याच्या पुरदऱ्यांच्या पक्त्यावरील पत्राचे उत्तर आले नाहीं म्हणून एका
मित्राला दुसरे पत्र टाकलें विजयाने ! त्याचं उत्तर वाचता वाचता आतां
वरील स्मरणचित्रं त्याला आठवत होती. जे उत्तर आले होते तेही मग त्याने
बारळे--।' ,..काका तूं गेल्यावर चारच दिवसानी कलकत््पाला गले,
त्यांनी जागा सोडली एवढीच माहिती मिळते आहे; शोभना काळेजांतही
येत नाहीं इहीं !......”?

नेरळला पत्र टाकून पाहिलें विजयाने मग ! पण त्याचाही उपयोग झाढा
नव्हता कांही !

१६८ पुनमीडटन

6 आपल्या या येण्यानं असा एखादा प्रसंग घडला काय? तो विचार
करू लाराला,

6६ दो, रापममाऊंनीं कांहीं मरवड़ तिच्य़ा मनांत £

६ घण छ ! नुनत्या भुमकेच्या उठावणीने शोमना कधींच अस करणार
नाहीं. ” त्याचें मन सांगत होते त्याळा,

' पुढ आणखी एक आठवडा गेला, तरीही शोभनेची भेट न घडल्यामुळे
त्याच्या:मनांत खिन्नता पसरली होती. नदीच्या कांठावर पुरामुळे पाणी
चढावे न्‌ कृत्रिम ओलावा यावा त्याप्रमाणेच स्मृतितिंचनारन तो थोडा
अ नंदांत रममाण होई; पण तो क्षणिकच ! दिव्याची ज्योत तेळ नसळे तर
किती वळ प्रकाश ढेणार £ विजप पुष्कळदा समाघान पावण्याचा यत्न करी;
परन्तु त्याची मनःत्थिति असमाधघानीच राही परत !

अजूनही एकादू महिना दुखापतीवरील पट्टी प्रत्यही बांधण्यासाठी तिथच
रह्ाण भाग होतं त्याळा, त्यामुळे त्या दिवसांत त्याच्या मनाळा एकच आहा!
होती कीं पुण्यास परत गेल्यावर आपण वांटेळ ते करू, परन्तु शोभनेचा
पत्ता कोढूंच काढू ! त्यामुळे त्याची अगदींच निराशा नव्दती झाली.

विजयाची ह्या काळांतील अबोल वागणूक रमाकांत नि वहिनी यांच्या
हष्टींत पुष्कळच भरली. रमाकांताच्याही नोकरी सपण्याला जजळजेवळ
विजयाचा मुंबईला निवास होता तितकाच अवकाश होता. आठच दिवसांनीं
नन्तर दादा आला होता त्याचीही तीच स्थिती झाली होती. विजयाची
विनोद फार लुप्त झाला होता अन्‌ चिंता पठरलली द्योती त्याच्या बोलण्यांत !

आज सायकाळीं विजय एकटाच समुद्रावर फिरायला गेला

त्यांने समुद्राकड पाहिले !--भरतीची वेळ होती. लाटा आपटत होत्या
किनाऱ्यावर; पांढऱ्या केसाळ पाण्याची हूल उठे लाटेच्या मायोमाग ! जणू
कांहीं ते त्याचे विकट हास्यच होते ! पाणी व'ळूवर पसर नि परंत खालीं
उतरे ! आदल्पाच दिवशीं वाळूचा किल्ला करून ठेवढा होता कोणीतरी,
तीही त्या ळाटांत विरून गेला. थोड्या वेळास तेथे त्याचे ठिकाणीं दोन
लहान मुळे घऊन एक गुईस्य आला. त्यांचे संमाषण चालळळें होते !

सेयोगनिः्वास १६९

“६: काळचा किल्ला रे आपला ;

६६ अरतीच्या पाण्यांत गळा मोडून ! ”

“६ करत नवा करू ह्‌ आपण ! ” तो गृहस्थ म्हणाला,

:: आपल्य! मागेही एखाद्या घटनेच्या जोराने असाच आपल्या प्रेमाचा
भ्रासाद उडवून दिला नघळ ना? हरकत नाहीं, परत उभा करू आपण
तो. ” विजम म्हणाला, त्यांन समुद्राकडे पहिल. संध्येच्या रक्तिमेत सर्वत्र
लालच क्ष्णी आहे कीं काय असा मास झाला त्याला, त्या जडपृष्ठावरील
चकचकीत बारीक वतुळे पाहिळीं त्याने, रुप्पाच्या नाण्यांनीं कोणी हा आच्छा-
दिला नाहीं ना? कीं, एकादा त्याच ठिपक्याचा गाळू अंथरला आहे?
छे |! छे! लहान लद्दान चांदीच्या भांडचांची उघडा तोंडच असतील तीँ !
पाण्यात बुडालेले असतील त्याचे इतर भाग ! अड ! कोगींडी आंत येऊं
नये म्हणून जळदेवतांनीं रोप्पज'ल ठोडले असल, हे मपल्या डोक्यावरील
बाजूला; अशा कितीतरी कल्पना सुचल्या असया एखाद्या कबीला ती
चकचकीत वतुळें प हून, अर्से वाटळें विजयांडा, रक्त्मिनाप्रमाणे क्षितिजावर
सू दिसद होता ! प्रक्षोमजनक राजकीय आंदोळनाप्रमाणे, उचवळून येत
होता उरधी ! 31कड तो पहात रादिळा ! समृद्ध स.गराच्या गर्मीरनलावरील
रत्नभांडार मग त्याच्यापुट उभ राहिले, त्याच्या अस्तित्वाचे एर्ही चिन्ह
चर दिसत नव्हत. “त्याप्रमाणेच या. वियोगपृठ्ठाखालीं आपल्या पुनभेटीचे
आस्तिक्प अज्ञान नभतेल ना ?' आपल्य! दूःखवाविषयीं त्याला वाटल,

जलाशयाचे त॑ बहुविध स्वरूपदी त्य़ाला आवडले नाहीं; त्याच्याकडे
'पाहून, तो आपली इंखून थट्टाच करतो आहे असे त्याळा वटल, बयान
ताठ भरल्यामुळे फडफडणाऱ्या लांबवर एका जहाजाच्या शिडांतही त्याला
गम्य वाटलें नाहीं, जळकण एकांदू दोन त्याच्या अंगाला चढून जात
तेही आपल्याला घाबरविण्याकरिताच, अर्से त्याच्या मनाने घेतें, रस्त्या-
वरील रहदारींतील सवजण आपापले मागे आक्रमित होते. “ माझ्या
दुःखाची यांना कांहींच जाणीव नाहीं, ना? ” आक्रंदित चित्ताने त्यान
शवेचार केला. तिकडून दृष्टि काढून त्यांने उजव्या हाताला पाहिळे, मळबार-

१७० पुनमीढन'

€

हिल्ची दाट झाडी होती, गव्हइनमेंटह्ाडसचा एक उच लाल दीप त्याला
दिसला. दोव्हरोळेट कपनीच्या विद्यत्‌ जाहिरातीची लकाकी त्याला कळली;
न्‌ जेव्हां त्याने दुसरीकड दृष्टी वळवली तेव्हां, रस्त्यावर विद्युतदीपाची
लांबच लांब वळत गेलेली ओळ त्याला दिसली. विद्यत्रवीच्य़ा ठिणग्याच
होत्या जशा काहीं त्या !

रस्त्यावर भराभर मोटारी जात होऱ्या,

पोंगरे वाजत होते, घरघर होत होती, काळ्याभोर डाबरी रस्त्यावर
प्रक!शाचे किरण पडत होते.

एका फट्फटी मोटारचा आवाज सुरू झाला. तो जवळ जवळ आला.
अन्‌ एकदम मोटारसायकल थाबल्याचाही आवाज झाला. पुढोल मोटारी
पोलिस,च्या हातामुळे थाबल्यामुळे समोरच एक फटूफटी थाबली होती ती
बियाळा दिली, गतीमध्य अपततांना अकस्मात थाजल्याने त्या फटफटीच्या'
मागीळ चेठकीवरील ती तरुण मुलगी, पुढोळ तरुणाच्या अगावर लोटली गेली-
तिच बोंब्‌ कळेल झुपकेदार केस उडाले, विचित्र आवाजात ती मज ढास.
ळाते त्याप्रमाणे हसली, अन्‌ पुन्हां सवे काहीं त्थिरस्थावर झालं.

विजयाला त्या दोबाच्या सोख्याच| दवा वाटला !

मनुष्याच्या मनाची अश्या वृत्तीच अतते की, आपण दुःखात सापडलो
असता आपणांस तसाच एखादा दुसरा मनुष्य आनंदात दिसला त्र त्याचा
हेवा वाटावा. मात्र अस वाटण्यात त्या दुखः मनुष्याचा आनद नाहॉसा
वह्वावा यांपेक्षा आपळा आनंद परत मिळावा, हीच इच्छा अधिक असंत
मनुष्याच्या मन,त, हेंही तितकंच खर !

विनय घरीं जाण्यास उठला ! त्यांच पाय त्याला घरीं नेत होते इतकच;
मन मात्र शक्‍य तितके घरापासून सुदूर, शोभनेच्या ज्योधाच्या विवचनंत इिंडत
होते. अशा विचारग्रस्त स्थितींत चे|पाटीवर जाण्याचा पूल तो झोलाडीत
असतां एका पाटीवाल्या बाईस त्याचा धक्का लागळा न तिने थोडेसे
दरडावून, त्याबद्दल नापसंती दबिली हंह्ले त्याच्या लक्षांत आल नाही,

गिरगांवांत रमाकाताच्या बिऱ्हाडी केव्हां आढा इंहरी त्याला समळ

बियोगनि:श्वास १७९

नसत; परन्तु गिरगांव नाक्यावरच तया्यावर एक दगावण्याचा प्रसंग गुद-
रळा होता; पण तो टळळा त्यामुळे ते त्याला कळूं शकले !

मरध,व मोटार येत होती, परन्तु त॑ न जुमानता विजय तसाच नार्के
ओलांडू लागळा, मोटार जवळ आली. तिच्या गतिरोधकांचा आवा झाला
अन्‌ ती थांबली; विजय पुढे गेला, एक शोळकी शिबी हासडळढी गाडीहा-
क्यान, अन्‌ तो उद्गारला, “ आणि ह्य इस्टूडट ! ”
, लांबवर एक आवाज उमटावा, तसा तो ऐकूं आला उद्ग.र विजयाला;
घरी आटा तेव्हांही विजय याच दंद्रित होता !

असेच कितीतरी कंटाळवाणे दिवप मुंबई सोडीपर्यंत त्यांन घालविले,

इनामग्रावळा घाडटले पत्रच परत आल्यामुळे ( दाद मुंबईला गेल्या -
वर ते शोभनेने घाडलें होतें. पुष्फळ बाट पाहिली तिन; ) शोभनेचे मनही
सुत्थितीप,सून दूर असच होते.

झाड,ला पालवी फुटू लागावी, पण त्याच वेळेला, वणठप्राने त नष्ट व्हावे,
तशी तिच्या प्रीतीच्या अकुरोद्रमाची गत झाळी होती, दुर्देवी घटनांच्या
छांगराज वाचविणारा अश्या विश्वासाप विजपाकड पद्दातां पहातां चुकामु-
कीच्या अज्ञात मत्स्यांन त्यालाच परत पाण्यांत झओोढावे तशी त्या कौटुंबिक
आपत्तींत बिजय़ाच्ची अनुपस्थिति बाटली तिला ! ज्वालाग्रह्मी घरांतून एखादा
जीर आपणस बाहेर काढील म्हणून ज्या दोरखडावर तो वर येत असेल
तिकड मोठ्या आझने पहाव; प्रण एकाद्या आगीच्या झोताने तो दोरच
जुटावा; रानांरानातून बेसुमारपर्ण धावताना कूर खापदांच्या तडाक्यांत ९प-
डळें असता, एकादा शिकारी आपणास साहाय्य करील अर्स मानावे अन्‌
तेतक्‍्यांत त्याच्यावरच मागाहून एका श्वापदारने झडप घालावी अन्‌ तो
ताहींठा व्हावा; तता विजयाचा वियोग बाटला तिळा, मात्र बिजयाच्या
पहब,साला झआाचविण्यस माग पडणारी अशी काय घटना आहे ते तिला
ळल नव्हत !

शोभनेळा वाटे-'। विजय किती दुष्ट आहेत; बरं झालं मी त्यांना जोडी-
रार निवडलं नाहीं; या खहतर आपत्तींत धीर द्यावयाळा मळा कुणींच नाहीं!

१७२ पुनर्मीलन

या ज्लीवनाच्य़ा वावटळींतून हांक मारायला मला कुणीच नाहीं; या शज्ञावा-
तांत मळा आधार देऊन भूतलावरून उडू न देण्याला मळा कोणीच नाहीं
माझ्या प्रेमगंगेचा मागे चुकला का? माझी मनान ठरविलेली कसोटी असत्य
आहे का! जीवनयज्ञांत, माझी प्रीतीची आराधना स्वीकारण्यास विजय
नालायक आहत ! प्रीतेच रंग मोःक असले तरी ते नईमीं खरच असतात
असं नाहीं ! विजयांनीं द'खविडेळ प्रेम अगदीं फुडाच्या रंगाचं होतं. तुडुच
भरलेल्या अमृताच्या संचयांत म्हणून उडी घ्यावी अन्‌ ती एकाद्या जढाश-
यांतच पडावी अन्‌ गुदमरण्याचा प्रसग यावा तसेच नाहीं का ईं? प्रपसा-
फल्याच्या ब्रह्मानदनगरींत एकाद्या विजयी झूरकन्येप्रमाण प्रवेश केल्याचा
विजय मी मानीत होतें; पण आंत शिरते तों काय £ सव नगरी उध्वस्त
दिसली |! उदासीनता, विषण्णता, निराशा, सगळीकडून उभ्या राहिल्या
आहेत ! मझ्या सोदर्यावरचच काय ते त्यांच प्रेम आहे त्याचे दुसरे काय £”

परत तीच विचार करी--। तुझं सोंद्य £ अन्‌ त्याचा पराक्रम !
आपल्या व्यक्तिमत्वान स्वतःजिषपी अद्दकार वाहण्यांचा अद्‌मन्य युवतींना
लीलनं झुळवाव अपा त्याचा अधिकार आहि ! त्याच कतृत्व आहे! त्याचा
पराक्रम आहे ! तमजलळीस ! यज्ञात प्रीति स्वीकारण्यास बिजप नालायक आहे
असं तूं समजतेस ! पण कित्येकवेळां असले यज्ञ देवी दु्विलाच्या राक्षतांनींही
उध्वस्त होतात है विसरू नको; झेझावातांत तो तुला हांक मारीत आहे; पण
परिस्थितीच्या विपरीततेचा वारा तुल त॑ ऐकूं देत नाहीं, त्याला तो काय
करणार ? तो नुसती हांकच मारीत आहे अलं नव्हे; तर मनानेंही तुझ्याच
ध्यासांत तो निमम़ आहे. तूं जलाशयांत पडल्याने गुदमरली आहेस असं
म्टणतेस; परन्छ स्वगींय आनंदाच्या अतिरेकार्नेही मनुष्य गुदमरतो अक्शा
भविष्यकालाचे ते सूचक आहे हं माहीत आहे का तुला ? कज्ञाचे जोरावर
आरोप करीत आहेत तूं हे ? काय पुरावा आहे तुझ्याजवळ ! बोल बोल !

यावर ती म्हणे--

& इवगेच्य टागेत ठे ठाब्ट । पळा तरी त्यांतच आनट नाडी का?”

प्रकरण १६ वें ममेस्थाने

सरकारी पत्रकांत “ रब्ना, बदल्या नि नेमणुका ” या सदरांत विकासपूरचे
डिस्ट्क्ट जज्ज मि. ग्लीसन्‌ यांना दीड महिना सुटी मिळाल्याचं वाच-
ल्यापासून अजयाला घक्क,च बसला, “ रजाच आहे, तरी पण, निवृत्ती-
पू्वीचीच ती न टरो म्हणज मिळविली,” असे त्याला वाटल, नन्तर त्याला
समाधानही लाभले वरील गोष्टींत; कारण ती सुटी ग्लीसन्‌ ह्यांनी हिंदु-
स्थानातच घालवयाची होती.

विकासपूरच्या मध्यभागीं ढामच ठाब असा जो रंद रस्ता होता, त्याच्या
दोन्ही बाजूस घक्कथाप्रमाण दाट झाडी, उभी होती, या रस्त्याला साधारण
मध्यावर एक माशे उन्नव बाजूस फुट ! त्याच वाटेने सुमारे दोन तीन
फर्लाग गेल्यावर विकासपूरच्या कोटकचेऱ्यांच्या इमारती लागत ! दुपारी
या बाजूला जे विचित्र चदृरे दिसत ते पाहून चागलींच करमणुक झाळी
असती एक,द्याची; आपळीं अगडबंब पागोडीं नि अनावर पोटें सांवरींत
जाणारे दोट लोऊ, अ.खुड का'चा मारठेले न्‌ गंघ ढावळेले चिकू मारवाडी,
त्यांच्या सपाट्यांत सापड्लेळे गरीब कजेबाजार कुणभी, भांडखोर पक्षकार,
त्यांच्यासद्द त्या त्या दिवशी कोटाचे प्रश्न नि त्यांची उत्तर इत्यादींची
चर्चा:करणारे वकीड़, नीं तो रस्ता बहुधा वाइता असे, स्वतःला मोकळीक
असली म्हणजे कादं रिकामटेकडी मंडळीही कोट|तीळ खटळे ऐकण्यास न्नात
असत ल्या वाटेत कची कषी ! य़राच रस्त्यावरून कोर्टकचेऱ्यांच्या इमारतींचा
प्रोक.डजव्या इता, टाकून, पुढ ठुमारे, दीड दोन. मैंठांवर “* डोगरी.”
नांवाची सरकारी अधिकाऱ्यांच्या निवास्म़ानांच्या बंगल्याची वुसाइतू. ी शेती
त्या बाजूटाच रस्त्याचे उज्लव्या कडेन तिरप्या दिडोत रेल्वेचा माये जात

१७४ पुनमीळन
होता. या र्वेळाईनच बाजून मयकर झाडी होतो, इतक्या दाट जगलांची
ही जागा म्हणजे शिजयाच्या कटातील पहिले ममंत्थ'न होते, त्या डोंगरी
बसादतीच्या ब,जूला जाणारा रस्ता इ त्याचे दुसर माऱ्यपांचे ठिकाण होते अन्‌
त्याच च'जूलळा जे एक प्रसिद्ध इराण्याचे उपाहारग्रह. होत, त्याच्याच जरा
आधीं, डोंगरीच्या ब जूळा एक नर्कि होते त्या ठिकाणीं तर हल्ल्याचे मुख्प
प्रारमखूत्र हो, राचीचे वेळीं डोंगरीकडून येणारी मोटार त्या नाक्याच्या
अलिकडे थांबावी अशी एक व्यवस्था अजयार्न केली दोती. ती ज्या
ठिकाणी थाब्रेळ अता त्याचा अदाज होता तेथून ग्डीसन्‌ यांचेवर गोळी
झाडायची नि रेख्वेलाईनच्या दाट झांडीचा आश्रय घेऊन पळून ज'यर्चे,
असा एकंदर प्रकार होता त्याच्या या कटाचा.

बिकासपूरळा वरील सुदर नगरीत अश्राव्य दडपशाद्टीचने प्वार आचरून
राहिलेले डि. जज्ज ग्ढीतन्‌ ' डोंगरी ? कडे रहत असत. तीस वर्षांपूवी
त्यांची नमणूक क्रासतीची नळवळ दडप० [करिता मुद्दामच झाली होती.
परन्तु जसजशी त्यांनीं ती नेस्तन बूद करण्याच प्रयत्न चालविक, तसतत
क्रास्ितिकारांचेही विदेशीयांवरील अत्याचार अधिक'च बळावले, वेडू जितक्या
जास्त जोराने दाबजावा तेवढ्याच उद्यीने तो उंच उडतो ना? वरोल
अधिकाऱ्याच्या भयजनक निणयाच्या दडपणाने स्वात यची प्राप्ति अल्प-
कालांत गाठूं इच्छिणारे तरुण थोडेच शमणार होत £ उळट दूर सारून
वाफ बाहेर जाण्याचा प्रयत्न करते तसंच दडपण होते ते त्यांना; त्या
काळांतील ती चळवळ मेल्यानेतरद्दी पुट आतां अजयासारखा तरुग तसले
कृत्य करायला तयार झाला होता, द्दा त्याचाच पुरावा नाहीं. का!
त्या चळवळीला विरोध म्हणज स्वातंत्र्याकरितां वाटेड तो स्वार्थत्याग,
जीवाचा यज्ञ, घेर्यांचा कोट, शोर्याची ठीमा करणाऱ्या, एका रक्ताने नि
एका वृत्तीने निगडीत झालेल्या देशजांधवांच्या प्रयत्नांचा तटाला टकरा
देण्यासारखेच नव्हते कां£ एखादे ठिकाणीं एतद्देशीय बंधूला शासन होतांच
त्याच्या प्रतिक्रियेचे निनाद सवे देशभर उठत | नसेतुदिमाचल ऐक्याची,
प्रेमाची, देशभक्तीची लाट उसळली होती दिंदुस्थानभर; कांदीं कारणानें

-ममेस्थानें १७५

त्यांत अपयश आलें, तरी जेव्शा स्वतंत्र हिंदुस्थानांत या देशाच्या स्वातं-
च्याच्चा इतिहास लिहिण्यांत येईळ, त्या वेळेस तीस एक वर्षापूर्वीच्या या
आंदोलनाला मानाचे स्थान पिळल यांत शंका नाहीं ।

दीड महिन्याची ग्लीसन्‌ यांची सुटी संपली !

जज ग्डीसन्‌ यांची सुटी सपल्याने ते परत कामावर आले होते !

ग्लीसनूव्या ह्याची देखरख करण्यास नियमितपर्णे रहायला मिळांब
म्हणून * (!ला 1] ' होटेलमध्ये गेळे पघरा दिवत रोज रात्रीं येण्याचा
परिपाठ ठेवला होता जयाने. आज एक स्पेशल दूध नि पाव मागवून त्याने
पावाळा लोणी लावण्याला सुरवात केली अन्‌ तसं करतांना समोरच्याच
रेबलावरीळ एका गोऱ्या साजेटकडे त्यांने पाहिळे, ' सेंट्ूल इंटेल? त्या
वसाहतीच्या जवळ असल्यामुळे नि युरोपिअनाची जी थोडीबहुत वस्ती
होती विलासपूरला, तीही त्याच बाजूडा जवळच असल्यामुळें पुष्कळ गोरे
साहेब वरीळ हेटिळला आश्रय देत असत !

6 पनूठप 1250011511!” आपल्या सफाईदार भाषत त्यांच्या नांवाचा
अश्या तऱ्येचा उच्चार करोत तो साजेट म्हणाला, त्या दिवशी डी एस्‌. पी.
कडे आपल्या वर्गाच्या नहमींच्या संचटनाची अनुज्ञा काढण्याबाबत जय
गेला होता, त्या वेळेस याच साहेबाते आपुडकीने त्याला अगत्य दाखविले
होतं हे प्याला आठवळें. त्यांन ठी आस्था का दाखवावी, हे अजयाला
कळेना ! परन्तु त्याची तसळी वागणूक पाहून अजयासेही त्याला ल,गेल
अस तिरस्कारयुक्त संभाषण केल नाहीं.

6 १० 0'१00 8 800058 ? ”» अजयांच्या पुढील क!चेमधून
एक बिस्कीट तोंडात टाकीत फ्रडने विचारले, तो फ्रेड होता हे वाचकांच्या
लक्षांत आले असेलच ! अजयालाच विजय समजून त्याने आपके वर्तन
असे केले होते त्याच्याशीं |! बर, येथे येऊन विजय परेड कशाकरिता
काढतो इत्यादी चाकशीही त्यान कली नव्हती, त्यामुळेही त्याला विज्ञयाच्या
नास्तिक्याबद्दल काहींच सूचना कळळी नाहीं. अजयाच्या बोलण्यांत |
फक्त मिरवणुहीवर जो नवीन निनरघ विकासपुरात घालण्यात आला झोता,

१७६ पुनमाळन
तो अज्ञय़ांचे बाबतींत ( विजयाचे बाबतींत असे फ्रेड समजते होता ! )
काढला ज्लावा या एडाच उद्दशांम डी. एस्‌, पी, कडून फ्रेडर्ने ती परवानगी
मिळविली होती.

6 0 1106 016! ५॥181178 ७0 ४०!” (बा! अगदी छान !
आभार आहेत आपले ) अजयानं त्याचे आमार मानळ,

“ पू) शाल्ा॥01 ॥ी8ा! 15 जिल्यात, ४० शपर्ठीा.
॥0॥!” (“' छे! छ! मित्राच कामच आहे ते! ?) अंस महणून
फ्रेड दुसरीकडे लागलीच वळला, हातातील छडी खालीं जमिनीकड घरीव न्‌
मधून इळवीत जाता जाता. त्यांने कारण सागितळे, “ शा], 1 आप
18580; 1. ६) 105४ 101) 110 10055! ” अजय मात्र त्या वेळेस
म्हणत होता- “ याच्याविषयींही काळजी घेतली पाहिज, ॥ ॥२१७४णप-
एला 800पत ७शो€ए० 1010 त'ला) ०पा8तेल. ” ( क्रातिकारकानें
बाहेरच्या कोणावरही विश्वास ठेवूं नये ! ) फ्रेडच्या (अजयाला त्याचं
नांबही माहीत नव्हत ) त्या असजद्ध ( असे अजय समजत द्दोता ) सलनीने
वरिश्मवित होऊन, अजय त्या दिवशीं जो ' संट्ल ' हॉटेलच्या बाहेर पडळ',
तो आपल्य़ा कटाविषयीं अधिक गुप्तता नि दक्षता राखण्याच्या हेवूर्नच ?
६६ मी, आय, डो, चा मनुष्य नेल ना द्दा?” त्याला वाटले ' काय जत
आहे ! पण म्टणावं असा का मी पत्ता टागू देईन! ”

६ फ्रुड क्षी पूर्वी भेटला होत। का£?” या'चा अजयानें भराच विचार
केळा, पण त्याळा नकारात्मक निगय मिळाला. “ मग इतरी जानपछान
करून घेण्यासारखे त्याने आपल्याला कोठें प दिऊे होते £ पाहूं हाकला असेल
काय? ? त्याने विचार केळ, पण त्याचाही अनिर्णयात्म बिचार केला त्यान,

याचे दुसरे दिवशीं, त्या हॉटेलमध्ये न जाता परन्तु तिकडे येणारा जाणारा
प्रत्येक मनुष्य, निदान फ्रेडू तरी, निश्चित ओळ्खतां येईल, अश्या चामीं
जतळच लपून बसला. त्या दिवशीं फ्रेड काही आला नाही, त्यांच दुहेर
दिवशीं तो त्याळा दिसला, अन्‌ मग चारयाच दिवसवभत पाळत ठेवूनही
फ्रढ परत दिसडा न ह्रीं त्याला, |

कयाला आतां आठवडाच उरला होता. उवव्या भवधीत जेव्हा फड
पुन्हां भटला नाहीं, तेव्हां त्या साहेबाने कोणत्या तरी गैरसंमजुंतीन

ममेस्थानें १७७

आपल्याशी तशी सलगी दाखवली अस समजून अजय स्वस्थ बसला,
सवे सिद्धता झाल्यावर त्याच्या मनांत विचार आला, '। आपल हं करणे
बरोचर नाहीं! ”

६ कां? काय चुकीचे आहे यांत ?” तोच स्वतः पुन्हां प्रश्न करी यावर, ”

6 उलीसन्‌ याच्या पश्चात्‌ त्यांच्या पत्नीला त्रास होईल ! ” पहिला
विचार म्हगे !

6 सी ग्लीसन्‌ूना मारणार आहे ! त्यांच्या मृत्यूमुळे काय अनर्थ होतीळ
त्याळा मी जबाबदार नाहीं!

“६ तोकता??/?

६ याने अन्याय केला, तो त्यांच परिणाम समजून केडा का? ज्यांना
त्रास दिला यार्ने, त्याच्या असेष्टाची पवा केळी का £ ”

६६ न्पायदेवता निष्ठुर असते ! ”

५६६ आगदी बरोबर इंच म्हणतो मी; अन्यायाचा सूड व्यायठा मी निघालो
ओह तो न्यायाच्याच आधाराने ! न्यायदवता निष्ठुर असते | माझ्य़ा या
न्याय्प सूडाने ग्लीसन्‌ याचेवर अन्प्राय होत नाही ना? मग इतरांवर
त्य मुळे होणारा परिणाम मी पहात नाहीं! ”

£ तुझ आयुष्य मातीमोल ठरळ !

“ ठरो त्याची मडा चिता नाहीं; शारीरिक अथाने मातीमोल ठरेल
पण यापेक्षाही उदात्त, यापेक्षाही घेथेवान, यापेक्षाही उव्च अद्या दृष्टीने
पाहिलं म्हणज तें म्हणण चु षीचे आहे अंस दिसळ ! या विवक्षित, व्यक्तिगत
अत्याचाराळा मला प्रवृत्त कळ त॑ त्या वपक्तिच्याच गतकृत्यांनीं | पराक्रम
हीच ळीवनाची शोमा झादे माझ्या मरते ! अन्‌ न्यायारूरिता बलीदान दा
पराक्रमच आहे. एकप्रकारे ! डोभर वर्षे कुन्याप्रमाण जगण्यापेक्षा दहा वष
मनुष्य़ाप्रमाण जगण अधिक पिय आडे मला ! अन्यायाविरुद्ध चीड येणे
यांतच मनुष्यत्वब आहे ! अन्‌ त्या अन्यायाविरुद्ध लढण्याचा निश्चव

[णमोलळेंही टढण्याचा निश्चय-इतरेजनांन जाग्रत करण इं राष्ट्रदरितच आहे !
मत्यूचं मोळ कदाचित्‌ द्यावे ळागेळ या पूःतयारीनंच मो ई करतो आहे !
पण शाक्य तर ते न देण्याचा माझा बिच!ःर आहे.

त्याच्या परस्परविरुद्ध विचाराचा अस्वरचा निणय वरीलप्रमाणे घतला
अजयांन !

१२

प्रकरण १७ वें हल्ल्याच्या आदळला दिवस

एक महिन्याच्या अवत्रीनतर आनंदस्वामींच्या मृत्यूने अजवाला झालिल
दुःख कमी कमी होत होत, तर त्याच व्ळेला अजयाचे अंत:करणांत, त्या
रावी घडणाऱ्या प्रकारांत नर अपयश आळे तर काय़ होईल, हा प्रश्न एक-
सारखा उभा रहात होता, अशा वेळीं त्वतंत्रतेतील शकुन्तलेची त्याची ती
शवटचीच भट ठरळी असती.

ज्या जलप्रवाहाच्य़ा कांठावर तीं दोघें बसळीं होतीं, त्यात एक दगड
टाकला तिन! तरंग आंतून बाहेर पसरत गेले. त्यांच्या त्या सूक्ष्म ऊर्भी-
कड लक्ष देत तिन विचारिलें--

:६ तुम्टी कोटल्या तरी अडचणींत आहात ! होय ना अजय? ?

: शकू ! ” तिन हात आपल्या हातांत घेत तो म्हणाला, “ गेळा सजेघ
दीड महिना मी रोज तुझ समाधान करतो. आहे. अन्‌ तुझं परत तेच !
मामांच्या वियोगानं झाळेळा फरक असला तर असेल हा ! बाकी दुसरी
मळा काय विबचना आई!”

“ माझा नाहीं यावर विश्वास बसत ! मनुष्य लपविण्वाचा यत्न करील;
पण त्याचा विवेक-- ”

६ सुदाखबेंदा विवेक घरग बरं नसतं ! ” तिला मध्यच थांबबीत अक्षय
डद्वारला,

£ म्हणेन ? मनांत खळभळ असली तरी ती ओळखायला तूं मोठी मन-
कवडीच कीं नाहीं! ”

६ त्यामुळे नाहीं कळलं मला ते! ”

४ नाहीं तर कथ्चान £? ”

हल्ल्याच्या आदळला दिवस २१७९

£ तुमही नित्याचे, त्यामुळ ७५१4 मुद्रवरीड बदल मी चटकन्‌
ओळखला ! ”

ती आपला हेक, मुळींच सोडीना, इं पाहून अजयान त॑ बोळ तिथच
थांनविळ, थोडया बेळानें त्यास पुन्हा संभाषणास सुरुवात केळी, माडीवरीळ
उम्पा हातावर हनुबटी टेकून शकुन्तढा त्याच्याकडे पहात होती,

६ कय होणार आहे कुणास माहीत? ”?

£ कोणाचं £ ”

:£ आमच्या पहारेकऱ्याचं ! मी पाळतीवर असतो त्याच्या; अस म्हटल,
त्या सी. आयु. डी. च्या मनुष्यान ! ”

“६ का? तुम्ही कुर्ठ कशाकरिता कट करता आहां कीं काय?”

५ छ छे! त्याचा आपला संशय तसा! ”

& काय साधण्याकरितां अट त्या'च म्हणणं £ ”

५६ अर्थात्‌ देशाच्या स्वातेत्याकरितां ! ”

“६ म्हूणने £ तुम्ही का हला करणार आहांत कोणावर £ ”

यां तिच्या प्रश्नाने आपली चूक कळळी अनयाला. त्यामुळे मानेने त्या
प्रश्नाला नकार देत, त्यांन तो विषय सोडला. यानन्तर मात्र त्याखंबधीं
एकही उद्गार न कळत का होईना त्याच्या माषगांत आला नाहीं.

: तुम्ही असं कांहीं करू नका ! डोकं शांत ठेवत जा ! तुमची बेफाम
चृत्ति मला माहीत आहे; म्हणूनच तिळा लगाम घाळग माझे कतेव्य
आहे!”

“८ कां? काय होहळ आपली ताटातूट झाली तर ? ” अन्य गभोरपर्ग
हसला. त्याच्या विचारग्रस्त मुद्रेवरी७ळ त॑ हास्य रानवट जमिनीवर एकर्टेच
पारिजातकांच फूळ दिसावे तस होते !

६६ काप होईल! संबंध जीवन निक्त होईल माझे ! तुमच्या वियोगाच्या
आविगांत मन,च्या अनावरतर्सम सब ब जूळा ळाज लांच धांवत जाईन मी
अन्‌ जीत्र तोडून हांका मारीत सुटेन “अजय, अन्य !' या माझ्या
डंकेच्या आते स्वराने तुमच अंतःकरण गलजलायला लागलंच पाहिन;

१८० पुनमीलन

परन्तु यानन्तरदरी तुमची ग्रांठ पडळी नाहीं तर माझी हांक ऐकून
'तेवढ्याच प्रेमाने 'ओ' देण्याकरितां तुम्ही या क्षगांतच नाहीं आहांत, ह
निश्चित समजून तुम्हांला त्या चिरतन सोख्याच्या अंतराळांत भेटण्या-
साठीं मीही झट्पटू हे जग सोडून जाईन ! पण जाऊद्या! या बेळींया
अप्रिय गोष्टी नकोत ! ?

£ तुझी ही माझ्यावरील भक्ति माहीत असतांही मी तुला सोडून जाऊं
शकेनच कस? कितीही नोराचे बादळ होऊं दे, त्या भयाण वाऱ्याच्या
रानटी आवाजांतही मी मोठमोठ्याने ओरडत राहीन “ शका, हाका?)
वल, या ग्रस्त करणार प्रदश्यांतून आपण दोघंही जण दूर-दू55र डाऊ!
मग कितीही संकटाची परंपरा जरी आली तरी त्या वेळींदी तुझा हात मी
सोडणार नाहीं; त्या स्थितींत तुळा एकाकी सोडून दुतरीकडे जाणे शक्‍यच
हेगार नाहीं. तुझा आनेद तोच माझा आल्हाद ! तुझं सोख्य तेच माझ
सुखनिधान ! तुझ्य़ा सइवासाशिवाय क्षणभरही मी निवतच राहू शकणार
नाहीं! ”

६ हू | ?? त्याच्या त्य। निःस्सीम प्रेमाने शकुतळचे द्ृदय भरून आले
होतं.

त्या प्रेमी युगळाच्या संमाषणांत मग बराच वेळ खड पडला. दोघेही
आपापले हृद्रत सुस्त अतःप्रवाहांतूनही एकमेकाला ऐकवू हाकत होतीं.
आत्यंतिक भावनच्या भरांत काहीं वेळा असं घडतं कीं, त्या दोन 5पक्तींच
विचार बागाुईतून प्रकट होत नाहींत, तरीही एकमेकाच्या मनांतील खळख-
ळाट अंदाजाने परस्परांना पूण अवगत होऊं शकतो !

आतां अधार पडायला लागला होता,

स्या अधुक प्रकाशांतही दकुन्तळेची भावनाप्रधान मुद्रा अजयाढा दिसली.
नेत्रकटाक्षानीं ती त्याला आकृष्ट वरीत होती, तिच्या पापण्याची हालचाल
तिच्या हृदयाची हालचालच पक्त करीत होती. उडव्पा बाजू असलेला
लय हा आपल्य़ा प्री १3 विजपर आहे असतेच ती म.नीत होती. सस्मित
मुखाने आपले ओठ विलग करून टी बाजूच्या अजयराकडे पहात होती.

हल्ल्याच्या आदला दिवस टश

तिच्या निव्हणीजवळची आकर्षकता अजयाळा मुग्च करून सोडोत होती.
तिच्या कांहीं वेळच्या चाळ्यामुळे केशकळापाची कपाळावर लरा खाढीं
आलेली एका बाजूची तिरकी कुरळ तिच मूळचे अरुंद कपाळ केशभारांन
आधिक व्यापून टाकत होती. तिचा डावा गाल कंपित झालेला त्यांने पाहिला
तो खराच की अजयाला त्स अधकारांत दिसळे कोगास ठाऊक !

५ शकू55” त्यांन मारलेली हांक, कगेरंप्रे जघीर झाल्यावर आवाज
छेकू यावा, तशीच तिन ऐएकली.

“ अजय ! ” अस्पष्ट्स ती पुटपुटली, त्पाच्या खिशांतीळ पांढरा रुमाल
तिने बाहेर काढला. आपल्या &तांभोंबतीं गुंडाळल्यासारखा केला निती तो
त्याच्या कोटाच्या खिज्यांत परत ठेवणार तोच तिच्या लक्षात आले. एक
कांगदह्ी बाहेर पडढा होता. तोंच तो कागद उडून त्या जळप़रवाहाच्य|
कांठावर पडला, त्यावरील ओळसर धूळ तिंन पुतली नि तो उचलून परत
अजयाला देऊन विचारिठे--

: काय आहे इं?”

“८ उद्या एका मलविद्याविशारदांना द्यायच्चा कागद आहे तो! त्यांचे
एकदां प्रयोग करायचे आहेत आपल्या आखाड्यात; माझा पत्ता आहे
त्यावर ! ?” अर्क म्हणून तो मळका कांगद तसाच अजयॉन वरच खिक्यात
स्वोचला पुन्हा,

८ त जाऊ द्या. ! ” अं8 म्हणून शकुन्तलन तो रुमाळही पुन्हां त्य
खिश्यांत खोंडला नि म्हटळू, “ किती ळबाड आहांत तुम्दीं, जय ! अलिकडे
व्वार दिवसांत निवांतपर्ग माझ्याशी चोळायला तुम्हांला वेळच होत नाहीं ना!
तिन विचारिळे न्‌ तरत करतांन। त्याचा कोट[च्य! खिशावरीळ इत तिन धरळा

८ असे कां? बरं आहे; आतां बराच वेळ बसतो इथे गप्पा मारीत! '

£ असं नुसत बोदू नका! ”

6: पग काय? करून दाखवू १ ” अजयांने चट$न्‌ कलाटणी दिली
तिथे मुखकमल त्यांस हाताने बर उचलले, आपले नेत्र तिच्या नेत्रांश

१८२ पुनर्भीलन

भिडविल अन्‌ तिच्या खांद्यावरील आपल्या हाताने तिचे बामांग पुढें
ओढीत तो अलगद वांकळा.

तांबूस प्रकाश नाहींठा झाला, क्षितिजाकडे तो पळाळा असावा कीं
संध्यबरोबर तो लस झाला, कोणास माहीत.

३! कुन्तलेच्य त्या मेटींत मृदु हिरवळीवरून अचपळ कुरंगाप्रमागे आपण
दुडुदुडु घांवत आहोंत, अते त्याला वाटत होते, सुंद्रक्या पुष्पगुच्छाचा वास
यावा तशी गोड गुंगी त्याला आळी अन्‌ र्य प्रदेशांत खूप हिंडल्याप्रमाण
त्याचीं गाते सुखावली होतीं.

त्याने राकुन्तलेया गालावरील आपल अधर दूर नेले त्या वळेस चद्रकोर
अजराच्या प्रासादावर शकराच्या मस्तकावरीळ आपळें उच्चस्थान अभिमानाने
घोषित करीत होती उंचीवरून ! तीं दोबे परत जायला निघालीं तेव्हां अजय
शकुतळळ| म्हणाळा, “ तूं म्हणतेस पण मला उद्या भेटता यायचं नाहीं ! ?

6 बरं मग ! परवां ! ”

“ तेंही सागतां येत नाहीं ! ?

44% का , 0)

“ मित्राबरोबर जावं लागेल एखाद्वेळेस; माझ्या पाठीमार्ग किती निकड
आहे कामाची, माहीत नाहीं तुला ! आतां गेल्यावरही स्वस्थ बसून चाढा-
यचे नाहीं ! लगेच व्या कार्याच्या पाठीमागे लागले पाहिज. परवां महुधा
येईन. परन्तु नाहींच आढों तर काळजी करूं नको ! तुझ्याशिवाय क्षण-
भरही चन पडत नाहीं. मला; पण कठेव्याकरितां त्यावर पणी सोडायला
ळागतं मधून मधून, ”

अजयाने विचार केळा---

आपल्या य दुहेरी बोळण्यांटील खरा अर्थ हिला त्या कार्याच्या यदार्वीते-
नन्तर कळेल अन्‌ करचित्‌ त्यात आपटी मिळाढी तर तरीहि समजल, ”?
€ पण ते शक्‍यच नाहीं, यश हे आळंच पाहिजे, ” अठ त्याचे मन त्याळा
सांगत होते, तीं दोबं मग घरीं परत जावयाला निघाली.

स्यांच्या पायाखाळचा रस्ता मागे सरकत होता त्याचप्रमाण डोक्यावरील

हल्ल्याच्या आदला दिवस १८३

दुषगंगेचा पट्टाही खालीवर हालळेला दिसत होता त्यांना, “ पृथ्वीवरीळ
तो मागे ह्या आपल्या जीअनाच्या मदुमकीच। नि त्या पराक्रमार्नेच अदळ
न्‌ उच्चस्थान पिळाप्रेच ते मात्र या ओजस्वी रत्नभांडाराप्रमाणे बर-उंच.
एखाद्या तरष्षीने आपल्या शिष्यांना जे ध्येय सागितलं त॑ सदोदित त्याच्या-
पुढे असावं त्याप्रमार्ग घ्रवाचा तारा कायमच ठाण देऊन बसला होता
एक बाजूरा, सस्तर्षींना तो समुद त्या उंचावरून काय पहात होता पढीकडे £
भारताच्या स्वाततञ्पाचे पडसाद ते ऐकत होते कीं सप्तसमुद्रापलीकडच्य़ा
लोडांची कृ्त्मे एकेका समुद्राच्या इद्दोत त्याच्यापेडी एकेकार्न पारखाबीं
अर्से त्यानीं आपतांत ठरविळे होत? कीं सप्तरगी मासवताच्या तेचाशीं
स्पघो करण्याकरित ते सातहीजग एकदम प्रकाशित होत होते? होतात्म्याने
अद्वितीय घे, दाखविणाऱ्या प्रत्येक मनुष्याचा अल्पता अंश त्यांच्यांत
मिसळत होता काय म्हणून इतके दिवस त्याचें ते त्यान अढळ रहाव !”
यांप्रमाग अजयाचे विचार चालू होते.

'चेद्रकोरीचे वरील बाजूस धूसर मेघ विस्कळीत रीतीने जमले होते.
त्यांच्याकडे पाहतांना अजयाला व,टळें, “ आपण ही जीं प्रीतिपूर्वक हालचाल
शाकुन्तलेबरोजर करीत आहों ती तिची फसवणूक नव्हे ना?”

५ अह ! मुळींच नाहीं; ” त्याला उत्तर मिळाले, “' प्रीतितगमाच्या
आनंदो सवात मंगळवार्दये बाजत असतां प्रियतभेबरोबर हिंडणार सम्राट
माहीत आहेत ना? पण म्हणून पराक्रमाचा मोकाही त्यांनीं साधलाच ना?
तोही तितक्याच विजयश्रीने ? झालं तर ! तुझ कतेव्य पूर्ण करण्याच्या आड
तुझा हा विहार आला नाहीं म्हणेज तुला अल्पह्दी दूषण नाही, मंगल-
वाद्याची मोज उपभोगतांना रगवाद्यांच्या उत्तान आवाजाबरोबर पराक्रम
करण्याची तुझी तयारी असली म्हणज झाळं ! मात्र या दोद्दींतून जर एका.
चीच निवड करायची झाढी, तर मात्र तुला करतेव्याचेच बाजुळा
झालं पाहिजे |! ”

त्याच्या त्या विचारांची सांखळी शकुन्तलेच्या घरांशीं तिने केलेल्या

श्टॅ४ पुनमालन

इस्तांदोलनांन तोडली ! त्या खुगेबरोबर शकुन्तलच्या घरापाशी रस्त्याच्या
कंढला झाळा तो आणि म्हणाला--

“- “ कदाचित्‌ ही शेवटचीच भट आपढी; ” पण लागलीच त्यांन जीभ
चावली, “ म्हणज परवाच्या आधींची अक्ली ?- त्यान सांबरून घेतल,

त्या फाटकाजवळ मधल्या पातळाचा घोळ ढोंगत ठेवून एक पाय
फाटकांच्या आंत अन्‌ एक रस्त्यावर असा तिर्ने ठेवला असतांनाच अनजयार्न
तिचा हात सोडला. मात्र तिची ती बावरलळी मूत तो बराच वेळ विसरू
दशाकलळा नाही.

आज सायंकाळची सहृळ सुखकारक झाळढी असंच शाकुन्तलेढा वाटत
होते. तरी त्या वेळची अजयाची ती विचलित चित्तवृत्तिे, तीमुळ त्याच्या
संभाषणांतीळ चुक'रल्याप्रमाण जिव्ह्ची गडबड, त्याच्या नेहमींच्या
अाजंबवी स्वरांतीड माधुपे कमी होऊन कठोर निदयतेचा थोडासा भाग
या संव फरकांमुळ त्या रात्रीं, बिछान्याजवळ जातांना तिची मन£-
स्थितिही तितकीशी ठिकाणावर नव्हती. मऊ मखमळीच्या गालिचावरून
ववालताना आपण मयसभेच्या सभागृहांत तर वावरत नाहीं ना असा भास
व्हावा, मधुर स्वरविलापानीं सुखाधीन होत असतांना, यापुढील स्वर
रणघेटेच कठोर सूर असणार नाहींत ना अर्स मय वाटावे, सृशिसोंदयांचे
उच्चतम ब स्व उपांगानीं सज असे ठद्यान पहातांना यांत कुळ विषारी
झाडाची अन्‌ लतापल़वांची लागवड होत नाहीं ना असा संशय यावा
तर्स तिला बाटत होतें ! त्या सायंकाळी तिळा जे ऐकू आले ते कर्णमधुर
होतं ! दिसे त॑ चित्तहारी होते ! स्पशे झाला तो सुखावह. होता ! पण
या सगळ्या गोष्टी खऱ्या होत्या तरी त्या क्षणिक नाहींत ना, असा संभ्रम
वाटण्याचं मात्र ती टाळूं शकली नाहीं

6 झाकू ! ” तिच्या आईने हांक मारली !

* तुला जेवायचं कां नाहीं ? फा( विचारग्रस्त तोंड दिसत आहे तुझं ! ”

“६ छ! छे! ” ती म्हणाली.

हल्ल्याच्या आदला दिवस १८५

6 पळा काय करायचं आहे त्याच्याशी ! आपलं हे दूष घेऊन तू नीच
म्हणने बर! ?”

मातेच्या अद्वितीय मायला शकुन्तळा झिडकारू शकली नाहीं, तिन
मुळींच नकार न दाखवितां तै दूध पोटांत ढकलले,

अन्‌ बिछान्यावर अंग टाकल. १

अगाला एक प्रकारची उडाळी येत असतांही निद्रेच्या स्वाचीन होण्याचा
तिनं प्रयत्न केळा.

दिवा माळवून ती अंधारांत पडली होती इतकेच !

वळीकडे दिवाणखान्यांत तात्यासाहेब पत्नीजबळ वि'वारपूस करीत होते.

६ मुळींच नवली नाहीं ती! ”

६६ अइ | १)

“मीच जातों विचारायला; जेवतोंच आहे मी! खाइल 'चार घास 4

८ तिला जेवण नको आहे; दू प्यायळा लावल, तही बळेंच !

५ का? ताप आला आहे कां? ”

“ कुणास ठाऊक!”

5६ अच्छा ! उद्यां सकाळीं पाहूं; ' त शेवटीं म्हणाळे,

प्रकरण १८ वें

वचनपूते

आनन घराबाहेर पडताना, आपल्याला या जगाबाहेरही जावयास
लागणार आहे, याची ग्ळीसन्‌ना मुळींच जाणीव नव्हती. गेल्या तीस वर्षात
न्यायाघीशाची जी नोकरी पत्करली होती, ती त्यांनीं त्यांच्या मताप्रमाणे
उत्कृष्टपर्णे बजावली होती. अस करतांना, ' वंदे मातरम्‌ ! ' घोषणवरून
पुष्कळ'ना त्यानीं काराग्रहांत पाठविळं होते. परन्तु त्या घोषणेप्रमाणेंच ती
सत्यस्थितींत आणण्याकरिता, वाटेल तो त्याग करणारे बीर आहेत, इं माहीत
असूनही, त्या नरस्रेष्ठाच्या त्या कृतींत, ग्डीसन्‌ यांनीं अडथळा आणला
होता. परन्तु अशाप्रकारे आपल्या देशबधूंच्या सत्कृतींत विभ आणणार्‍्यांना
शासन करणारेही दुसर देशबाघव असतात ह त्यांना माहीत असलं तरी
आतां त्यांच्या त लक्षात नसावे अन्‌ अठाच एक तरुण, आपल्या मागावर
त्याच उद्दिष्टाने प्ररित होऊन पाळत ठेवीत होता न आज आपलें साध्य
पूर्ण करणार होता हेही त्यांना माहीत नव्हत !

ते त्या अज्ञानांत होते हच बर होते--

नाहीं तर--

नित्याप्रमागें युरोपिअन क्रीड,मंडळाकडे जातांना ते आपल्या पत्नीला
म्हणाले नसते--

6 (००१ गाण क्षा शट! एला शश 0९2? ” (अच्छा
नमस्ते ! बाळ कुठे आहे! ?”

अर्से म्हणून त्यांनीं एक सिगेरट शिलगावली इंट सारखी केली निते
बंगल्याच्या बाहेर आले.

वचनपूर्ति १८७

बंगल्याच्या पायरीबरून ते उतरत होते, तोंच त्याची पत्नी बाहेर आली.
आपल्या पायघोळ झग्याची बाजू हातांनें तिने उचळून घरदी आणि
कडेवरील मुळाला झोंपॅतून जागे केळे, निद्रिस्त ढोळे उघडून तो मुरडत
आपल्या पित्याकडे पहात होता,

“() उ०प 5फ€6 1॥]2 006! ” (“कायरे गुलामा! ?) त्याचा
बाळसेंदार हात ओढीत नि उजव्या हातातील कांठी डाव्या हातावर अड-
कांवीत, दोन्ही हातानी ग्ढीसननीं आपल्या मुलाला घेताना म्हटल.

पतीच्या हातात असणाऱ्या आपल्या बालकाकडे कोतुकॉर्स पहात त्याचा
एक गालगुचया घेतला तिनें ! ग्लीसन्‌ वाकून त्याच्याकड पहात होते. त्यांनीं
मुलाला परत पत्नीजवळ दिळें अन्‌ हातातील सिगरेट फेकून दिली,

6 (जाउ पू) प्रा फक्मीपरार !7 जया (100९ जी 0७!
(“6 चल, आटप, मळा लवकर गेल पाहिज.”

त्यानीं हात पसरले, त्यांची पत्नी मुलासह पुढे झाली, तिला करपाद्यांत
अडकावून तिच्या मस्तकाचे चुंबन घेतळें ग्लीसनर्नी नि मग “ ४९,
चलो,” असं म्हणून बंगल्याच्या पायऱ्या ते उतरल, ते दोन चार पावळें
चाळून गेले, मोट,रच्या दाराजवळ अदबीने उभ्या असलेल्या गणू पट्धेवाल्या-
कडेही न पाहतां तसंच आंत जाऊन ते मोटारींत बसल,

गाडीहाक्याने मोटार सुरूं केली, मोटारच्या खिडकींतून एकदां ग्डीसननीं
दुसऱ्या जळत्या सिंगारेटसह्द हात द्वालविला.

मोटार लांज गेली, तिकडे त्यांची पत्नी पहात राहिळी बराच वेळ ! तिने
बंगल्याचे दार ढावून घेतले नि मुलानवळ लडिवाळपण,ने बोळत ती आंत गेली.
तिच्या मनांत त्या वेळीं काय होतं ? जरा घेळापूर्वीच तिने थोडी नाखुषी
दाखविल्याचरोबर ग्लीसन्‌ म्हणाळे हरोते,---

* ]२० !10 !10! ४०0 ॥॥॥8(00.108६1' 1176018! (1२९३ 5
फा 80०प]वे 06 85 0०! (च्‌ च्‌, असं मिऊं नये ! तू ग्ढीसनची
पत्नी आहेस ! ”)

१८८ पुनर्मीलन

ग्लीसन्‌, कटाच्या महत्त्वाच्या मर्मस्थानावर जाण्यापूर्वी, त्या ठिकाणीच
असला अजयाचा मित्र म्हणाला,

६ काय रे55? घाबरला आहेस होय!”

८ छु छ ! ? अजयाचा दबलेला आवाज आहा.

“ चेहरा टाकल्यासारखा बोलतो आहेस. बाकी काळोखच आहि म्हणा !
तो मला दिसण्याची कांहीं भीति नाहीं तो! ”

त्या तशा स्थितींतही विनोद करणारा मित्र म्हणजे कटांतील आपल!
भांग लीलेने पार पाडणारा सहकारी होता अजयाचा,

समोर एक तारा निखळला तेव्हा तो अजयाला म्हणाला

५ अरेर, जया अपशकुन ! ”

6: छे 2 भलतंच ? हें तर आपले ध्येय आहे. वाचलेले आठवतं मला
कुठ तरी--“ (लका पाला छा 0 8100प05्ट 5९.0018 श10
८0187100९0 11011801९8 107 11९ ४००१ ७ ०॥७'8--” (“थोर
मनुष्ये हीं दुसऱ्याच्या सोख्याकरितां स्वतः नामझ्षेष होऊन जाणाऱ्या
निखळलेल्या तारकाप्रमा्ण आहेत.”

अशा प्रकारच हे बोलण संपवून त्याचा मित्र आपल्य़ा नियोजित स्थळीं
जाणारा तोंच झभोरडळा हलक--

“ घात झाला रे, घात! हा पट्टा तुट्ला ना!” कंघरवर हात दाबीत
तो म्हण,ला,

प्रसंग ओळखून मुळींच विलंब न करतां, वरील खिशांतील रुमाल
काढला अजयार्ने ! नि म्हटल---

६ हू घे, चल आटप ळढबकर ! ”

तोच पट्टा नीट बांधून त्याच्या मित्राने अजयाला नमस्कार केला.

गुन्हा ( हो, चालू निरेघार्न तो गुन्हाच होता) उघडकीस आलाच तर
तो स्वतंत्रतेंतील गोबट'चाच प्रणाम होता त्या मित्रांचा,

संटूळ उवाहारग्रहाच्या अलिकडे दोन फ्लोगवर मोटार येतांच त्या मोटा-
रींत ग्डीसन्‌ यांनीं थोडी हाळचाल केली.

बचनपूर्त १८९

त्या नाक्याच्या टप्प्यांत मोटार आली, तिच्य़ा पुढील दिव्याचा प्रकाश
समोर पडला होता. त प्रकाशांत, नाक्याबर इतके दिवस नसलेला पोल्सि
आक्न कसा तिथें दिवत होता, याचें आश्चये करीत होते मेटारींतील
ग्छळीसन्‌ताहूब,

ते पुढील जागेच्या पाठीच्या चोकटीवर हातांन आघार घेत पुढ झाले,

“ गन्नू ! पोलिस इदर कायकू ? ” आपल्या हिंदींत त्यांनी विचारले नि
त्या प्रश्नाच्या उत्तरासाठी आपल्या घरच्या खाजगी पटटवाल्याकडे पाहिल
त्यांनीं,

त्या त्यांच्या घडगुजरी दिंदीने त्याच विस्मयांत पडलेल्या गणू पट्टेवाल्यात
कांहीं बोघ होऊन, तो उत्तर देणार तोंच त्या पोलिमाचा “ स्टॉप इंड ” वर
झाला, हा सवे प्रकार अतिशय जळदीने झाला !

अजय उभा होता त्याच्या थोडी पुढे मोटार रस्त्यावर थांचढी, त्याच
जांगेबर अजय विलक्षण शिताफीने सरकला, ग्डीसनूलळा विचार करण्यासही
बेळ मिळाला नाहीं.

ग्ळीसनच्या अदाज्ञाने अजयांन झडळेली एक गोळी साहेबांच्या अंगा-
बर पडली. त्यांचा विव्हळण्याचा आवाज आला, लागोपाठ दोन गोळ्यांचे
वाणखो आवाज झाळे, सहदेब मागे घाडकनू आपटले, आवाजांनीं भय-
भित होऊन गणू मार्गे वळून पद्वाती तों बळतांना तमोरील पोलीस शताकडे
पळाळा, लाबवर दुसर! एक कांचा मारलला, टोपी नसला मनुष्य त्याला
मिळाला अन्‌ ते दोघे वायुअगांन रल्तेच्या झाडींत अदहृरप झाळे., मोटारॉ-
तील हृद्य हृदयविदारक हाते, साहेब मागीळ जाजेळा रेळून अस्ताव्यस्त
पडळे होते. मोटारच्या आंतील निळतर दिव्याच्या प्रकाशात त्यांचा एक
हात छातीवर होता. त्या कपड्यातूनदी रक्ताच ओघळ वहात होते. तिथच
पहिली गोळी बसली होती. त्यावरील उघड्या पजाच्या हताने ते त्या
खागीं सांवरून धरणार तोंच दुसरी रोळी त्यांच्या कपाळास चाटून गेली
होती नि विरुद्ध दिशच्या काचेच्या तावदानाचा चक्काचूर झाला होता,

साहेब जागच्या जागींच गतप्राण झाले होते,

१९० पुनर्मीलन

मोटार बेगान क्रोडामडळकडे नेली गाडीद्वाक्‍्यारने ! स्वतः पोलिस सुपरि-
टेडेंटच प्रथम भटळे तिथ त्याना सवे वृतात कळवून त्रग्णाल्याकड मोटार
वळविण्यात आढी, परन्तु ग्लीसन्‌ मृतप्राय झाळे याविषयीं डॉक्टरांच्या
अधिकृत निर्णयव!चून काहींच अधिक्र मिळू शकले नाहीं तेथून !
सवे अधिकारी “डळी मग इल्यांच्या जागीं गेली,

“७1. 8 7९९१४!” पो. सु. उद्रारल, (“काय झालढ हे 5!)

“त. जराशा आला च होत ]]--” फोजदारांनीं सांथ केळी, ( “' अन्‌
इतक बमाळूम”)

आपल्य़ाबरोबरचे दोन शिपाई त्यानी बाजारांत फोंदारळे, गसच्या
मोठाल्या बच्त्या आणण्यांत आल्या. बाजूच्या सवे जांगेला गराडा देण्यांत
आला. अंतराअंतरावर जरा पानाची हालचाल झाली कीं त्यांच्यापेक्री पक-
दोघे जण तिकडे घावत, झुडपातून ह!तातील ळाठी फिरवीत न काहींच
हातीं न लागल्याने निराश दोऊन परत स्वस्थ उभ रहात अन्‌ त्या सळ-
सळी कडे आरोने बघणार अधिकारीही हिरमुसले होते,

त्या नांवावरून एखादी खाजगी मोटार वेग कमी करीत वळून दुसऱ्या
रस्त्याने परगांवळा जाई; तीमधीळ उतारूही नाक्‍्पराजवळचा तो प्रडाश,
खाकी वेबांतील पोलिस अधिकाऱ्यांची ती गडबड, एका बाजूस पंचनामा
लिहित बसलेल्या लेखनिकास बारीकतसारीकही माहिती सांगण्यांत गुंतलेले
फौजदार नि त्यांत दुरुस्ती करणार पोलिस सुपरिटेंडेंट, यांच्याकडे कुतुइलारने
पहात त्याची मोटार परत सुरू होई अन्‌ वरील दृद्धप त्यांच्यापासून अदृद्य
होई. एक शिपायांची पलटण तेथे पसरलेली होती. त्या लोकानी आजू-
बाजूचा सवे मुलूख धुंडाळला. तोंच इल्लयाच्या जागींच पण हातात, जिथ
अजयाने रुमाल काढून आपल्य़ा सहक!ऱ्याला तो दिला झ्ेता, त्या ठिका-
णचा एकत्रण ओरडला,

6 अरे इं काव्य?”

त्याच्याकडं सवाचे लक्ष गेल,

५ दाय? ?? सवक्षणांनीं विचारळे.

चचनपूर्ति १९१

हातांतीड कागद त्यान उच धरला.

एकाद्या लोइचुबकाला बाजूच खिळे चिकटावे त्याप्रमाणे सव बाजूनी
ते पोलित वरील ठिकाणीं गोळा झाले. ते तसे एकदम गेल तेव्हा कारी
तरी सापड'ळे असलंच पाहिजे, अशा समुजतीने अधिकारीही त्या समुदाय'-
कडे आशर्ने पहात होते. आपापसांत त्या कागदाची फिरवाफिरवी करण्यांत
वेळ घालविला तर शित्तभग होईल या भयार्ने ज्पराला तो कागद सांपडळा
होत त्यांने तो आपल्याबरोजरीच्या एका शिपायाजवळून परत घेतला नि
तो घोळका दुमगला गेला, तसा वरील पोलिस घांवत आपल्या
साहेजाकड गेला. ी

त्याच्याकडे आशेनेंच अधिकारी पहाते होते.

“७१॥8/5 1?” पोलिप्त सुपरिटेडेंट म्हणाले, (“काय आहे ते? ”)

त्यांनीं तो कागद हातांत घेतला,

तो वाचून त्यांना इषे झाल्यासारला वाटळा.

आपल्या एका समवयस्क अधिकाऱ्याला त्यांनीं तो दाखविला. द दीला
हात लावून आठवल्य़ासारखे करीत त्यांनीं डोळे वर अस्मानाकडे लावल,
नि मग “हां! तच रे, तच! ” अता अविर्भाव करीत फोजदारांच्या
कान।जवळ ते गेले.

“ पुनृठ्त त ४०१ एाशार ?” (“ तुम्हांला कढ वाटत ८2”) त्यांनीं
त्याला विचारले

“ ॥॥5 50 ”--( तसंच तर काय ! ) फोजदाराने उत्तर दिले,

“ (), ॥९. 1'0॥011"00॥); पाठापी१ा शश; 1/0, 1111) ॥5ए0 110 1303ार
(0 11१6 8५ 60[तेल०0! ' ( अच्छा, उद्या सकाळींच; त्याडा मुळींच
अवघि देऊं नका! ”)

“ (3०0१! ” (“अच्छा | ” ) एकदम टोघेही पोलीस ओरडले,

£ &र्र्‌ ” डोक्य़ाढा हात लावीत नि मान खालीं करीत त्याच वेळेला
अजयही त्याच्या घरीं ओरडला.

६ कव झालं??? त्याच्य! सहकाऱ्याने बिचारिळे.

१९२ पुनमीळन

त्याच्या कानांत अजयपाने न कळत झालेली एक भयंकर चूक सांगितली.
तै ऐकून त्याळाही अतिशय वाईंट वाटळ असावं अशी त्याची मुद्रा! सांगत
होती. किती कोडल्यांन त्यांनीं त॑ काम केळं होते | हल्याळा निघण्यापूर्वी
सी. आय्‌. डी. च्या एका इसमाला त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गोष्टी बोलण्यात
कर्से अडकविळे होतं, किती आस्था बाळगली होती त्याविषयी ! परन्तु
त्या सवांवर एक चुकीने विरजण पडणार होतें. शकुन्तलेला दिसळढा तो

&€<

संध्याकाळचा कागद, अजयाच्या हातून रुमाल काढताना तिथेच पडढा
होता इलयाच्या जागीं,

दुसऱ्या दिअशी आपग रात्रीच्या वेळीं तुरुंगाच्या खोलींत फाशी धा
काळे पाणी या विवंचनेत एकळकोंडेपणाने पडलेळे असणार या विचाराने
अजया'ची चित्तदृत्ति नमान झाली. त्याने आपल्या हातांतील पिस्तुक् त्या
सहकाऱ्याजवळ दिलें नि शल्य मनाने त्याला म्हटल,

6 जा | मुळींच थांबू नको इथे, आतां धोका आहे. इं पक्क समज काँ,
माझा कितीही छळ करून पोलिसानी त्रत्त केल तरी तुझे नांव किंवा इतर
कोणाचही, मी केव्हांही तोंडाबाईर काढगार नाहीं. तुझा भग तू नीट पार
बाडलळास, माझ्या चुहीमुळे जो अनथे होईल तो भोगणे माझे कतेव्य आहे,
जा पळ.

पोलिसाचचे दिखाऊ कपडे येतांनाच एका दगडाभोंतीं गुडाळून एका
पडक्या विहिरोंत त्या मित्राने टाकल होते.

मनःस्थिती भनावर करणाऱ्या त्या चुकीमुळे अज्नययाळा झोपच लागली
नाहीं रात्रीं बराचवेळप4त | कच्च्या केदेतील कठोर कारावास त्याच्या पुढे
उमा राहिला, पोलिस.च्य़ा काळ्या यादींत त्याचे नाव बरेच दिवस होतं. 'त्या
प्रोटारमधील डायव्हरने आपणाला पळताना पाहिळे होते हंही निश्चित ! मग
आत त्या पक्त्मवबर आपणांला त्यांनीं पकडळे अन्‌ तोंड दबून बुक्क्यांच्या
माराने जजर केळे, त्पांतूनदी घेपाची परिसीमा करून आपण गुन्हा नाकबूल
केळ, तरी वरील पुरावा आपणांस गोत्यांत आणण्य़ाळा-पुरेसा नाहीं का! ?
त्याला वाटू लागले, कष्टी मुदवेने आपल्याकडे शकुंतला पहात असल्य च

वचनपूर्ती ३.

त्याला दिसळें, “ झुजतां झुजतां आपण पडलो तरी ग्हीठन्‌ तरी ठार झाला
ना! ? त्य़ाला वाटलें, त्याच्या अंदाजाने तो नाहींसा झाला होता, असंच
अज्ञयाळा सांगितळे अन्‌ तंच खरं होते. त्यामुळे हळ्याची वरीळ एक प्रका-
रची यशस्विता त्याढा कांहीं थोडें समाघान दत नव्हती ! झाले त॑ होऊन
गेढळे अश्या विचारांम तो आपलं समाधान करून घेत हो, वाटेड त्या
देह्या तनांनींही आपला घेयेमेरू सहनशक्तीचा कोट करून ढळूं द्यायचा
नाहो, असाच निश्चय तो करीत होता, एकीकडे त्या भयंकर देहदंडाच्या
कल्पन] त्याला भेडसावीत होत्या तर दुसरीकडे इवेमथ्य अघांतरींच भानेद-
स्वामींची समाघानी सस्मित मुद्रा मुखकमळापयत त्याला दिसत होती.
त्यांचे तोंड ह.लळ, पण काहींही आवाज त्याला ऐकू आढा नाहीं ! विचार-
मम दृष्टीने तो त्यांच्याकडे पहात होता. त्यांनीं आपला वामदृस्त इहाळविला,
ते खुगावत हो,, ““ चल, लवकर आटप ! तुड। भेटण्यासाठी मी तळमळतो
आहे. माझ्य़ा इच्छ पूर्तीनंतर तुला शाजासकी द्यायला मी जिवत नाहो, अस
तूं म्हणाला होतास ना? मग ये! ये! जग्रा, माझा हा तूृस्त वरददप्त तुझ्य़ा
मस्तकावर ठेवू दे ! माझा हा कृपाकर तुझ्य़ा पाठोवर फिरूं दे! ” अजया
मनांतच उत्तर दिळे, “ छे! छे ! शक्‍य नाहीं ते; मी तुमच्याजवळ थेईन ह
नकी; परंतु अल्पाव हाशांत को कारावासाच्या अनन्वित देहयातनांनीं झिजून त॑
माहीत नाहीं मल; जा ! स्वत्थ रद्दा तुम्ही ! मी तुम्हांला भडेन ईं निश्चित
समा; ” त्याच्या मनांत मविष्पर काळांतील किनीतरी प्रसंग ब्रिंगाणा घाढीत
होते. कल्पनेच्या कुंचल्यांन मनःपटडावर तो ते रंगवी, त्याच्याकडे इष्टि
ककी अन्‌ त्यांच्यांतींल कष्टदायक नि भप्रप्रद भडक रंग न साहून नेत्र
मिटून घेई. परन्तु त्याने डोळे मिटळे, तरी तीं वित्र का त्याला
मिंतीवर दिसत होतीं £ तर डोळे मिटढ म्हणब ती नाहींशी होगःर ! मनः चक्षु
त्या तशा उपायालाही द.द्‌ देणार नव्हता. सवेत्र अंघार मिटुकऊ पडळा होता.
न्यायाल्यांतील अभियोग त्याला दिसळा. तात्यसाहेच आपल्या वकिलीच्या
ऑहब्थ न अनुमवाचा शर्थ करून सोडीत आहेत, परन्तु चक्षुर्ये सत्व प्रमागे
साक्षीदार आापलेंच नांव स्पष्ट सांगत आहेत हेंही त्याने पाहिठे, त्यावर
१३

१९४ थनभालन

त्यांचा तरी काय उपाय ? सारे आकाश फाटल तर ते घंडच आहि म्हणून
एखादा खगोलशास्ञज्ञही सांगू लागल तरी काय़ उपयोग £ पंचांनी मुळींच
त माल्य केलं नाहीं. सपशेल विरुद्ध पुरावा आपल्याला ग्रासून टाकीत आहे
इह्दी त्यांला दिसले, शेवटीं न्यायाधीशांनी निकाल पुकारला, फांश कीं
त्य हूनही भयकर अर्से क'ळें पणी, ते त्याला नीट ऐकू आलि नाहीं!
पर्न्नु शिक्षा एअतांच एका बाजूने एका स्त्रीचा हुंदका आला; त्य'ने तिकडे
पाहिळे, दाकुन्तला त्य ला दिसली ! आरोपीच्या पिंजऱ्याच्या कठड्याजवळच
ती आली. त्या दारुण अन्‌ वैताग आणणाऱ्या परिस्थिदींतही आपण मुळींच
रति सोहळी नादी. हही अजराळा जाणवळ, त्याने कटड्यावर टेकलेले
दाकुन्तलेचं मस्तक वर उचलले, ती गदगदा रडत होठी, त्याच्याही डोळ्प़ात
दोन अश्रषिंदू चम$ळ न्‌त्याची अन्‌ तिची शेवटीं ताटातूट झाली......

वरील ह्ये पहाता पहातां वेळ किती लवकर जात होता रात्रीचा,
पहाटेचा समय झाला ! तव्हा त्याला अल्पक्षी झोपेची डुळकी आली.

त्याच वेळीं ग्लीतन्‌ याची शबपेटिका, मार्तकाच्या वेलींनीं नि फुलांनी
सज्ञतिडी जात होती, त्यच्या मृ यूची बातमी त्यांच्या पत्नीहा कळमयिण्यांत
आडी, तेव्हा त्या प तेत्ररचे हृदय शतशः तिदीगे झाळे. तिच्या डोळ्यांवर
झ पड आली. पतीच्या त्या मृतकायेकडे अन्‌ त्या चिरविरह्ाच्या अघःहारमय
शहावपेटिककडे पहाताना आपल्या लाडक्या बाळाचा हात तिने पतीच्या
मुंद्रेवरून किगविला, त्याच्या पायास स्पश केळ, त्या विगतप्राण क्षणभंगुर
शरीराकडे शेवटची दृष्टि टाकली &ऊन्‌ ती दूर झाली !

सवे अधिक!री ते परिणामकारक हइप पाडून गांना रुमाल लावीत
होते ! दुःखाच निश्वास टाकीत होत !

आयुष्यात न ऐकण्यासारख जुलूम केळे तर आपल्यालाही अर्स बक्षिस
मिळळ अस त्यांना वाटत होते काय ? कीं त्य'मुळच अधिक संताप बाटून
या कृत्याचा प्रववेक पकडून आणण्याची शिकस्त करण्याचा ते निश्चग्र
करीत शेटे !

क्‍चनपूर्ती १९५

त्या जनससुदार्‍याच्य़ा दुःखाश्रृंमध्येंच आपल्या राजवटीमध्ये लोकांना
अप्रिय अशीं कृत्य कलेळे ग्ढी७न्‌ मृत्युशय्येसह प्रेतगुहत पुरळ गेले.

पडदा पडला !

एका जुलुमी राज्यकत्यांच चरित्र संपू, जीवनक्रमाचा अंत झाला
त्याच्या. मागील कृतकृव्याच भरपूर माप त्याच्या पदरांत पडले होर्ते. या
विचिघटनकड पाहून चोच झाला होंता का त्याच्या स्यातीयांना £? मानवी
भावनांचा तो खरा परिणाम होता--सत्तेचं प्रेम, नि प्रमाची सत्ता यांमधीळ
अतर तिकडे पद्ततांच कळल अस्ते--जांणवळे असते.

परिस्थितींत फरक होईल !

साधनांची अदलाबदल होईल !

परन्तु मानव्याच्या क्रियाप्रतिक्रियांचे नियम चिरंतन राहातील !

प्रकरण १९ वें एका वृत्ताने केलेलं पुनमींलन

डॉक्‍टरांनी सांगितलेळा, विजयाच्या मुंबईतील निवासाचा आवदर्यक
काळ केव्हांच संपुष्टांत आला होता, कलिजकरितां परत पुण्याला जावयाची
तयारी तो करीत होता, त्याचीं दादा नि वहिनी पांच सात दिवसांपूर्वीच
इनामगांबला परत गेलीं होतीं. रमाकांतची क्रग्णालयामधील नोकरीची
एकदोन महिन्यांची बाढलेळी मुदतही संपली होती. त्यामुळे सायंकाळच्या
गाडीने विज्ञय, राई न्‌ रमाकांत अशीं तिब्रही मुंबई सोडणार होतीं.
रमाकांत मात्र कल्याणला कांहीं कामाकरितां उतरणार होता. गाडी कल्याण
स्टेशनांत शिरली तो विबयाच्या आग्रह्मवरून रमाकांत चहा घेण्याकरितां
थांबला, विजय ग!डीखालीं उतरला, सहज त्याचे लक्ष गेळ॑ अन्‌ व्हीलर
स्टोल्वरीळ वृत्तपत्राच्या जादा अंकाचा एक फलक वाचून तो अ'श्वप्र-
चकित झाला.
डिस्ट्क्टजज्ज यांचेवर हला !
जय पटवधेन यांना अटक !
बविकासपूरचा गुप्त कट (? )
चारच सुम,रास निघरालेडा वृत्तपत्राचा तो बविशष अक विजयाने कदा
चित्‌ घेतढाही नसता. परन्तु त्या फलकावरीळ शेबटचा वृत्तांत वचून
त्याची जिश.सा वाढली, त्यांन एक आणगेळी टाकली अन्‌ तेथूय एक
अक उचलला !
एकापेक्षा एकक लढ्वान होत गेळेळे त्या अंडांतीड मुखपरडावरील मथळे.
पाहून विजयाची उत्सुकता मात्र त्याच प्रमाणात बाढत गेली.

पका वृत्ताने केळेळे पुन्मीलन १९७

वृस्ताःवा गोषवारा नन्तर त्यांन वाचला,

£ विकासपूर---विकासपूरच डिस्टिक्ट जज्ज अन्‌ न्यायदेवतेचे
छक फार जुर्ने प्रतीक-मि. ग्लीसन्‌ यांचेवर कालरात्री सुमार १७
वान्नतां कांही अशा त व्यक्तींनी प्राणांतक हला केळा, गुन्हेगार फरारी
आहे. पोलिसांना या सव घटनेचे मार्ग एक मोठा कट असल्याचा
संशय येत असून त्यांचा तपास जारीने चालू आहे. ”
नन्तर इल्याची आणखी माहिती दिली हेती. तीही त्याने आधाशा-

प्रमार्ग वाचली,

6 नेहमीप्रमाणं मि. ग्ळीसन्‌ हे युरोपियन जिमखान्याकढे बात
असतां ' संट्ळ ' हॉटेलनजीकच्या नाक्यावरील पोलितार्ने त्यांची
मोटार थांबविली, जरेच दिवस नसणारा पोलिस आनच तिथें कसा
आला याचे आश्चर्य आपल्या पदेवाल्याजवळ ते प्रश्‍ट करीत होते
तोंच त्यांच्या नोकराने पित्तुलाचा एक आवाज ऐकला नि मागोमाग
न्हीसन्‌ यांचा विव्हळणारा स्वर एकला. त्याच्या मागोमाग पिस्तुठाचा
एक भयेकर आवाज़ आणखी दोनदां एकू आठला. मि. ग्डीसन्‌
मोटारींतच कालवश झाले, मार्ग वळतांना, त्या नोकराने, कोणीतरी
दोन इसम रेल्वेढाईंनचे जआाजूला जोराने पळाळे तेही पाहिले,
छागळीच पोलिसांत हं कळविण्यांत आले, त्या सवे जागचा लागोलग
सूक्ष्म तपास करूनही एका खरडलेल्या कागदाशिवाय कांहीही मिळूं
शकले नाहीं, ”
र्‍या सब वृत्ताने विजय स्तमित झाला होता. तोंच त्याला खालील

वृत्तांही आदळळढा. एक छायाचित्र तिथ छापले होत. त्याच्याखाली
६ ज्य पटवधन ' अंस नांबही होते. तं पाहून तर विजयार्चे आश्रवे बुणावले,
डुनेडुब्न आपल्पप्रमाणे दिसणारा हा कोण, “ खय पटवधन? ? नांवही
भापळूच ! अस त्याला प्रश्न पडला, ते दत्तदरी त्यार्ने वाचल,

“ छापतां छापतां--आमच्या विकासपूरच्या विशेष वातोहराकडून
अस समजत की, विकरासपूरचे एक सावेजनिक कायेकर्ते भी, जव

१ड्ट -_ घुनसोलन

पटवधेन यांना आन सकाळीं वरील इललव्याचे संबंधीं अटक करण्यांत

आली आहे, ”

शोभनेच्या कलिनमघीळ मंडळाच्या उद्‌घाटनाकरितां ज्या शकुन्तलाबाई
आल्या होत्या, त्यांचे बोलणे विजयाच्या मनांत उभ राहिलें. त्याही
विकासपूरच्याच £! आपल्यासारखाच कोणीतरी दुसरा एक तरुण विकासपूरला
आहे, असाच त्यांच्या बोलण्याचा अथे नव्हता का?

ती अग्राध घटना पाडून रमाकातालाही काहींच नीट कळना,

£ अस|। प्रकार तरी काय आहे विकासपूरचा ! ” तो विजयाड़ा म्हणाळा,
“ कय करायच ठरवलं आहेस तू यासंचबीं £ ”

£ थेट विकासपूरल! जायचं म्हणतों ! म्हणजे सब प्रकार समक्षच कळेल !
अनय तर नसेल ना शह?”

६ त्यात अशक्य काब आहे ! जातो आहेस म्हणतोंत तर गेल्याजरोजर
विकासपूरचा पत्ता कळव तुझा अन्‌ सव इकी$तही ! ”

6 वाहूं या तर सर ! राइलाही नेतों बरोबरच ! नेरळचा तो मनुष्यच
झामचा गणू असावा असा माझा तक आहे! ” वस्तुस्थिति जाणण्याच्या
उत्केठेने विजयाचे मन मरून गेळे होतं.

गेल्या सुटीनन्तर पुण्याला जाताना त्याला उत्कंठा होती, त्याच्या दुप्पट
आजची उत्कंठा होती.

भूतकाळाच्या पुष्कळ सुखकर नि असंख्य स्मृति गाडीतील मनुष्याच्या
गर्द प्रमाणे हुंडारून त्याच्याजवळ येत होत्या !

कल्याण स्टेहनपासूत एखाद्‌ मेळावर गाडीच्या द्रुततर गतींमध्येही, एक
तरुण नि त्याची प्रिया ( प्रियाच असावी असा विजयाचा तक! ) गोष्टी
करील बसली होतीं; त्यांच्याकडे पाहतांना झोभनेच्या सहवासांतींल
स्वटःचा सोख्यमय काल विजयाला आठवला, ते हद ही मार्गे टाकळे
गाडीने. या त्याच्या मानसलहरीनेंच जे शोभनेखे चित्र त्याचेठमोर
धरिले त्यांत शोमनेच्या मुद्रेवर अधीरतेची छटा होती ! दिषण्णतेची काळ-
सर सांव्टी पसरली होती. ती इंसळी तेव्हां तिच्या ग्रांलावर नित्याच्या गोळ

एदा कु्तानें केलल पुनमीळन १९९,

खळ्प्रारी त्याळा दिसल्या. ही तिची उद्दिझता आपल्या विरहमुळेच
उद्भवली असेळ का?! ती आपल्याला विसरळी नसेळ ना? तिच्या ठायी
वसत असलेल्या आपल्या एकनिष्ठ प्रेमाविषयी तिचा विश्वास उडाळा नसेल
न! £ परत भेटताच ती आपले .खुल्या अतः हइरणाने स्वागत करील ना?
असे बरेच प्रश्न त्याच्यापुढे उभ राहिल.

गाढी नेरळ स्थानकांत शिरली,

फळाटावरीळ मनुष झराझर मार्ग सरकत होतीं.

स्थानकावरीळ एक इमाल त्याने पाहिला. ए,, युरोपि८_ आपल्या &तां-
तील कुत्र्याची साखडी ओढीत आपल्य़ा लघ जःयकोशीं बोलत होता.
तोही त्याठा द्रिसला न्‌ मग जी एक तरुणी गाडीच्या गतीमुळे विरुद्ध
दिशेळा सरकली तिला पहून तर तो चपापलाच !

कोण होती ती !

शोभना !

सकाळ विक,सपूरचं त॑ भयकर वृत्त समजल्यापासून विजयाची नि
आपली भेट आतां तुरुगाच्याच दारांत होणार याबद्दल शोमनेला मुळींच
झोका वाटत नवइती, आतां उद्दितचचा भर ओसरल्यावर नेरळच्या घरांतीळ
सामानाची व्यवस्था नीट लावून परत आपल्या काल्जच्या अभ्यासाकरिता
ती पुण्याला क्षावयास निघणार होती. वतेमानपत्न दररोज आस्थेने वाच-
ण्याचा क्रमच होता तिचा; तरी विज्ययाच्या विरहकालात तही वाचण्याचे
तिन सोडलं होते. परन्तु आतां सायेकाळच्या गाडीला पुण्याला जाण्याकरितां
म्हणून ती नेरळ स्थानकावर आली त्या वेळेस विजयाला कल्याण येथ दिसल!
तोच फलक बार्‍चून तिला घक्का बसळा, तिने ते वृत्त वाचले नि त्यावरून
विजयाची नि आपली पुनभेंट कोणत्या ठिकाणीं होगार, याचा अंदाज,
अजयाची हकीकत माहीत असूनही वरीलप्रमाण केळा, याकरितांच विजयांनीं
आपणाला टाळळें नाहीं ना£ असा तिला प्रश्न पडला, तिच्या मनाच्या
या अल्पक्षा कां होईना, पण निश्चितीच्या समजुतीमुळे निजयाळा तुरुंगाच्या
दारांत पहाण्याऐवजीं आगगाडीचे दारांतच उभा पाहून तिला विस्मय वाटला,

मन पुनसीलन

गाडी थांबतांच विबय शोभनेकड मार्ग फलाटावर थांबतच गेला,

त्याला पहातांच त्याच्याभरोर जाण्याच्या तयारीने तिर्ने आपल्या बॅगला
हात घातला. तेव्हां आपणच तिची बॅग घेऊन विजय म्हणाला,

६ तुझे हात या कामाकरितां नाहीं आहेत ! ”

त्याची ती बलगी पाहून भानेद नि आश्चये यांचा मिश्र प्रवाह शोभनेचे
भझनांत उद्भवला, “ अजुनही यांची मजबद्दलची प्रोति कायम आहे इं!
कां हं सवे तोंडदेखल्या नि दिखाऊ आहे ! ” क्षणांत तिच्या पुढून हा
बिचार गेळा.

५ वब्रिजय £ ?” बाता जातां ती म्हणाली,

“ होय मीच | १?

६्€ म्हणज 2 १9

£ वल, सांगतो मग तुठा सव; मी पळीकडील डब्यांत बसलो आहे. ”
त्याच्या म्हणण्याला काहींच उत्तर न देतां ती मूकपणे तिकडे गेढी,

गाडी चालू झाली.

विजय नि शोभना याच्या आयुष्य़ांतल्या प्रेमप्रवासांतील खड संपला,

शोभनेचं जं चित्र त्यांस जरा वेळापूर्बाच अजमावळे होतं, तशीच ती
त्याला दिसली, शोभनेलाही विजयामध्य चित्‌ फरक दिसला.

त्याच्या कपाळाभर मुंबईच्या अपघातांतील दुखापतींची खूण स्पष्टयंग
दिसत होती. त्याचे केस पूर्वीप्रमाणेच मऊ असच होते. त्याच्या तोंडावर
एक सूदम अडकळा आल्याचे वाटळ॑ तिठा. त्याची चालण्याची पद्धतद्दी
रूनाबदारच होती पहिल्याप्रमार्णे, विचयाच्या आव-जांत अधिक मादेव
असल्याची तिची दोकाही बरोबर होती अन्‌ तो थोडासा कृश झाला
असल्याचेही तिला दिसल,

6 आत्ता गांठ पडली दोवटीं. किती विचित्र आहे देव ! ” तो म्हणाला,

6 तुम़च्याइतकं तरी खास नाहीं ! मुंबईला तुम्ही कां गेळांत, माहीत
अहि मला ! ”

6 तुला मी सांगितलंच होतं कीं |”

एका वृत्ताने केळेळें पुनमीळन २०१

£ हू | तेच रामभाऊंनी नीट सांगितळे परत मळा ! माझ्यापेक्षा राइ
अधक वाटली ना तुम्हांल! ! अंतःकरणांतील सवे उद्धेग शोमना बाहेर
टाकीत होती. “यापुढे तुमच तोंड पहायच नाही, अस ठरवळ होतं मीं. ”
तं तिच बोळे एकून बाजूलाच बसलेली राई दचकली.

५६ होत ! म्हणज आतां नाहीं १?” विज्ञनयनंच प्रश्न केळा तिला,

५६ नाई कस? तुम्ही येवढ तोंड देखळे कां होईना, पण पुढे आलांत
महणून इकड येणंचच भाग होतं मल ! नाहीं तर---”

ती काय बोलत आहे याचा अधुक अदाज झला विजयाला, ख्रीसुलभ
मत्सर होता तो ! अन्‌ त्याला कोणीं जन्म दिळा हंही त्यांन ताडले, मग
शांतपर्णे तो म्हणाला,

“ तुळा तरी माझ्यापक्षां रामभाऊच विश्वासाचे वाटतात नाहीं का?
काय सांगितल माझप्राविषयरीं त्यांनीं तुला १ राइचे नांव काढतांच माझी
उत्सुकता लागलीच मुंबईला जाण्याची होती, गणूच वृत्त कळतांच तोच
आमच्या गांवचा गणू का, अशीं वृत्तसाम्यामुळ मला शेडा आढी «च
कीं नाहीं ! माझ्या इनामगांवच्या चळवळीने मूखपर्ण कुळं त्यांचेकडे राबत
नाहींत म्हणून त चरफडत आहेत माझ्यावर, परंतु सत्याला मरण नसत! ”

: माझा तेवढा विश्वास नाहीं बसत! ”

५६ नाहीं बसत? राइ'चीच साक्ष देऊं तुडा£ आणे तिला इथं?” राई-
कडे वळून तो म्हणाला, “ सांग राई ! सव खरी इकीकत सांग हिला.''

विजयाच्या जवळ बसलेली बाहच राह हे पाहून शोभनलाही कसेसेच
वाटळे, तिच्य़ा पावित्र्याबद्दळ आपण शंक घेत होतो अन्‌ तीही त्या स्वार्थी
भनुष्पाच्या सांगण्यावरून नि त्याने दाखविलेल्या बाह्यतः सुसंगत वाटणाऱ्या
गोष्टीवरून, याचें तिला वैषम्य वाटळें, मुंबला एका बहिणीची अद्रू
वांचविण्प़ाकरितां विजय त्वरेने गेला होता, असभ्प चाळ्यांकरितां नाहीं
इत्यादी सर्व बत्तांत राईने तिला पटवून दिला. त्या सव सत्यशथनावरून
भझापडी नि विजयाची कां चुहामूक झ!ली, काका कलकत्त्यास कस गेले,

२०२ , पुनदालन

क्ट

नेरळचे आपळे घर रिकामे कर्स झालं इत्यादी वर्तमान विजप्राला सांगून
त्याला शोभना म्हणाली,

६ क्षया करा विजय ! माझीच चूऊ होती!”

“ तुझी नाहीं ती ! माझ्या देवाची ! रामभाऊंनाही मी दोष देत नाहीं.
पण अश्याच घटना घडून आल्या कीं ज्या त्यांच म्हणण्याढा दुजोरा
देव होत्या ! ”

असे म्हणून “ नाऊ दे ! त्याचे वाइट वाटून घेऊं नको!” अश म्हणून
विजयाने तिचे समाधानही केल.

६ हूं काय गौडंबगाळ विकासपूरपचं ८2 शोभनेन पुढ एच्छा *ली.

: त्या दिवशीं मीं दोन फोटो दाखविले न! £ अजयाच्वी शंका
आहे मला £ ”

५६ अस्सं ! असेलही ! ”

६ त्याचा संबंध असावा असं आपलं मला वाटत; ” अस म्हणून
विजप्राने नन्तर विचारलें, “ कुठं उतरायचं म्हणतेस?

6 केव्हां? विकासपूरला गेल्यावर होय ?१”

4 ह्‌, 93

५ आपड्यांकडे उतरणार होते मी ! त्यांनीं बोळावलळच हो1 मला नाहीं
तरी एकदा ! ”

“८ अच्छा ! बरं, पण नाना नाहींसे झाले म्हणालीस ना ते?”

£ दं | १9

६ त्यांचा कांहीं पत्ता ? ”

४ छे बाई ! ते गेल्यावर काकांनाही कलकत्त्यास नाणं अवश्यच असल्या-
मुळें मी आत्याकडे रहायढा गेळें, तुमच्याविषयी माझं प्रेम कायमच होतं
विजय ! मग मन कांहींही सांगे ना का ! दररोज दिवस उचाडावा
नि मावळावा असे हे दिवस गेळे. काळमानाप्रमाण दुःखही कमी होतं म्हणतात
ना £ पण माझ्या बाबतींत तर उलट झालं ! कसा तरी अभ्परास सुरू करणार
होते मी!”

एका वृत्ताने केलेळ॑ पनर्मीलन २०३

6 नेरळला नव्हतीसच तूं म्हणजे ! ”

“८ छु | तुमच त॑ पत्र आज मला मिळाल. मी नेरळ सोडल्यावर येऊन
पडलं होत ! ”

६ टंच पत्र माझ्य़ा म्हणण्या'ची साक्ष देइल कीं! त्यावरीळ तारीख फार
जुनी आहे. ”

५: पुरे झाळं ! पुन्हा तसं म्हणाळ तर वाईट वाटेल मला ! ”

५ अस्स हो? ” विजय दांसला अन्‌ शोभननही त्याचंच अनुकरण केल.

प्रकरण २० वें बंधमुक्त क्रांतिकारक

अनलयाला अटक करण्याच वळीं त्याच्या खोलीचीही झडती घेऊन,
त्या कागदपत्रांचा अजयाचे विरुद्ध पुरावा म्हणून उपयोग करून घण्याचा
पोलिसांचा विचार होता. त्याप्रमाणे झडतींत त्यांना थोडे कागद सांपडलेही.
काय काय घडते ते ते पहाण्याशिवाय आपल्या हातांत आतां काय आहि,
अश्या विचारांत अजय होता, त्याच्या अटकेची बातमी शकुन्तलेस कळली,
त्या वेळेस ती तात्यासाहेबांशीं गप्पा मारीत होती. ती तात्यासाईबांना
म्हणाली--'“ तात्या, काय भयंकर बातमी आहे, माहीत आहे का?”

& कसली ? ग्ळीसनच्या खुनाची £ ”

६: अहे ! त्यांत भयंकर असं कांहींच नाहीं ! अन्‌ ती संभाव्यच गोष्ट
होती इतकीं वर्षे ! ?

“६: मग दुसरी कोणती ! ”

६ अनयांना अटक झाळी आहे वरील प्रकरणांत ! ”

6 काय म्हणते आहेस £? मला नहमीं वाटत'च होतं ! अजय फार
चळवळे आहेत ! स्वस्थ बसणं त्यांच्या अंगीं नाहींच ! मला वाटे, हा
मुळगा अस! भावनेच्या भाहारीं जाऊन उठायचा अन्‌ कांहींतरी अत्याचार
करायळाही तयार व्हायचा ! खरंच ठरलं ते ! ” आणि नंतर शकुन्तलेच्या
तोंडाकडे पहात तात्यासाहेब म्हणाळ,

“ शकू , त्यात घाबरण्यासारख॑ काय आहे इतकं?! मी आहे ना?
अन्नयासारखे कितीजण तरी मी सोडवून आणले आहेत ! ”

६: त्यांतच अजयांची गणना करतां होय तुम्ही !”

बंधमुक्त क्रांतिकारक २०५

6“ छु | त्यांचेवरीळ हा आरोप खरा ठरला तरी उदात्त हेतूचाच आहे
तो. पण इंग्रजी न्यायालयांत स्वार्थाकरितां गुन्हा केळळे अन्‌ वरील हेतूने
गुन्हा करण,रे, आरोपी म्हणून एकाच वागणुकीने अन्‌ न्यायाने वागविळ
ज्ञातात ! मी माझी हार्थ करून त्यांची सुटका करीन, कांहीं आरोप त्यांच्यावर
लादला गेडाच तर !”

त्यांचे त॑ आश्वासन फाजील आत्मविश्वासाचे होते, असा जर तुमचा
समज असेल तर तो चुकीचा आहे, विकासपूरच्या प्रांतांत तात्यासाहेब
म्हणजे आपल्या सुटकेची निम्मी दृमीच बाटत असे आरोपींना ! कोणताही
अभियोग उभा राहिला कीं पोलिस अधिकारी नेजार व्हावयाचे त्यांच्या
उलटतपासणींत उत्तर देतांना ! त्यांचा तो पाढरा फेटा, सुरवार तंग,
काळ्या फ्रेमचा चष्मा अन्‌ गभीर आवाज यांमुळे त्यांची न्य़ायालयांतील
उपस्थिति उठून दिसत अस, दोन दोन दिःस भभियोगाच्या पुराव्याचा
नुसता विचारच करीत ते कांहीं प्रसर्गी; सव पुरावा नीट पाहून, त्यांची
चौकसबुद्धि सूक्ष्मपणे फिरू लागे. उलटतपासणींत साक्षीदाराच्या पोटांत
शिरून त्याला सांगायच्या नसलेल्या गोष्टी न्यायाधीशाला अपल्या टिपणां-
मध्ये उतरण्याप्त कशा भांग पाडावे त तात्यासाहबांनाच माहीत | त्यांच
तक्रारीच्या वेळचे भाषण एकण्य स ही गर्दी जमे गुंतागुतीच्या अभियोगाच्या
वेळीं ! त्यांच्या भाषणांत बिनतोड युक्तवाद जसा येई तसाच वक्‍्तृत्वाच्या
मनोवेधक प्रवाह,चा प्रमावी खच असे. त्यांच्या निर्नघ पांडित्याबद्दल
*हणाळ तर मोठमोठ्या अभियोगांतील त्यांनीं मिळविलल्या विजयाची
अ्जिक्यपत्न त्या त्या न्यायाधीशाच्या निक्रालपत्रांतीळ त्यांच्या स्तुतिपर
उतारेच दाखवू शकले असते,

दुसरे दिवशीं वकील न देण्याचा अजप्राचा विचार ऐकून शकुन्तला
त्याला म्हणाली, “ अजय ! मी वेळोवेळीं जाणीव करून देऊनही तुम्ही हे
कृत्य केलत अन्‌ आतां हताशपर्गे तुमऱ्या सुटकेच्या माझ्या प्रयत्नांच्याही'
आड येता आहा ! ”

£ प्रयत्न ! ? अजयाने उत्तर केळे, “ मीं केळ ते पूणे विचारानेच केळे

3९०६ पनमांलन

आहे---अन्‌ त्याच प्रायश्चित्त भोगायला मला मुळींच दुःख वाटत नाहीं !
हुतात्मा मुक्ततेकरितां धडपडत नाहींत!”

“ हुतात्मा £ हो ! चाककर, कान्हेरे, भगतसिंग! हे सब हुतात्मेच होते,
अन्‌ त छातीच बीरह्ी होत, परन्तु त्यांनीही कोटातील कामात, इतरांच्या
त्यांच्या सुटकच्या प्रयत्नांत, मुद्दाम अडथळा केला नाहीं!

स्वरं आहे तुझ म्हणण ! पण, भकडाप्रमाणे मी सुटकेकरितां घडपड
करण शक्‍य नाहीं!”

५ अजय ! तुम्हालाच कां सागायरा लागतं आहे. मला ? अहो, यात
मेकडपण! कुठला आला आहे £ इं राजकारण आहे; राजकारणात नीति
असते पण ती सापेक्ष | तुम्ही आतां सुटळांत तर यानन्तर कितीतरी मोलाचं
देशकार्‍ये करतां येईल तुम्हांला ! अन्‌ या सव विचारानंही तुमचं मन वळत
नसेल तर मी, तुमची शाकुन्तला, तुम्हांला सांगते आहे, कीं तुम्हीं माझ्या
प्रताप्रमाणे केलंच पाहिज ! स्वार्थीपणाने तुमचा वियोग टाळण्याकरितां
नव्ह; कारण याहीपेक्षा उज्ज्वळ त्याग केला आहे प्रेमदेवतांनीं, त्यांचे प्रियकर
एष्टरकायीत पडळ असतांना ! पग, तुम्ही जर ही अल्पशी मागणीही मान्य
कळी नाहींत, तर तुम्ही निष्ठुर आहांत असं मात्र जन्मभर मी म्हणत
[हवीन!”

६६: अन्‌ ईंच नेमकं नको आहे मला शकू ! वाटल ते झाल तरी यावि-
अयींची मनाची प्रेमळता मी सोडणार नाहीं ! तुझे म्हणणे मान्य आहे मला;
उद्यांच तात्यासाहेभांच्या वकीलपत्रावर सही करीन मी ! मग तर झाल? ?
प्रजयान मान्यता दिली.

दुसरे दिवशीं अजयावरील अभियोगाचे काम पहाण्यास श्रोतृतमुदाय,
अकोल मंडळी अन्‌ बिकासपुरांतीहळ देशमक्त लोक याची अलोट गदी
ब्रमली होती न्पायालयांत, त॑ नुसत प्रफुल झाळं शेते माणतांनीं !

विनय नि झोभनाही बिक्रासपूरला आपट्यांकडच उतरळीं होतीं.

विजयाचा अजयाशीं अल्मसा फरक होता शरीरसःघर्म्यांत, अल्पसा
हणजे त्याच्या कपाळावर गेल्या मुंबईच्या जख>ची एक खूण होती अन्‌

बचयमुक्त क्रातकारक २०७

त्याची चालण्याची पद्धतही अजयाच्या पद्धतीपेक्षा पुष्कळशी मित्न होती.
यासुळेंच अजयाच्या संधी विजयाला शकुन्तळेने कांहीं प्रश्न केळ नाहींत प्रथम,

6 ह्यांचं नव विजय पटवघन ! ” कोटोत जाण्यापूर्वी शोभना विजयाची
ओळख, करून देत होती शकुन्तलेला,

६ कल्याणजवळ इनामगांवळा यांच घर आई, तिकडच हे- घक ग्राम-
प्रचाराचे प्रमुख कार्यकर्ठ आहेत, आमच्या कॉलेजांतील यांची लहोऊप्रियता
पुण्वाहाच तो तुम्हीं फोटो पाहिलांत, त्या वेळेलाच मीं सांगितली, फार
ऱवागल कायकत आहेत हे बर का?”

££ तल दिसतंच आहे! ” शकुन्तला म्हणाढी,

££ कृद्दावरून £ ?

“ तुमचे त मित्र आहेत ना? ” विजयाकडे सलस्य मुखाने पहात
झकुन्तलेने मान इलवली.

६ अन्‌ ह्या 2 ” शकुन्तलकडे प्रथम पाहून ती विजयाला सांगत होती.

6 हाकुन्तलाबाई आपटे. विक्रासपुरचे सुप्रसिद्ध वकील तात्यासाहेब
आपटे यांच्या कन्यका नि स्त्रियांच्या उन्नतीच्या कार्यकारी पुरस्कत्या ! ?”

६ नप्रस्कार ” विजयाने दाकुन्तलळा ओळखीची पहिली सलामी दिली.
स्याचा शकुन्तळेने स्वी झारही केला. ती सब जेव्हां न्यायालयांत पोंचलीं तेव्ह
तात्यास.हेब साक्षीदाराला उलट तपासत होते.

अजयच्याच संस्थंतील कांहीं दिवसांपूवा भांडून निघाढला एक तरुण
होता. साक्ष दारच्या 3िजऱ्यांत त्यांच्यावर काय प्रयोग केला पे'ळीसांनीं कुगास
ठाऊक ! किंवा अजयाचा द्वेषच त्याला त्याच्य़ा उलट स क्ष देण्यास उद्यत्त
करण्यास वारणीभूत झाला असेल,

आरोपीच्या पिंजऱ्याकडे पहात तात्यासहबांनीं विचारलें, --

५: जय पटबधनांना तुम्ही ओळखतां £

साक्षी रार--- “ होय; चागळेच ! ”

५ त्याची प्रवृत्ती क्र तीकड होती असं तुम्ही म्हणतां ना !

411 होय. 29

२्न्ट पुनसीळन

6 त्याचा या खुनाशी संबंध कसा येतो? ”

यांवर तो साक्षीदार जरी कावराबावरा झाला तरी पण पिंबऱ्याच्या
आपल्या पुढीलच कठड्यावर हात फिरवीत तो म्हगाला,

6 कसा म्हणजे ? त्यांच्या चळवळी पहा ! त्यांची वषदिनाची इस्त-
पत्रिका---

६ हृ ! मळा अवान्तर गप्पा नको भाहेत. ” तात्यासाहेबांनीं दम मरा.
तेव्हां साक्षीदार म्हणाळा, “ यांच्या मित्रमंडळींतही चचा बरेच दिवस
चाळू होती ! ”

“६ डू कशावरून? ”

6 वर्षेदिनाच्या पत्रकाचा मसुदा, त्यांच्या मित्रानं अजयाला पाठबिढेल्या
त्या पत्रकांनरोबरील ते पत्र-- ”

५८ कोणत? हच ना? ” पुराब्यांतील एक कागद दाखवीत तात्या-
खाहेबांनीं विचारलं --

“६हू | ते वाचूनच माझा तके म्हणतो आहे तसं ! ”?

“६ हृ घ्या अन्‌ परत एकदां वा'्चा --_” ठाक्षीदाराच्या हातांत पत्र देण्यांत
आले, त्याने ते वाचल्यासारखे केळे न एक वाक्‍य त्याने पुन्हां मोठ्याने
वांचळे नि म्हटलें---

: व कांहींही करून कायेक्रम नीट पार पाडा. ह महत्वाच आहे. ”/

तो काय म्हणतो ते तात्यासाहेब पहात होते.

५६ यांतील “' आंखून ' मधील “खून ' शब्द अभिम्रत आहे. वरीळ
हल्यांशीं, ?

“ अस्सं । ” तात्यासाहेब छद्मीपर्ण उद्‌गारेल,

प्रेक्षकांत इशा चाळू झेवा.

:: अन्‌ कारक्रम ह्या दुसरा झब्द; त्याचा अर्थ “ कट ? म्हणन मग,
' कांहींही करून कायर्क्रम व खून नीट पाडा ' असा सरळ अर्थ झेतो
आहे याचा ” -- (हंद्या )

बंधमुक्त क्रांतिकारक २०९

साक्षीदारांन लावलल्या अजज शोधाने न्यायाधीशासह सर्वाची हंसतां
इंखतां मुरकुंडी वळली. तिथच तात्य साहेबांनी उलट तपास संपविढा
त्याचा ! नंतर पदेवाल्याची साक्ष झाली.

६ दुप्चं नांव काय?” तात्यासाहेबांनीं विचारले.

6 श्णू भिलार | ” साक्षीदार म्हणाला नि त्यासरशी विजय दचकला.
त्याच्या गांवच्या गणूर्चे नांवही तेंच होतं !

५६ तुम्ही ग्ळीतन्‌साहेचांचा खून झाला तेव्हां मोरारींत होवा ना!”

८6 ह्दय । १9

“ काय हकीकत घडली? ”

त्यावर त्याने सचे बत्त सांगितळे, तो समोरील एक पोळीत एक तोतया
पोळीस होता. त्याचा उपयोग हल्ला करणाऱ्याने गाडी थांबदिण्याकरीतां
केला होता असं त्याचे म्हणणं होतं.

८ त्या वेळीं दोबे कोगीतरी पळाले असे तुम्ही म्हणतां ! ” तात्यासाहे-
बांनीं पुढे सुरुवात केळी, “ त्यांत हे होते १ ” त्यांनीं अजपकडे बोट
दाखविले,

“हु! छे!”

६६ त्यांना पाठमोरे पद्दा अन्‌ सांगा, पळणारा इसम तसाच दिशत
होता का?”

६ छ | छे! मुळींच नाहीं. हे कितीधरी उंच आहेत. अक्षे, यांना
बरेच दिवस झोळखतों आहे मी; हे असते तिथ, तर मी यांना भात्तां
लागळीच हुडकलं असते!”

ज्याचे तोंड आपण जन्मांत पाहिळे नाहीं, तो एहदम आपल्मा
बाजूडा बळला याचेंच अजय खरे म्हटलळ॑ असवा आश्वय करीत झेता.
पण त्यात आश्चत्रे काय होते £ विजयाला गणून पाच वर्षापूर्वीपर्यत
पुष्कळदा पाहिले होते. अजपाची ती तशीच मुद्रा पाहून त्याळा विजय
समजूनच, त्याच्यावर अरोप येणें सहनही न झाल्यामुळे तो तसं म्हगत
होता. जय पटवर्धन या नांवाने गणूलाही चांगळूंच फसविळू,

कड

२१० पुनमाठन

सवीत जास्त आश्वये पोलिसांना वाटळें, प्रथम प्रथम त्याची मुळींच
सम्मति नसतां गणूळा एबर्ढे पढवूनही आयत्या वेळेला तो असा फिरढाच
ही गोष्ट होतीही तशीच !

त्याने त॑ वाक्य उच्चारतांना न्यायालयांत दृष्टी टाकळी, विजय त्याढा
दिसला. एक सारख एक, असे ते चेहेरे पाहून गणूही चपापलाच; परन्तु
मग्र आपली चुडी दिस नय म्हणून तोही तसा'च स्वस्थ राहिला,

सरते रोवटीं पोलिठ सुपरिटेंडट साक्ष॑साठीं आळ,

त्याची तपासणी तार्‍्यासाहेनांनीं इंग्रजींतच घतली,

“८ फ०प ॥88लखाटत 177110ता कश (० 0० 800?” (“ तुम्ही
ळागळीच तिकड गेलांत ना !?) तात्यासाहबांनीं वि'चारल,

“५०७!” (“ हो !”) पो. सु. उत्तरले.

६ तुम्हांला तिथे एक कागद सांपडला £ ”

44 द्‌ | 99

५ हाच ना तो?१?” एक मळका कागद त्यांच्या हातांत देत तात्यासाह-
बांनीं विचारले.

६€ हेय. १2

८ बाचा पाहू तो मजकूर? ”

पोलिस सुपरिटेडेंटूनीं तो वाचला “8197 क तिळ'ची8ा; ३० पा]&-
शास 98, ४880!” (“ अजय पटवर्धन; कुंजनिवास; विकासपूर ? )

६ कु सांपडला हा तुम्हांळा £ याच्या स्थितिमध्ये तुम्ही कांहीं फरक

केला आहे!”
£ हळ्याच्या जवळच हातांत सांबडला तो, मुळींच नाहीं, जशाचा

तसा आहे तो! ”
६६ अलय त्या रात्री शोतांत आढळा होता

पुरावा बा?”
६ हे!” या प्रश्नांत तात्यासाहेबांचा कांहीं स्वार्था मुद्द। नाही ना!

अद्या संशयाने पोलिस सुपरिटेडॅंट म्हगाले,

००...

६१ "हणण्याळा तुमचा दाच

बधमुक्त क्रांतिकारक २११

6 तुम्ही असही म्हणाळांत, कॉ तत्पूर्वी आरोवीला तिकड फिरतांना
कांहीं दिवस, पाहिला होता त्या, .हेंटिळच्या मालकांनी!” |

६ हू ! तसा जबाबच आहे त्यांचा ! ”

वरील तऱ्हेच्या साक्षीपुराव्यानंतर तात्यासाहेबांनी आपळे मुद्देसुद
माषण केळे; ते म्हणाले--' पद्ठेवाला गणू? जप पळालेल्या इसमांत असावे
असं म्हणत नाहीं, एवढच नव्हे तर नसल्याचेही. छातीठोकपण सागतो
तो पत्त्याचा कागद मळका आहे. हाताळून तो तसा झाला नाहीं ह॑ पोलिस
तुपरिटेंडेंटच्य़ा सांगण्यांत आलेळ आहे. उलट, तो प्रथमपासूनच मळका
आहे म्हणजे हृलल्याच्यानंतर दहा एक मिनिटांनींच त्यांना तो सांपडला
तेव्हांही तो तसाच होता अस ते म्हणतात, चिखडार्‍चा कागृद आपल्या
खिद्यांत नि तोही नुसता पत्ता लिहिलेळा इतक्याच महत्त्वाचा असता कोणी
बाळगील कां? जर त्याच रात्रीं अनयांच्याच खिशांवून तो पडला असता
तर तो स्वच्छ, निदान चिखलांत मळळेला नको होता. परन्तु वरीळ
तत्यस्थिति इंच तिद्ध करते कौ, इल्य,च्या दिवसाच अगोदर कांहीं वेळां
अज्ञव़ त्या ठिकाणीं जात असतां तो पडला असेलही, ” पुराव्याचा सपशेल
आपल्यातर्फे उपयोग करून घेत होते तात्यासाहेब ! ते म्हणाळे--।““ याला
दुसरीही बाजू आहे, ती म्हणज नुसता तो पत्ता लिहिलेळा कागद अजयाची
उपस्थिति सिद्ध करगे ' शक्य असलं? तरी असलंच पाहिन असं नाहीं
कोणालाही झापला पत्ता त्याने दिळा अंसळ आठवणीकरेतां अन्‌ मग
त्याच्या हातून तो तिथ पडळा असल. पण एंवद जरी सोड'डे तरी पहिलं
म्हणणंद्दी त्याचेवरील तिथल्या उपत्थितीचा आरोग सिद्ध करीत नाही. अन्‌
त्या पत्रांतीळ वृत्तांताची जी ' सुसंगति ? ळावण्यांत आढी आहे, ती तर
औरच ! त्याच्या म्हणण्याप्रमार्ण मग, ' तूं इथे माझेवर कुरघोडी चालविली
आहेस ' याचा अर्थ “ माझ्या (अंगा) वर तूं घोडी 'चालविली 'आहेस
असाही होऊं शकेल; तेव्हा त म्हणण, इतकं मूखेपणाचे आहे, कीं त्यावर
कांहींच न बोलल तरी चाढळण्यासारव आहे. ”

तात्यासाहेबांच्या भाषणाची चोकट वरीडप्रमार्णे झेंती. त्याच्याच जोडीला,

११२ ुनताळन

त्यांचा बाक्‍प्रवाह, वेळोवेळचा उपड्ासगभभ, निनघपांडित्य यांची जोड, मग
काय पाहिने--

अजयाच्या निर्दोषत्वाची सत्यता जोरानेच प्रत्ययास येत होती ! अल्पसा
असा तो संशयित पुरावा भमान्य करून न्यायाधिज्लांनीं अजयास निदांषी
ठरविलं,

विनयाने सांगितलेळे जुळ्या बंधुत्वाचे नाते अनयाढा खोडे वाटणे शक्यच
नव्हत, कारण, त्यांच्यांतीळ विलक्षण साम्य'च त्यांच्या नात्याच्या बाजुला उभे
होते ! शिवाय एकमकांची ताटातूट होगारी ती जागाही दोघांनींह्दी बरोबर
सांगितली. अजयाळा सुरक्षितपणे वाढविणाऱ्या आनेदस्वामींचीच अनुप-
स्थिति विजयाला थोडी असमाधानी करीत होती,

घरीं येण्यापूर्वी गणू पड्ेवाल्याजवळ जाऊन विजय म्हणाला,

14 गणू! १9

6 हो! कोण विजग्रदादाच ना!”

1 क्तेय | १)

६ पग, मघाशी कोण दुसरा तुमच्यावानीच दिसला तो दादा ? ” गणून
विचारंढ,

“ माझाच माऊ आहे तो, अजय त्याच नांव! ?

& अज्षय १ अव ते तर गहाळ झाढे व्हते ना! ”

६ हू, ते सांपडळे आतां, अन्‌ तुझी गइही ! ”

५ काय म्हणतां ? खरंच ? चला, घेऊन चढा मला तिच्याकड; ळू
अपराघ केला म्यां तिचा ! ति'ची क्षमा मागतो अन्‌ परत इनामगावालाच
येता. आनंदांत ! बरं झाले, आयता साईज बी मेळाया; मी सुटाच आहे नाहीं
तरी आतां ! ”

आधाशीपणांन गणून आपली मानसिक तळमळ पक्त केली.

गणूळा वाटणाऱ्या त्या खुनाच्ग फायद्यांच इंसूंच आले विजग्राला !

6 तू नेरळला झेतास ना?”

“ हो. नाना गभेळे अन्‌ मी अकडे स.रेत कडे आलो! ”

बंधमुक्त क्रांसिकारक २१४

५ ठुभाताईची अन्‌ माझी ओळख आह. तिन तू नेरळला होतास त
सांगितळ मढा ! तुला राइईंबद्दळ वाहेट वाटत होते तेहि मला कळलं
तिच्याकडून ! ?

५ अस कां! म्हजे शुभाताई न तुम्ही-” अस म्हणून गणू किंचित्‌ स्तन्थ
राहिला, त्याच्या मनांतील विचार विजयाने ओळखले, “ वा छान ! चांगलं
शोय ! चांगळं |! ” तो म्हणाळा आणि हसू लागय.

“६ काय चागलं आहे रे? ” हृतत विजयार्ने त्याला विचारलें.

५ कांहीं नाहीं ! विजयदादा कांहीं नाहीं ! ” झापणांस जे काय म्हणायचे
त॑ बिनयाला समजाव अशा आनंदान गणू उत्तरला,

दुसर दिवशीं सक'ळीं रमाकांताचे पत्र विजयाला मिळांढ, त्यान ळिहिळे
होत-आपलं पत्र नि त्यांतीडळ मजकूर बिस्मयजनक खराच ! पग आणखी
एक इृत्त मी दत आहे तेही तसंच आह.

६ मी ठाण्यांच मंटल हास्पिटळमध्य डॉ. आल्मेडा यांना भटून परत
जाणार, तोंच डाव्या हाताच्या दालनांत एक दुर्देवी ग्रइस्थ पाहिले. परवांच
वर्तमानपत्र वाचीत असतांन', “ जय ह नाव वांचतांच त्यानीं पटापट
“ शुभ 5 5, सुथी 555 र अद्या आरोळ्य़ा मारण्यात सुरुवात केळी, चवकशी
अंतीं दोन अडीच महिन्यापूर्वी मध्यरात्री एका आगगाींत हे ग्रइस्थ पोलिसांना
एका लोकलमध्ये आदळले नि त्यांनींच त्याना येथे पोंबविळ असं कळतं!
साइडिंगला गेलेल्या गाडींतून त्याना बेडे म्हणून, इतर माहिती मिळाली
नाहीं तेव्हा, इथं आणण्यांत आळ ! तेव्हां आणल्या पत्रांतल नाना तर हे
नाहींत ना?! असा संशय येतो मला......

पत्न वाचून झाल्यावर विनय म्हणाला-- “ नानाच असतील हे! ”

6 मलाही तसंच वाटतं ! ” शोभना म्हगाली !

प्रकरण २१९ वें संमीलन

विकासपूरळा नंतर लवकरच भरलेल्या युवकसमूहाच्या त्या समंत अजया-
सारख्या लोकप्रिय नायकाच्या पुनळोभाचा आनंद व्यक्तविण्यात
औचित्याप्रमा्णच, त्या समूइ।'ची भक्तिह्ी होती. त्यांच्या हृदयाच्या अभूतपूर्व
उस्साहार्ने अजभालाही अद्वितीय आनंद होत होता. त्याला पुष्पहार अर्पण
करण्यात आला त्या वेळीं तो म्हणाळा, “ आजचा प्रसंग इतका भावनापूर्ण
आहे की, मी फार बोळूं शकणार नाहीं, थोड्या गोष्टींचा उळ्लख--कॉं ज्या
यानन्तर आपल्या संस्थेने आचरगांत आणायचा आहेत. त्या-करण्याचं मीं
ठरबिळे आहे. तुम्ही माझ्य़ा गळ्यांत हे हार घातळेत त्याचा आनंद नादीं
मळा इतका ! परन्तु तुमची वृत्ति पाहून मात्र समाधान वाटत मला :
खांप्रदाथिकपणाच्या आाहारीं न छ्ञातां, वरील इललघ,सारख्या प्रसगाकडे आपण
कोणत्या दृष्टीने पहाता से समजेल ! ही एक कसोटीच आहे, आपल्या
वृत्तीची ! हा ' निंद्य प्रकार? सोडला, तरी यापासूनचा बरोब विसरू नकी |
यातनांच्या सीमेची, परिणति सूडांत द्वोते! अन्‌ सूड, अन्यायाची चीड
येगाराच घेऊ शकतो ! ही अन्याविरुदध हत उचलण्याची वृत्ति केव्हांहि
राष्ट्राच्या जीबंतपणाचे द्योतक आहे ! इंग्रजांनीं आम्हांला जिंकल त्याचं इतकं
दुःख नाहीं ! कारण ज्ञो पराभव पावण्यास कां होईन, पण लढत रहातो,
तो दुसटपरा वेळेस अजिंक्यही ठरतो ! राज्यकत्यांनी आमची शस्तने घेतलो
याचंही इतळ बाईट वाटत नाहीं मळा ! पण दास्त्र वागविण्याची इच्छा
मारण्याचा उपह्याप करणाऱ्या बावदुक्तांची मात्र कींव येते मला उ
शस्त्राबांचून स्वातंञ्य मिळाळं तर नको आहे. कोणाला? परत्वु इतिहास
सांगतो, कीं त्या बळाशिवाय स्वातेतर्याची प्रातती नाहीं! अन्‌ लढाऊ इृत्ती-

खंमीळन २१५

शिवाय शरत्बळ समवत'च नाहीं ! तेव्हां ती वृत्ति आपल्या राष्ट्रात कशी
वाढीस लागेळ, याचा विचार करा ! तरुणांवर तर हा विशेष भार आहे.
कारण, राष्ट्रांचं चेतन्य प्रामुड्याने तरुणांच्या उत्साहावर अवलंबून आहे ईं
विसरू नका ! आम्हांला अत्याचार थोडासुद्धां नको अ'हे. पण, त्याच वळेस
आम्ही अशीही दक्षता घऊ कीं, आम्हीही अत्याचाराला बळी पडणार
नाहीं ! य़ा विस्तीण राष्ट्रात ठिकठिकाणीं चैतन्य सेचग्वा अनू लढाऊ
वृत्तीळा ऐक्प्राची आवरय्रकता आहे हे विसरू नका. विरोधापेक्षा ऐक्यावर
भर द्या, हाच माझा आदेश आहे, आपण मजवर ज प्रप्न व्यक्त केलत,
त्याविषदीं मी आपला आभारी आई ! ”

मात्र अजयाचे वरील विवेचन मान्य असूनही आता संध्याकाळी एका
प्रासादाच्या तळमजल्यावर एका बाजूच्या खोलींत बसळेल्या विजयाला नि
शोमनला त॑ माहीत नव्हत,

आरामखुर्चीवर विजय पडला होता त्या खुर्दींच्याच हातावर ड्या
बाजूला शोभना जतली होपी, तिचा डावा पाये जमिनोठा आधारलेला
होता अन्‌ दुसरा पाय इवेत अधांतरी तरंगता ठेविला द्योता तिनें! डाव्या
हातान खुर्चीच्या हातावर वतिने क्षोर घेतला होता, त्या ताठ हाच्या
उघड्या दडावरील ताणही स्पष्ट दिसत होता. त्याच्या गप्पा चाळू द्दोत्या तरी
शोभना मात्र मधून मधून उजव्या हात'न विजय़ाच्या कॅस!शीं खळत होती.

६ किती विचित्र घटन ही १? ” विजय म्हणाला,

£ विचित्र | कस दिवस काढले मी. आत्याकडे माझ मलाच माहीत.
तुमच्या बियोगारने रोज माझ मस्तक भणाणून जाई! परत मला वाटे,
तुम्हीं मळा भेटायच टाळावत कां £ त्या सर्व प्रश्नांचे उत्तर न मिळाल्या-
मुळें वेतागून मी एकदां पाण्यावरही गेलें होते, पण पाणी पाहिले अन्‌
परत फिरले, म्हटल नको. अजून थोडी वाट पाहू! आत्महत्या हा
भडडांचा मागे आहे! ”

6 ती पाण्यावर भ्षाण्याची वेळ आज येणार आहे. ” विजय उद्गारला,
स्याचा मतिताथ कांहींच कळेना शोभनेला.

२१६ पुनर्मीळन

6 सघ्याकाळीं पोइयळा नायचा विचार आहे माझा ।! ” बिजय़ म्हणाला.

६ सांगू का सवोना ? पहायला ।मेळेल तुमचे कोंशस्य !

(4 अई | टि

६६ कां १ ११

“ तू अन्‌ मीं! दोषच जायचं आहे. ”

सायक!ळीं, विकासपूरच्या शहराचे उत्तरेस जो एक पोहण्याचा तढाव
होता त्यावर जवळच्या वृक्षांच्या छाया पसरल्या होत्या ! जणू , तलावांतील
एका सुंदर मुलीला प्रेममराने आलढिंगन देण्याकरितां उत्सुक अश्या सस्वी-
जनांप्रमार्णच त्या मुलीच्या अंगाला त्य़ा स्पषे करीत होत्या, किंचित
नीळसर नळसंचयाचा तो तलाव अस्तायमान सूयोच्य़ा तेजामध्ये चंचल
तेज.ची प्रभा सभभोब्रार फॅकीत होता. पाण्याच्या गारव्याळाही मधूनच
एकाद्या जोराच्या झुळकसरशी अधिक तीत्रता येत होती, तलावांत इतुत$
सोडलेले चित्रविचित्र मास मघूनच चमकून जात. त्या वेळेस न वेच्या
म'गीळ ददीकेप्रमाण पाण्याचा तरण बराच वेळ मार्गे राही.

मंद व.ऱ्याच्या त्या रोमाचकारक ल्हरींत तलावाच्या कांठावरच शोभना
पाण्यांत पाय सोडून बसली होती. तिच्यासमोरच पाण्यात आपल्या
दोन्हीं हातांनीं दोहोंभ जूर्चे पाणी हालवीत बिजय उभा होता, पाण्याच्या
खेदषम ळ.टेंची उसळी नि सूयेकिरण यांचा संगम होई व काही वेळां तो
कवडसा शोभनेच्या चर्येवर पडत अक, दिपलेल्या नेत्रानीं थोडी मान
बेळावून दी पाही अन्‌ तो प्रकाद गेल्यावर परत पहिल्याप्रमार्ग बोलावय्रात
लाग तिच्या प्रियकराशीं, त्या तिच्या बेळोवेळच्य; मुरडीचे विनय मनांत
कोतुक करी । होत'. आपल्य प्रेमदेवनेच्या अर्थचनम़न हरीराकडे तो टक
लावून पाही. तिच्या भरीज पोटऱ्याकडे त्याच लक्ष गेळं, तिच्या अधेवट
ओल्या बलवेष्टित पदकमलांचे निरीक्षण त्यांन केळं, आणि आपल्या हाताने
एक पाण्याच फबाराही तिच्या अप्रावर त्यांन उडविला, ती मात्र जरा तोंड
फिरवून परत पहिल्याप्रमार्गेच पाण्यावर पाय आपटीत राहिली,

बदू बद्‌ आवाज होत होता त्यामुळे !

आमीलन २१७

त्यांच्यांतीळ प्रश्नोत्तरांची नोंद घेण्यास एकादा वृद्ध ग्रइस्थ नजीकच
नव्हता म्हणून बरं झालें; नाहीं तर त्यांच्या त्या प्रीतिचेष्टा पाहून त्याच्या
स्वतःच्या आयुष्यांतील तसल्याच प्रसंगांची ( अथात्‌ असल्यास ! ) त्याला
आठवण झाली असती ! त्या प्रेमपूण तरुण युगलाच्या आपापसांतीळ कोट्या
न्‌ हास्य ऐकून त्याने म्हटले अतत, “ काय आानेदांत आहेत हीं मुळें !
आयुष्याच्या अमोलिक आनेदक्षणां गेकीं प्रमभराचा क्षण हाही एक आहे! ”
नि कदाचित्‌ त्यांच्या योवनसाध्य आनंदाचा हेवाही वाटला असता त्याळा !
आतां त्यांना त्यान फाजील सलगीच प्रसंगही म्हटले असते किंवा पाणचट-
पणाचे चाळे म्हणूनही त्यांचें वणन केळे असते, परन्तु मनांत मात्र
कांहींतरी अनुपम असं वाट असते त्याला ! फार काय ? इंश्वराने जर तस
त्याडा विचारलें अस्ते, तर मोड्या खुषीने आपल्या आल्हादायक तारुण्याचा
युन्ह्या स्वीकारही केला असतां त्याने !

६ हू चळ लवकर आटप ' ! आंत ये. ”

तोंडांत घतटेल्य़ा पाण्याचा चूळ लांब उडवीत विजय म्हणाढा शोभनेला;
आपला स्वेर केदभार त्याने मार्गे सारला, अन्‌ पाण्याच्या पृठमागावर हात
मारीत तो शोभना बसढी होती त्या काठावर आढा,

त्याच्या त्या याचनेबरही शोभना जेव्हां ऐकेना नि तशीच त्याच्याकडे
पहात बसली तेव्हां विजय हात मारीत झपाट्याने तीरासारखा कांठाकडे
सरकला; तोंड फिरवून मार्ग पळून जात असलेऱ्या शोमनेचे डावे मनगट
त्याने घरळ, आपली २क्ति एकबटून तलावाचे विरुद्ध दिशेला नाण्याची ती
स्थटपट करीत होती, विनयाच्या हातांत असळेळे आपलें मनगट सोडविण्या-
करितां तिर्ने उजव्या हाताने त्याचीं बोटे सोडविण्पाचा प्रयत्न केला,
तयासरशीं तोही तिचा हत बिजयाने पकडला. दोन्ही पायांनीं मार्ग ओढ
घेत होती ती ! अन्‌ तोंडावर नकाराची छटा पसरली होती तिच्या, परन्तु
तिला तसंच ओढून स्वसकन पाण्यांत पाडळे विषयाने. अगदीं
असच आवाज झाला होता त्या दिवशीं, शोभनेच्या नेरळच्या स्वमात ! तो
तिला आठवला,

२१८ पुनमी लनर

- मात्र त्या दोहे. आडाजानन्तरच्या तिच्या स्थितींत बराच फरक होता.
त्या वेळेस ती एकटीच बिछान्यावर तळमळत पडली होवी नि आतां विन
याच्या दणडट हातावर ती होती अन्‌ सुक्ष्म बळी चीनी तिची पाठ हुळ
हुळत होती. प्रेमातुरता न्‌ मय याची चिन्ता त्या वेळेला तिच्या मनः-
पटळावर आपले प्राधान्प लादत होती न आता प्रेमसफळता अन्‌ समाधान
यांनीं तिचें मन पूणपणे मारून टाकळे होते ! तिच्या प्रत्यक कृतीत निराश
बास्तव्य करीत होती त्या वेळेस, परन्तु तिची वाणी न्‌ प्रत्यक कुति आत!
या वेळेस प्रमोन्मादाने भरली होती ! त्या वेळेस विजयाबद्दलळ्चे विचार
तिला नीट झोंपह्दी येऊं देत नव्इठे तर विजयाच्या हव्या वाटणाऱ्या
सहवासांत आतां या वेळीं एक अधवट ग्डानि आली होती तिला. त्या
वेळेस तिचे निरुपद्रवी मन चिंतिताच्या भरारीबर फार लाज लांब फेऱ्या
मारून १त होते, तर आनंदायिवाय कसळीच भावना तिच्या मनांत नव्ह्ती
आतां ! बिजवाच्या स्पर्शसुखार्न अवणनीय सुखाच रोमांच तिच्या अंगावर
उठळे, पराकाष्ठेच्या ग्राढ आनंदोर्मी तिच्या सवे कावेभमर धावत होत्या,
मानसिक समाधानाची अतिम मयादा गाटत होती ती !

विजयाच्या हातावर पडल्या पडल्याच तिच्या मनांत विचचार भाला-
“: झी किती भाग्यवान ! प्रथमदर्शनींच प्रेमाचा अनुभव कित्यकांना असेल.
षरन्तु, त्याच अक्षयत्वब फारच थोड्या जणांच्या भाग्यात असतं ! वपक्ति-
मत्वाच्या अन्‌ सुदर पुरुषाच्या मंतःकरणाचा जिव्हाळा फार कमी लोकांना
मिळत असेल, मग त्याच्या नुसत्या बाह्य प्रेमाचा अनुभव पुष्कळ जणांना
ळामत असला तरी काय उपयोग £ बतेमानकाळात प्रेमंदवतेची पूरा
बांधणार पुष्कळ भेटतीळ, परन्तु विरद्दकाळांमही ठपरथित अंतः इरणानं
तिच्याच चितनांत पुनभेटीची उ-्युकता अतीवतेन असणार माझ्या विश-
यांसारखे फारच थोडे ! तोंडावर आपल्या प्रियेची तोंडी तारीफ करणारे
पुष्कळ भेटतीळ, पण या धूसरश्या बलपृष्ठावर आपल्या प्रीतिदेवतेत डोळानं
हातावर फिरविणारे विजय--माझे विजय ! खरोखरच असामान्य प्रेमाचा
सांठाच आहेत ते! ”

संमीलन २९९

कांठाकांठारने उथळ पाण्यांत शोभनेला तशीच दोन्ही हातांवर तोढून
घरीत, पाण्याच्या विलोलळ परष्टमागावर बरीच किरविल्यानन्तर, तिच्या
अर्धोन्मीलित नेत्रकमलांकडे विजयाने इष्टि टाकळी. सूयेप्रकाह्यांत तिच्या
त्या काळ्याभोर पापण्या थरथरत होत्या, केशपाऱह ओला झाला होता. तिच्या
किलकिलीत नेत्रांमधूनद्दी अहर्य़ प्रमगगा ओसडत आहे, असा त्याढा भास
झाला ! शोमनेची रब्षीव वक्र भुकुटींपाश्ी थोडीशी चिंचोळी असलेली
अरंद नासिका अल्पसे निम्ननत बांक घेऊन जिव्हणीपाशी अल्पांशारने रुंद
झाली होती तो त्यांने निरीक्षिळी; तिच्या नाकपुड्या जोराच्या श्वासोन्छूवा-
साम फुगल्या थोड्याशा; अन्‌ जळवेष्टित कणेभूषणे दोलायमान पाण्यात
जरा अस्पष्ट अकृत्या धरण करीत होती. या निरीक्षणाबरोबर तन्मय
विचाराच्या हिंदोळ्यावरून क्षणभर तो थांबला, शोभनेने आपर डोळे
एकदां उघडले,

तिच्या भगनीळ भरगच्च पापण्यांची दालचाल झालो !

प.ण्यात खालीं सोडलेल्या एका ओल्या हाताने तिने आपल्या मुख्व-
कमलावरून हात फिरविला, सुकुमार नि कोमळ अज्ञा तिच्या कायेला
सायंकाळचे ते बोंबट किरगद्दी असह्य झाले जणू ! कारण त्यामुळ इस्त-
शीलतेन मिळाळेळें समाघान द खविण्याकरितां तिने एक मनोरम स्मित केळं;
आकर्षेक रक्तछटा तिच्य! मुद्रेवर पसरली ! त्या भरांत तिच्या त्या सौंदर्याने
भारावलेला विजय प्रेमार्ने शोभनेच्या हृदयाचा ठाव घेणारे असे नेत्रकटाक्ष
टाकीत खालीं वांकला,

£ अ ईं 55 ! ” असे म्हणून त्याच्या गालावर उलट्या केलेल्या डाव्या
तळव्याच्या मागील बाजूने तिन बोटांचा एक मृदु आघात करून, त्याच
तोंड शोभनेनं दूर लोटले.

याबर प्रेमपूणे अस्पष्ट आवाजांत तो गुणगुणला कांडींतरी !

शोभनेने काहींच उत्तर दिले नाहीं !

पुन्हां एकदां तिनें दोन्ही हात विजयाचे तोंडावर न गालांवर फिरविले नि
परत तशीच आपली मान पाण्याच्या हलत्या संचयावर टाकून ती स्वस्थ पडली!

२२० पुनर्मीळन

सूर्यास्ताचे रय आकाशाच्या सरसीमेवर उमटू पहात होते. आपली-
सपन्नता नि वेभव दाखविण्याकरितां आपल्या रत्नमहालांत विधात्याने
रेल्ननीकांतास नळ, अश्या काव्यमय प्रसंगींच शोभना व विलय तलावाचे
बाहर भाढीं.

त्याच दिरोत तीं थोडीं चालत गली,

समीलनाच्या उल्हासमय वातावरणांत तीं हिंडत होतीं.

रस्त्यापासून किंचित्‌ दूर अशा एका शेताच्या बांधावर तीं बसली,

जरा वेळापूर्वाच खेळलेल्या प्रेमचेष्टांमुळे विश्रांतीची मागेप्रतिक्षा करीत
होतीं त्यांची रारीरं ! मने मात्र त्यांच्या वाचेकरवी आपली अंतःस्फूर्ति
जास्तींत ज्ञास्त गाजवू पहात होतीं. काय बोलावे नि काप्र नाहीं तेंही
महृत्परयासानेंच तीं ठरवीत होतीं. दोघेही ! नाना प्रकारचे विषय, प्रसग,
गोष्टी, व्यक्ति, डोकावून जात होत्या त्यांच्या सभाषणामध्ये !

बिजयाकडे तीक्ष्णपणे डोळे रोखून शोभना म्हणाली,

६ व्रिजय, माझं खम्न खर ठरळ बर का?”

6 कोणत १ ”

६ नेरळला पडलेल ! आपडी पुन्ह! भेट झाली तेव्हां तागितल होते ते !

८६ रन | 9१

6 आपल्याला कधी निघायचे इथुन आतां £

५ तू म्हणशील तेव्हां ! ”

6: वाटल तेव्हा निधन ! पण तुम्हीं निघायला पाहिज ना ! ”

६ मलाही तिकडेच घाई नाहीं का? एक क्षणही तुझ्य़ा वियोगांत
रहायचं म्हणज माझी अरसिकता दाखवितो आहे मीं, असंच मला वाटतं
इुमा ! ' माझ्या नरळची मजा तुम्ही याळ तेव्हां पहाल ' असें म्हणत
आहेस ना तूं? रमाकांताच्या त्या मनुष्याचा निकाल फक्त पाहायचा आहे,
बाकी ते नाना असंच मळा निश्चित बाटतं ! अन्‌ मग नांना परत नेरळला
येतीळ तेव्हांच नेरळळ! मी यईंन ! परन्तु तत्पूवी या वेळी मात्र तु
इ्नांमगांवळाच यायचंस ! माझ्या कार्याचा गोरब तुझ्याकडून ऐकण्यास

संमीळन २२१

मी उत्सुक आई ! प्रेम इं केव्हांही निवशष असत नाहीं ! झायुष्यांत ज्याला
कांहीं कतेव्य आचरायचे आहे, त्याचाच निव्यांख प्रेमप्रास्तीबर विद्षाष
इक्क असं मला वाटतं ! शारीरिक सख्य हा प्रमाचा आत्मा कधींच झेऊं
शकत नाहीं मुख्यत्बंकरून ! तो एक अश आहे या अत्युच्च आनंदाच्वा ।
अन्‌ तूं माझी प्रेमदेवता या नात्यान एकदां माझे कतृत्व वाखाणलंस
कीं, दुप्पट जोरानें कार्य करण्यास उमेद येईल मला; तुझददी सहकार्य
मिळवीन अन्‌ अशा दोघांच्या एक हृदयाच्या अन्‌ प्रेमाच्या कार्याने आयु-
ष्यांत करतां येडल तेवटी देद्याची सेवा करू आपण, ?

6 मला वाटतं जावं आपण आतां ! चंद्रकोर सुद्धां उगवळी । ”

विजयाने कोटाचा खिठा चांचपडा,

तो स्वस्थ कां बसला हे शोभना विचारणार होती तोंच त्याम आपल्या
ठडव्या हाताची अंगुळी नि तजेनी यांमध्ये एक सोन्याची आंगठी घरीत
म्हटले, चंद्रकोरीहूनही सुंदर भाहेस तू शुभा!”

ह सांगण्याकरितांच आतांची स्वन्घता होती वाटतं ! मढा वाटते

पुरुषांना स्त्रियांची स्तुति करण्याची उपजत देणगी असावी | ”

6 हू | झाणि स्त्रियांना ! ”

6 ह्ियांना काय? ” उजव्या बाजुलाच अंगाळगद्‌ बढलेल्या [वंजयाकडे
शोभनेने पाहिल,

£ ती ऐकतांच हुरळून जाण्याची ! होय ना? ” तिर्चे तोंड आपल्याकडे
करीत विज्ञप्राने प्रश्न केला,

त्यार्ने आंगठीचा हात वर केला.

६ काय आहे तं?”

6 आंगठी ! आपल्या पुनमालनाची भट आहे ती | ” तिच्या हाताच्या
बोटात आंगठी चढवीत तो म्हणाला,

त्या हाताच्या बोटाकडे तिने पाहिले, ते वर उचळून उढळट सुलट फिर
विळे न्‌ मग ती म्हणली,

6 टूइझा ! पण, माझ्याजवळ कांहींच नाहीं तुम्हांला द्यायला !”

२९२ अद्य काहताळवान

६ नाही कसं? भाहे! ”

६६ ते काव?”

तिच्यानवळ तो सरकला.

आपल्य, डाव्या हाताने तिच्या कमरेभोंगती विळखा टाकून, तिला
आपल्या अगाजवळ विजयाने ओढले, तिच दोन्ही हात, एका हातात
घऊन त्याने तिचे स्थर केत दुसऱ्या हाताने मार्ग सारळे, अर्स करतांना
तो .किंचित्‌ तिच्या बाजूळा बसल्याबसल्पाच वळला, आपल्या खांद्यापधेतच
असलेल्या तिच्या सुखाकडे पदात त्याने म्हटळ--“ हृ आहे व!”

नि अंस म्हणून तिच्या सम्मतीची वाटद्दी न पहातां, एओ हाताने तिच्य़ा
मस्तकास एक अल्पशी पाश्वगामी कलाटणी देत अन्‌ तिच्या दुसऱ्या खांद्या-
बरीळ आपल्या हाताच्या त्रोटांची हालचाल करीत तिच्या मस्तकाच्या
एका प्रदीध चुबनांत तो गह्दून गेला, शोभनेनेंही मुळींच आडकाठी केली
नाहीं !

तिववा ऊष्ण आणि कोमल श्वास त्याच्या गालावर हुळहुळला, गुद मरल्या-
'प्रमागे तिचा हुंकारदी त्याने ऐकला !

मृदु त्पशतुखाच्या अपूव आनदांत ती डुंबत होती !

"वक्ष आपलीं पगपुर्ट हालवीत होता.

वारा धांवत शेता.

-अन्‌ तृणांकुर अधीरतन डुलत होते.

-सबंत्र सष्टीची सोख्यमय शोभा पसरळी होती !