فهرست مطالب

روضة الخاء مولائا خردی و و ره جاور هم دی یکت وی شاه اسماعیل خطایی ...۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ۷۰۱۰۰۰۰۰۰۰۰۰ حسین بیگ خروشی تبریزی ان حکیم افضل الذین ابی بدیل الخاقانی الشروانی , ۷۰۲ آمیر خسروی و حکیم خبّازی نیشابوری و نو ۱۷2۵ فخرالدین خالد بن ربیع و ۷2۹ حکیم خسروانی ۰.۰ :۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰.,ع مير حیدر خصالی ی حکیم عمر خیّام ۰۱۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ۷2۶ مولانا خصالی کاشی و پادشاه خاتون ۰..۰۰۰.۰۰.۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰.۰.. ۳۳۸ خضری استرآبادی دود مخ دیق مولانا شاوری ......۰............ .یله خضرّی طهرانی و( فولا نا کی ی مرو موی نی ۷:۸ خضری لاری. | مولاتا سل هه دود ۷۹ خضری خوانساری ره خواجه امیر خسرو دهلوی ..,۰.۰.۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰, ۷۰۹ مولائا خضری قزوینی ۹( خان اعظم ۷۶۵۰۰۰ محمّد پرسف خلثی طهرانی 7 ان الوم دنو و ۷۶ مولانا خلقی شوشتری هه ما کیزطزهطدی درا لت او ور طخ۷ مولانا خلاصی ی مرتاهانی عا کی ی ۳۴ خاریتییزی را مولانا خاتمی هروی ۰,۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ۷۶۷ مولانا خاری , 2 خاتمی اصفهانی ...۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰:۰۰۰..۰..۰ ۷۶۷ مولانا خوشی 1 خاطری کاشاتی............۰۰.۰..۰.۰.۰...۰ ۷۶۸ مولانا خواجه‌خان خوافی و

خواجه خضر شاه اسعرآیادی: ۰۰۰ :۰.۰۰۰.۰۰۰ ۷۳۷۶ دایمی استرآبادی ۳ قفا یی تمه ون موی هه میت ۱۷۷۷ درویش دهکی قزوینی ی مولانا خلقی بخاری..۰.۰۰۰۰۰۰,۰۰۰۰۰۰۰۰.۰۰ ۷۷۷ مولانا درویش سرخسی ره هو مولتا غزایغوی کرمانی بت ۷۷۷ مولانا دوست محتّد | تفواخه واه کایایی وه مج وت وی ۷۷۸ مولانا دوست ی مولانا شیالی هروی دنو و ۷۷۸۵۰ مولانا دوست ی ی لا هه راو 1۷۸ مولانا داوودی ی خواجه خلیل بن میرانشاه. ۰ ,۷۷۹۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ داعی انجدانی. هه خی پگ خاک رب هو وه ۷۷۹ داعی صفاهانی و و گ وو خم باز هلیفه اسان مور را سوه بو ۷ مولانا داعی همدانی 1 یل پیک لاهیجی دمی من ند ۷۸ داعی شیرازی و تک هه خیرزا هن هه وود مه نمی ۷۸ دای نیشابوری مه و معا اج میرزا خصمی ۷۸۱۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ 7 08اواخلی ضٌفاهانی مک وت موب و هیر خیم لیر ارهز رن ۷۸ دقلی صفاهانی وه مهم جارعم محمّد بهدی خیّام اصفهانی ۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ۷۸۳ ملا ذرگی قمی و میرزا غفیاث الدّین محمّد, ۰ ,۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ۷۸۳ حکیم دوایی هه بافرای یل تقلف ,وی و وت ۷۸۴ دیشنی یط شیخ خلیل طالقانی ۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ۷۸۴ درویش محمّد قصّه‌خوان ی ان دامع عم ۷0۵ میرزا داوود 0 ظر بیگ خاهم: دمن یی 2 ۷۸۵ بهزاد بیگ ی (] روضة الاال میرزا رضی دانش مشهدی 1 شمس الدّین داعی نسقی ۰ ۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ۷۸۷ میرزا رفیع دستور و

نم ففرای همم هم وه ۷۸۳ قاضی داوری هه قاضی رکن الدّین دعُویدار قمی ,.۰....۰۰۰,۰۰ ۷۸۸ میرزا هاشم و ره شاه داعی ۳ ررض اللان

نهرست مطالب ۶۸۹

ذوقی جامی موم و ی و یا اصیل الدّین روحانی و ۸۲۷2 مولانا ذوقی اردستانی اه اوستاد ابو الموید رونقی بخاری ۱۸| مولانا حیدر ذهنی صفاهانی 1 شیخ روزیهان البقلی شیرازی الشطا ۸۲۸ میرزا عبداله ذژه ی مير حیدر معمّایی 0۳۹ 02 روضة الزاء میرزا عبدالرحیم خان اد و۸۳ حکیم رافعی ۸ اسر خلیل رشدی و مر ۸۳۲ رافع قزوینی وت خن ۸۲ خواجگی رازی ۵۵ ۸۲۲۵ عرّالدّین رافعی که ره ی ۸۱ میر رازی ره ما موه موه یز و ود ومه2 ۲ ۸۲۳ امام الدّین ابوالقاسم رافعی 2 ۸ مولانا رازی و ۱ امیر نصر رافعی ی مولائا روحی موی مایم ۸۲۴ رابعه بنت کمب القزداری 3۳ مولانا رجایی هروی و۸۳۳ خواجه رشیدالدٌ ین محمّد وطواط باه ۹ خواجه سیف الدّین محمود رجایی اصفهانی ..۰. ۸۳۵ خواجه رشید الاین همدانی 0۳۶ رستم علی ی رشق القطنی ی رو و ۱۹۹۶ مولانا جلال رفیعی ی ۸ رضی الذّین نیشاپوری و خواجه زکن الدّین صاين ۳ رضی الدّین خشاب ۱۸ مولانا روحی موی و و و دسر ۸۳۸ شیخ رضی‌الدّین علی لالای غزنوی ۸ مولانا ریاضی هه و رم ۸ رضی الدّین بابای قزوینی ویو وت ۱ مولانا رامی و موم ۵ ۸۳۹ شیخ رضا کیای گیلانی,۰۰۰...... ۸۱ خواجه محمّد رضای جوینی ین ون ۸۳ رفیع لین محمّد پن الحسن النسوی السکاک.. ۸۲۰ قلی رامی ۳ رفیع این عبدالمزیز بانی .‏ فلا زر بر ۸۳ رفیع این مسعود بانی ۲( رستم میرزا ۸۳ رفیع الدّین ایهری ۸۱۲۲۰ مولانا رسمی 3 رفیع الدّین کرمانی ۸۳ مولانا رشکی همدانی ۸ حکیم محمّد الرودکی سمرقندی ۸۲۲ لیم رشدی قمي وج اه ۸۱۳۳2۲

۶2۹۰ ریاض العراء

رشیدای کازرونی ده اس ۸۳۳ میرزا محمّد رضا را رشدی بافقی اه هی موی #۸۴۳۰ میرزا سعدالدین محمّد ی و۲۳3 ۱۸۷ مولانا رضایی کاشی وم هام۳ ۸۳ محمّد رضا بیگ ی و۸۷۳ مولانا رضای مشهدی ۸ میرزا محمّد رضا ی و۸۷ محتّد رضا 9" رفیمای نائینی و ی م۸۷ آمیر شاه رضا ۳۶ میرزا محمّد رضای قمشه‌ای ۸۷ حکیم شاه رضا ی حسن بیگ رفیع و و۵ ۸۱۷۴ آقا رضا مر ۱:۳۷ رشبدای زرگر صفاهانی و ی 0 میرزا رضی آرتیمانی رت ۸۳۷۰ میر رونق ۸۷۶ قاضی رضی‌الاّین محسن صفاهانی ۸۴۲۳۹۵ ملک محمّد رابط هو ی ۱۷۳۶ رفعتی تبریزی 2 عاقل‌خان رازی ۸۷۷ رفیعی شیرازی 2 میر محمّد علی رایج م2 ۸۷۷ مير رمزی اصفهانی ۸۶۵۰۰۰ ۹36 )میرمحمٌد زمان راسخ مت ۸۱ ملاروغنی هه تم ی ۸۴۵ شیر جفو روخی ی 4 ۸۷۸۵ ملاًروشنی ۹ گرگین تیگ رومی ۸۱۷۸ قاضی روح اه مور موه مرو ورگ ار سیّد مر نضی رو هوجو و هه م۷۹ ملاروحی همداتی وش مار میرزا محمّد رضا ۷۹ رونقی همدانی مه وه وتو ۶۷ محتد رحیم خان گرایلی وراه مود و۸۷۹ مولانا رهایی مه مر هجو ی م۸ محمّد رییع اصفهانی ۸۵ زفانتن 1 میرزاسی رضا هه ی ۲ 12 رمزی شوشتری 9 آقا ربیع 0 عطاء‌اثه کشمیری 8 میر رفیع قزوینی 22 میر راستی ی مد کم وت )۹ 8 میرزا محتّد رضا ۸ میرزا رفیع مهو هم و موز و و2۴1 میرزا جعفر راهب و که فد هه ۸۴ سلطان علی بیگ رهی ۷۵ آقا رضا و انا

نهرست مطالب ۶۹۱

7 روضة الرّاء حکیم زین این محمود و ۹2۲ لیف الدّین زکی کاشغری ۱ سعدای اردستانی کب عبداله زکی ی مه وم دب ۳ ۸9 زینل بیگ و ۲ ٩:‏ زینتی علوی سگزی محمودی ۸ میرزا قاسم له شیخ زین الدّین خوافی ی 2۳ زمانای نقاش اردستانی 3 مولانا زایری ی دوه رود موه جع ۸۱۲ زایر همدانی 3 امیر زین و خن ۸۹۴ سیّد حسن زینتی ۹ خواجه زين الدین نسوی م121۳ زمانای لاهجی محمّد قاسم زاری 9 زایر دامغانی وی موق ۹3 زاری کمانچه و وه مر موی عون و ۸۵ جعفر یگ م٩‏ بی‌بی زایری و مق ۸٩۵2‏ 07 روضة السین

میرزا زیانی 2۳ شیخ سعدالاین حموی ره و ۹2۷2 مولانا زجری هر شیخ مصلح الٍین سعدی شیرازی ۱۸ مولائا زکی همدانی ۳ سمد الاین هروی روم و۷2 ۹3 مولانا زلالی خوانساری 7۳ سعل ووّاق وت و1۱2 زلالی هروی هو ۸۹ سلطان ولد مج مه وم ۹۱۸ زلالی اورگنجی نی ۸3 ق شاه ی وی ی( مولانا زلفی 29۹ سلفر شاه وه وه ۹1 مولانا زمانی هه بو بو ۸۹ سلطان سلیمان شاه ۹۳ ٩۱‏ مولانا محعّد زمان رم مرگ مهو وود ۸3۹ سلطان خوارزم شاه ره وا اس ۳2 میر محمّد زمان مشهدی ۹ سلطان سویدق و مهم هه عم ۲ ۸٩‏ زمانی حناتراش که حکیم سمایی ون و ۹۲۵ میرزا محمد زمان ره مه و 1۱۸ 5 حکیم سنایی فزنوی ۱۳ میرزا زنده‌دل | حکیم سنجری زینتی استرآبادی دم ۹2111 ییم سوزنی. ی

۶۹ ریاض الشعراء

علاءالدین سیفی نیشابوری و ی ۹۳۵ سعید سعد 1 سیف الدّین الاسفرنگی الاعرج ۱۳۵ درویش سعّای چفتایی ۹۵۷ سیده بنت ناصر و رو ٩۴۶‏ مولانا سلطان علی مشهدی ۹۵ خان زمان ره درویش ساطان علی ۹۵ سدید الدّین اعور ۳ خواجه سلمان ساوجی و وب 2 ۹۵۸ سراج الذاین منهاج 4 ۹۳4 مولائا سلامی و وه ی ۹۷ سیّد سراج این سگزی ۹۴۹ پابا سودایی مه دی ٩۷۲۱‏ سعد الدّین لاله و 0 مولانا سوسنی ابو و زاین زو ۹۷۷ خواجه سعد سلمان ره و ۹۵ سوختك کرمائی 9۷۲ سعدالدین خلیفه هو وی ۹۵ امیر نظام الدّین احمد شیخم سهیلی ۹ سعدالدّین خوراسگانی وی و دود ۹۵ مولائاسیمی وا وه 9۳۵ سایلی خراسانی ۲ ۹6۲29 ۳ هی ی 3۷۳ مولانا ساغری ۵۵ نیقی بخازی و 3 مولانا سایلی بت و و ٩۵1‏ تتیقی هروی بو دور بر و 3۵ ساقی ممجم مج موی م نی نی ها لیام ویو و 3۷۵ سایلی ۹۵۲۵ سالک کاشانی یی و رو ۹۷۷ مولانا تابر هم مدق ار ده ۹۵۳ شین ساقی ۹ مولانا سایل وه خر ۹۵۳ مولانا سامری و وه و و3 مولائا سامی مومع ۹۵۴ محتّد یوسف سابقی و اه و۹۷ مولانا ساکتی و و و۴ ۹۵ سامری ۹۷ شاء حسن ارغون سپاهی ری ۹۵۳ محمود بیگ سالم ی و3۷۸ سراج 1 مولانا ساغری وه ی کرو ۹۷۹ مولانا سروی و ارم و زو ۹۵8 مولائا سحابی و و ۹۷8 سرودی ۱ سحری رازی ه مووهام حول و وش ۹3۴ خواجه سعد کل شیرازی ید۵ سحابی اردستانی ی

بلا ری رال راون موم موی ۱2۲ سنگین بیگ شهلا ی یز سین رصرعط یووم و ارو ۱۲ شرف الدّین فضل اه شیرازی ی منک لور و وتو وی ما دی ۱۷۳ امیر شرف الدّین علاءالملک 7 حاجی محمّد اسلم سالم ...۰۰۰۰.۰ ۱۰۲۳ امام شرف الدّین محمّد وه یل لیا ند ردو موهفم نم ۱۳۳۴ شرف الدّین منصور وه هو مه میر جلال این سیادت.......۰.۰..۰..۰.... ۱۰۲۴ شرف الاین طوسی ره او و دی هدور محمّد افضل سرخوش .۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ۱۰۲۴ شمس اللاین منوکه اللسوی ی اطف علی پیگ سامی ...::۰۰۰۰۰۰۰۰,۰۰۰۰۰۰ ۱۰۲۵ شمس الدّین بلخی مه میرزا زاهد علی سخا . ..........۰.....۰۰.. ۱۰۲۶ قاضی شمس‌الاین طبسی و آفایبی هی وروی رنه ۹۳۵۲۱۷ شمس الدّین محتّد البخاری ین میرزا ابراهیم سالگ ,۰۰۰۰ ۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ۱۰۲۸ امام شمس الدّین محمود بن محمود ی میر لطف اله سالم ری ب.. ...۱۰۲۹۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ تفس الاین و و خدیچه ساطان بیگم ۰۰۰۰۰ ,۰۰۱۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ۱۰۲۹ تمس این محمّد السگزی او او ما متاطر ویب محر وه نی ۱۵۳۵۶ شمش لین بن طفان کرمانی ی ملا علی اکبر سودا, ۰.۰.۰۰۰۰.........,.., ۳۶ تفن الدین ابشنی ی ۲7 روضة الشّین خواجه شمس الّین صاحب دیوان تا شیخ شهاب لین ابی حفص عمر سهروردی , ۱۰۳۷ خواجه شمس الدّین محمّد جوینی ی شیخ ابو علی قلندر شرف. ۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ۱۰۳۸ ملک شمس الذین ی وه و ی شاه کبود چام ریم دی ۱۰۲۹ ملک شمس الدّین و ما که لاه وه شاه ستهان زبوویم ی موی وم رل و حکیم شمالی دهستانی مت و شرفالدین مفل دوه ره رم ۱۳ امام شهابی سلطانی 1 شرف این بن یحیی منیری ۰ .۰۰.۰.۰۰۰۰.۰۰ ۱۰۴۴ شهاب الدّین خالد ور شرف الدّین بن فخراللاین مسعودی, ,۰.۰.۰.۰۰ ۱۰۴۴ شیخ ابوالحسن شهید بلخی 1 شرف الین الکتاب ابن الرشید محعّد الغزنوی ۱۰۴۵ شهاب الدّین احمد بن المویّد سمرقندی و شرف الّین شفر وه ...۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ۱۰۴۵ شیغ شهاب الّین مقتول و

میرزا ابوالقاسم شوکتی:۰..۰۰.۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰.. ۱۰۴۷ امیر شاهی سبزواری درم ون

نهرست مطالب ۶۹۵ میرزا شاه حسین اصفهانی ۱0 شهاب الدّین ساوجی ۱۸۷۹2 شامک مرداد ۱ شهاب الدّین و۳ ۷ ۳ مولانا شاه شبلی ود فوع تب 158۲ شهاب الّین میر علی ترشیزی ویو ۱۰۷۹ ابوالفوارس شاه شجاع دم ماه هم و مد ۱۸٩‏ شیخ رباعی راوجمه و تعفنم یی مه مولانا شطرنجی موم ون 10۶1 مولانا شیخی و و موه اه اه ۱۱۰/۲ مولانا شرف الدّین علی یزدی رز شیخی اردبیلی هو وه روم ۳ ۱2۵ مولانا شرف الدّین بافقی ,..... 1 شیخ زاد؛ پورانی 31 میرزا شرف بن قاضی جهان هد ۶۵ :۱ مولانا شانی تکلو هی موه هد هرز دور ۱۰۸۲ مر شریف جرجانی ی ۱ شاه مراد یر موه ۱۳ مولائا شریف تبربزی هه وه ون ۱۰۳۹۹ شاملی 5 دی درو ۱۵ میر شریفی, ۱۳۵۱ بیجه شاهی ده یو شوه وج ٩۸‏ شراری ی آقا شاپور و تمه ۱ شکستی من شاه ظر بیگ قمشه‌ای ۱ شکری قندزی وه اوه و رو ین ار ۱۰ ملا شاه حسین غیاث سیستأنی ون 2 ۱5۸۹ شکری شیرازی 4 0 شأهمیر قمی هی ۱ شمس‌الاّین زرکوب و( ۱۰۷ مولانا شتابی گونابادی و ۰ ۱( شمس الین کرمانی 1 مولانا شجاع کاشی ۰۹ شمس الذّین عبداثه شیرازی هو وم ۹:۷ میرزا شجاع الدّین محمود اصفهانی ۳ شمس الدّین بدخشانی, وه 2 ۱۵۹/۳۵۵2 مولانا شجاعی ی ۲ 1۳۰۹ شمس بدخشي 1 ملاً شرف تبریزی و 164۲۱6 شمس الدّین بخارایی ۱ ملا شرف اردستانی ۱ امیر شمس الذّین صدر وی ۷6 32 میرزا محمّد شریف طهرانی ی ۲۰۷۲ شمس شهابی مره یو همه وه م دی ۱۰۷/۳۹ شریف آملی 123 بابا شوخی مه وم واه هم رم نوی ۱۰۷۴ مولانای شرمی قزوینی دی و۵ ۱۰۹ مير سیّد حسین شهودی. دم ۱:۷ عبدی بیگ شراری ام 52۳ مولانا شهیدی قمی . دود ۱۰۱۷۵ شعوری نیشابوری رب

۶,۹۶ ریاض الشعراء مولانا شوکت بخاری هویج و 1۱۵۲ میرزا شفی. و نم مسا ۱۱۵۶ میرزا شم الدین ۱۵۶ میر شریف و0 ۱۳۱۵۶2 ملاً شعیبا و ی هر ۱۱۵ شکیبی رازی وه ۱۱۳۲ مولانا شکوهی همدانی یه ۱۱۵۷ شکیبی قمی 1 مير محمّد حسین شوقی ساوجی ۱

عارف ریانی ملاً شاه بدخشانی ۱۱ شیخ صدرالدّین قونوی ۱۱۶۸۰۰۰ شاهدای گیلانی و هم موم تون ۱3۵۲ شیخ صفی الاین یزدی ۱ محمّد قلی بیگ شاکر ۱۱۵۲2 صفی الدّین اصفهانی هم ۱۱۵۹ شفیعا هی هو ی ۲۱۵ صفی الدین اسحاق اردبیلی و ی که و2 ۷ ۱:7

ملا محمّد شرپف و و ده ت۱۵( ابو سحر غزنوی صندلی ی 1۱۱۷

ست مطالب قاضی صیرفی ۷ ۱۳ مولانا فصیح الدٍّین صاحب ی وس ۱۱۷ صادق حلوایی مومت ار ۱۱۱۷۲۵ صافی باخرزی 1۱۱۷ خواجه بهاء این ومد وه :۱۱۷۲۲ ضافی بوزبوتن هه ود ۳ 1۱۷ سیّد جعفر صادقی ری خی ۱۱۷ میر محمّد صالح وم تا هو ی ۱۱۷ مولانا صالح بدخشانی هت و ۱۱۷۲ میرزا صادق. 8 وهی مت ۱۷۷۲ صبوحی سمرقندی 2 ۱۱۷۵ مولانا صبوحی و ۱۵5 صبحی اوهی 0 مولانا محمّد صبوری و ۷۳ ۳ خواجه کمال الدین حسین صبوری ۱۳ میر صدر الاسلام ی ۱۱۱۷۷ سلطان محمّد صدقی و زر ۱۱۷۷ صفی الدّین رازی و صفایی صفاهانی و وم ۱۱۸ صفایی خراسانی هه شم دون سوت ۱۱۸۲ مولانا صفایی وهی بط 331۸ خواجه صفی الدّین محمد 1۱ صوفی اردستانی هه ده موز و۱۱۱۸ خواجه محمّد میرک صالحی مب ۱۱۸۲ صابر آینه‌ساز هو ۱۱۸۴ مولائا صابری و موه یوم ۱۵۸۲

ت

ضیاء الاين محمد بن محمّد بسطامی ضیاء این محمود غزنوی یه

مولانا ضیاءالدٍین محعّد کاشانی ام ضیاء الدّین کرمانی

مولانا طاقی بخاری وراه ور و مولانا طایری بخاری ی

0 روضة الفلاء

تلهیرالد ين نصیر سجزی

سیّد ظهیرالدّین یحیی سرخسی و

ظهیر لین محمّد بن علی کاتب سمرقندی .. ظهیرالدین جریادقانی 1

مولائا ظریفی ساوجی 7 پادشاه جنّت آرامگاه امین قطب شاه و

روضة الخاء

[۶۵۴] شاه اسماعیل خطایی

ابن سلطان حیدر حسینی صفوی است: :90 خامة دو زبان اگر با هزار زبان خواهد که شیّه‌ای از محامد صفات و شرح حالاث نا شهزیاز کامکار برنگارد ممکن و میشّر نخواهد بود: فارغاست از مدح و تعریف آفتاب مجملا آن که با جمع قلیلی از مربدان جّ بزرگوار خویش در اندک فرصتی اکثر خلاصه ربع مسکون را به تحت تصرّف در آورده داد معدلت و شهریاری داد. در اکثر تواریخ خصوص در تاریخ محمود خواندمیر به تفصیل مذکور است. در اینجا شرح آن موجب تطویل و خارج سیاق اين کتاب بود. ولادت شریفش ۲۵ رجب سنُ ۸۷۳ و (زوال خارجیان / )٩۹‏ تاریخ جلوسش شده ! و به حق پیوستنش ۱٩‏ رجب سنة ۰7۹۳۰ چنانچه مولانا طاهر دکنی در تاریخ آن واقعه گفته: (شاه جهان کرد جهان را وداع | )٩۳۰‏ و مولانا حیرتی گفته:

۱. تاریخ جلوس شاه اسماعیل ۶ است آن چنانکه قول فاضی مسافر به آن تصریح دارد: (مذهبنا حنْ / ۹۰۶). تذکرةالشمرای نصرآبادی: ۲/۶۸۶. ۲. 8 پانزدهم رحب ٩۰۲‏

۷۲ ریاض الشْعراء (شاه و شاه و شاه) می‌گفتند بهر مىاتمش من همان الفاظ را تاریخ فوتش می‌کنم / ٩۳۰‏ (خسرو دین / )٩۳۰‏ نیز خبر از آن سال می‌دهد. و در فارسی و ترکی صاحب دیوان است.

این بیت که نقش مهرش بود» خود فرموده:

بود مهر علی و آل او چون جان مرا در بر غلام شاه مردان است اسمعیل بن حیدر و این ابیات نیز از نتایج طبع وقاد آن نخسرو آفاق است: -بیستون ناله زارم چو شنید از جا شد کرد فرباد که فسرهاد دگر پیدا شد -چنان خوبست ماه عارض و چاه زنخدانش که یوسف مبتلا گشته است و اسماعیل قربانش

اگر مجنون توانستی سر از تربت برون کردی ‏ نشستی سالها پیش من و مشق جنون کردی

[۶۵۵] حکیم افضل‌الدّین ابی‌ندیل الخاقانی الشروانی

در میان عجم به اّفاق همه سخنوران به محگم گویی آو شاعری پیدا نشده است. عجم را به وی افتخار است. چنانکه عرب را به نان پایه سختش از آن بالاتر است که شاهین خیال به پیرامون آن تواند پرید. احدی را عدیل خود نمی‌داند و بجاست. مگر حکیم مرحوم سنایی را - قذس سره -و این معنی را مکّر اظهارکرده است و از جمله این است: بدل من آمدم اندر جهان سنایی را بدین دلیل پدر نام من بدیل نهاد و جای دیگرگفته است: چون جهان عهد سنایی در نوشت آسمان چون من سخن گستر بزاد نام وی ابراهیم پن علی نجّار است» چنانچه در تعریف پدر نیز قصیده‌ای غرّا دارد. مرنّی وی ابوالعلای گنجوی بوده. در آخر حال به سبب تفتّن مردم محبّت به عداوت انجامیده, یکدیگر را اماجی رکیکه کرده‌اند. با آنکه ابوالعلا دختر خود را به خاقانی داده بود و او را فرزند خوانده. و در ضمن احوال ابوالعلا نیز اشاره به این معنی شده. دیوانش مشهور و معروف است و سخنانش همه منتخب و عالی. در اینجا به فدر قلیل اکتفا کرده می‌شود و

روضة الخاء ۷۳ شکسته دل‌تر از آن ساغر بلورينم که در میانة خاراکنی ز دست" رها چون شمع صبحگاهی و چون مرغ بیگهی الا سزای کشستن و گردن زدن نسیند عصافیت" آرزو کسنم هسیهات!ا این تسمّاست؛ یافتن دگر است آرزویسی کسه از جهان خواهم بدهد زانکه مست و بی‌خبر است

لیک" آن داده را بسه هشسیاری خاطرم بکر و عهذ نامرد است -مرا دانه دل بر آتش فتاده است من آن آبِ نادیده نخل بلندم به هفت آسمان. هفتمین درفزاینم

واستائد که سخت ‏ بدگهر است پسیش* نامرد بکسز بی‌خطر است از آن نعرهُ من چنان خوش فتاده است که از جان من در من آتش فتاده است ز دود دلم کآسمادُوش فتاده است

-کار من بالا نمی‌گیرد؛ در این شپب بلا درم ضیق حسادثاتم » بسته بند عنا می‌کنم جهدی کزین خضرای ۲ خذلان بگذرم در همه قروان مرا حاصل نیامد کی من حسین وقت و نااهلان یزید و شمر من

حیَذا روزی که این تسوفیق یاب حیذا دونتت» خود ناممکن است» ای کاش بودی آشنا روزگارم جمله صاشورا و شروان کربلا

دقنلگ وروت + است او عط جرا به من نامشفقند آباي وهلری چرا عیسی طبیب مرغ" خود نیست؟ فیجا دختر طیهم نو عتیبي مضه چو من نآورد پانصد سالٍ همجرت

معا تال رام آستنا و صیسی, زان ابا کردم ز آبا گر امه را تواند کرد بینا که برپاکی مادر هست گویا دروغی نیست »ها برهان من هاا

۱. ۳ چنگ ۲ 6 عاثبت ۳ دیوان: لیکن ۴ عمان: نیک ۵ همان: نزد ۶ 5 خادمانم ٩ ۷‏ صحرای ۸ دیران: کزروتر

٩ ٩‏ درد

۷۰۴

برآرم زین دل چون خانٍ زنبور زان روفستیم» ز آتش آه

چو مریم سرفکنده ریزم از طعن چنان استادهام ۲ پیش و پس طعن علی الثه از بسد دوران» عصلی الا

مرا اسلامیان چون داد نذهند

پس از چندین چله آ» در عهلٍ سی سال بگسردانم ز بیت الّه قبله

رم ناقوس بوسم؛ زین تحگُم مرا خسوانسند بطلیموس ثانی فرستم نسخت ثالث ثلاثه 900

به قسطنطین بُسرند از نوک کلکم وگر قیصر سگالد راز زردشت

بس ای خاقانی! از سودای فاسد! نُغل و اهد؛ باه اله واحّد

چه باید رفت تا رود از سر ُلْ* یمین عصسیسی و فخرالخواری وحشیان؛ از حرمتِ دستش؛ سوی پیکان او خون صید " ال اکبر: نقش بستی بر زمین پیش تسیرش آهوان راه از م رد و قبول

می‌شنیدم کسز نهیب تیر آن شیر زمین

٩ .۱‏ افتاده‌ام ۳ این بیت را ندارد ۵ 3 نقد اشهد

۷ چون صدا

ریاض الشّعراء

چو زنبورانٍ خاک آلوده: فوغا بسوزد چسو دل قندیل ترسا سرشکی چرن دمد ۳ مصفا که استاده است الفهای آطغنا تسیا از خدا دوران» تبول!۲ شوم برگردم از اسلام؟ حاشاا شسوم» پنجاهه گیرم؛ آشکارا؟ به بیت المقدس و مسحراپ اقصا شوم زنار بسندم» زسن تعذا مرا دان ند فسیلاقوس والا موی بسفداد در سول الا خستوط و غالیة مسوتی و آحیا کنم زنسله رسوم ند وآشتا بگیسو استففراله زین تسمنا تالی من متقالانی تعالی| مظیم الروم» ماللوله اینجا؟ اسین مریم و گهف النصاری پای‌کوبان آمدندی از سر حرص و هوا جانٍ صید الحمدلل شنبیحه گفعن در هوا شیر خون‌گشنیو خون شیر آنز خوفه این از رجا شیر گردون را آغِْنی با غیاث! آمد ندا

۲ 5 مب از بد دوران مبرّا ۴ صله ۶ 6 دل

روضة الخاء خسرو سلطانْ نشان, خافاٍ اکبر کز جلال عطس چودش بهشت و خندهُ تیغش سقر -ای لب و زلفین تو مهره و افعی به هم در خُتنی روي تر حجلهً! زنگی عروس مریم آبستن‌است لعلٍ تو از بوسه باش خاک توام سایه‌وان سایه ز من در مَدّزد ای لب و خالت به هم طرطی و هندوستان ای با دل سوداییان عشق تو را کار آسده آپینه بردار و ببین آن غمز؛ُ سحر آفرین تو بادی و من خاک نو تو آب و من خاشاکي تو ای خون من در گردنت. زین دیر یاد آوردْنتٌ

-هر شب ز درد هجران چندان به یا زب,آیم

۷۰۵

روزگارش مَبْه اضر نویسد بر ما ظلْ چترش آفستاب و گرد رخشش توتیا افعی تو دام دسو شهرة تو مشهرٍ جم در یمن جزع توه حجره هندی صنم تابه خدایی شود عيسي تسو متهم ناز نه‌ام بر مسجوش, مار نه‌ام در مَرَم پیش جمالت منم هندوی جانْ بر میان ُرکانِ غمزه را به جان؛ دلها خریدار آمده با زهر پیکان در کمین؛ ترکان خونخوار آمده با خوي آتشناک توه صبر من آوار آمده وز دست زود آززدنت؛ ان به آزار آمده

کي دست يا رب من؛ یا رب به با رب آید

همسایه شنید نالا گانت:تقاقانی را دگر شب آمد۲ [۶۵۶] حکیم ختازی نیشابوری

از نسخه‌های قدیم چنان معلوم می‌شود که خبّاز بوده و تخلّصش نیزگواه اين معنی است. وی از فحول شعراست. محمّد عوفی او را از شعرای آل سامان دانسته» اشعارش به فایت

نایاب است. این دو بیت او راست:

می‌بینی آن دو زلف که بادش همی برد يا نه که دست حاجب سالار لشکر است

۰ رنگین

۳ لباب الالباب» ۰۲/۲۷

گویی که عاشقیست که هیچش قرار نیست ۲ ۱ ۲ 1 از دور می‌نماید کامروز بار نیست

٩ ۲‏ وای با دل ... شب آمد» را ندارد

۷۶ ریاض الشْعراء 1۶۵۷ حکیم خسروانی اسمش ابوطاهر است. ظاهراً طبابت نی زکردی. از اوستادان جلیل ال رفیع المکان فدیم العهد است. حکیم فردوسی اشعار او را تضمین کرده در آنجا که گفته: بر آن بیت بوطاهر خسروانی! وی از خسروان ملک سخن و از شعرای آل سامان است. محمّد عوفی ستایش او بسیار

نموده ", او راست:

فغان از درنگت به هنگام صلح درنگم به راحت همه زان شتاب نبوده است عشق تو بی‌هجر هیچ نهنگی‌است هجران و درباست عشق بنالم به هجر اتدرو نیست عار

فغان از شتابت به هنگام جنگ شتابم به مسردن همه زان درنگ ببه یکدیگر اندر ز دستند چینگ سه ذربا بود جاودانه نهنگ بگریم به هجر اندرو نیست ننگ

نه چون خسروانی نه چون تنوبتا, بت و پرهمن دید مشکوی و گنگ [۶۵۸] حکیم عدر خیم از حکمای عظیم القدر بلند مرتبه بوده, در غایت جلالت شأن روزگار گذرانیدی, چنانچه سلطان سنجر وی را در یک تخت با خود نشانید. در عنفوان حال با نظام الملک و حسن صبّاح هم درس و هم تحصیل بوده. در اوایل حال غایت زهد و تقوا داشته و در آخر ابواب ملامت بر رخ خود گشوده. شراب ارغوانی را در جام معرفت نوشیدی و پیوسته سر مست و بی خود بودی. گویند بعد از رحلت او پیوسته والده‌اش از جناب احدیّت به گریه و زاری طلب مغفرت از برای وی نمودی. شبی در واقعه این رباعی را به مادر خود خواند:

۱. ۵ ز اشعار بوطاهر خسروانی ۲ لباب الالباب: ۳۳۰

ررضة الخاء

تا کی گویی که بر عمر رحمت کن

_گویند به حشر گفتگو خواهد بود -نه لایق مسجدم نه در خورد کنشت چون کافر درویشم و چون قحبهُ زشت -من باده تلخ تلخ دیرینه خورم انگور حلال خریش در خم کردیم یک هفته شراب خورده باشی پیوست در مذهب ما شنبه و آدینه بکی‌اسشت _گر باده خوری تو با خردمندان خور 918 ند ۱ بسیار مخور» فاش مکن ورد مساز گر یار منید ترک طامات کنید چون درگذرم ز خاک من خشت کنید -ایزد چو نخواست آنچه ما خواسته‌ایم گر هست صواب آنچه او خواسته است -گویند که دوزخی بود عاشق و مست گر عاشق و مست دوزخی خواهد بود -اين کوزه چو من عاشق زاری بوده‌است ایین دسته که در گردن او می‌بینی -وقتی که طلوع صبح ازرق باشد گویند به افواه که حق تلخ بود

۱. دیران: فاش مساز؛ ۷6 دور؛ 5 درد

وی آتش دوزخ از تسو انروختنی حق را تو که‌ای به رحمت آموختنی؟

و آن یار عصزیز تندخو خواهد بود خوش باش که عاقبت نکو خواهد بود ایزد یبا رب گل مرا از چه سرشت نه دین و نه دنیا و نه اهیلٍ بهشت اندر رمسضان؛ در شب آدینه خورم گوتسلخ مکن خدای تا ایين نخورم هان تا نننهی در شب آدینه ز دست چبّار پرست باش, نه روزه پرست یاباصنمی تازه رخ و خندان خور اندک ,خور و گه گه خور و پنهان خور غمهای مرا به مسی مکافات کسنید در رخنه دیوار خرابات کنید کی گردد راست؛ آنجه ما خواسته‌ایم پس جمله خطاست؛ آنچه ما خواسته‌ايم قولی است خلاف؛ دل بر آن نتوان بست فردا بینی بهشت را چون " کف دست در بسند سر زلف نگاری بوده‌است دستی‌است که در گردن باری بوده‌است باید که به کف جام مروق باشد باید به همه حال که می حق باشد

۲ 8 همجرن

سوای رباعی؛ دیگر شعری از وی به نظر راقم حروف نرسیده است. این رباعیّات او راست؛:

۷۸ ریاض الشْعراء

]۶۵٩[ پادشاه خاتون‎

بنت قطب الدّین سلطان محمّد است. حالاتش در روضة الصفا و در تاریخ شاهرحی مسطور است. در سنة ۶۹۰ برادر خود را شربت شهادت چشانیده» بر سریر سلطنت مملکت متمکن گردید. تربیت فضلا و شعرا و ارباب کمال می‌نمود و به نوشتن مصحف اشتغال می‌کرد تا در سنه ۶۹۴ از همان شربت که به برادر داده بود نوشید. در سخنوری کمال مهارت داشته است. او راست:

-بر لعل که دید هرگز از مشک رقم یاغالیه بسر نوش کجا کردستم؟

ج‌انا ار خط سیه بر لب تسو تاریکی و آب زندگانی است به هم

-بس فصّه که از چشمهٌ نوش تو رسید ‏ تا دست من امروز به دوش تو رسید

در کوی تو دانه‌های در می‌بینم آب چشمم مگر به گوش تو رسید؟

[۶۶۰] مولانا خاوری سمرقندی بوده و پیشه‌اش خیّاطی. او راست: من که عمری به هوس پیروی دل کردم عمر بگذشت و ندانم که چه حاصل کردم [۶۶۱] مولانا خاکی

مردی درویش نهاد بوده. او راست: بیچاره‌ای که دل به تو نامهربان دهد آخر در آرزری وصال تر جان دهد نیازمند توییم و بسه ناز پرورده تورا زسانه عجب دلسواز پرورده

روضة الخاء ۷۰۹

[۶۶۲] مولانا خالدی

مذّتها در هرات قلندرانه به سر کرده و به تحصیل علوم مشغول بوده. او راست:

نمی‌خواهم که برگیرد صبا از کوی او گردی سباد آن توتیا را افکتد در چشم نامردی

(۶۶۳] خواجه امیر خسرو دهلوی

امیر شعراست و خسرو بلغا. شرح کمالاتش زیاده از آن است که در این اوراف گنجایش تحریر داشته باشد. وی مرید حضرت شمس الاصفیا شبخ نظام الذّین اولیاست. شیخ را کمال توجه نسبت به امیر خسرو بوده. چنانچه می فرموده که چون حق تعالی از من بپرسد چه آورده‌ای؟ خواهم گفت: سوز سب آمر مرو را آورده‌ام. از یه تازان معرکة ولایت و پهلوانان عرصهٌ هدایت بوده. در جمیع فنون هترمندی و فضایل سرآمد عالم گردیده. تصانیف عالیه در هر فّی به بادگا رگذاشته و در نظم و نثر صاحب معجزه بوده است. اعجاز خسروی که یکی از مصتّفات ارست به این معنی برهانی است قاطع. در فنْ موسیقی زهرة چنگی را در پرد؛ حجالت نشانیده. مخترع اقسام فنون موسیقی است. قول و غزل و کار و عمل چند تصنیف کرده به رنگی وانموده که خنیاگر فلک را هوش از سر برده است» چنانچه که تا حال که فریب پانصد سال از عهد او گذشته است. مدار علیه فوالان هندوستان اقوال اوست و در فنَّ شاعری کار به جایی رسانیده که دست شعرای فلک به دامن جاهش نمی‌رسد. جواب خمسهٌ نظامی گنجوی را که گفته مشهور است. سه دیوان دارد: مسمّا به تحفة الصغر و وسط الحیات و غرة الکمال !. الحقّ بعضی از افکار بلاغت آتارش چنان واقع شده که هر یک با صد هزار بیت برابری می‌کند.

1. احمد امین دیوان چهارمی با عنوان ببهنقیه برای او ذکر می کند. همچنین دیوان پنجمی در هند با عنوان نهایة الکمال از او چاپ شده است.

۷۰ ریاض الشعراء

اصل امیر خسرو از اتراک است. پدرش که مسمّا به سیف شمسی ! بوده با پدر خود از نواحی غزنین به هندوستان آمده. گویا امیر خسرو در صغرِ سنٌ بوده که همراه پدر به هند آمده است. بعضی گویند که والده‌اش حامله بوده و تولد امبر خسرو در دهلی شده و ظاهراً قول اوّل اصعٌ باشد. هفتاد و چهار سال عمر یافته و درسنة ۷۲۵ درگذشت. (طوطی شک مقال / ۷۲۵) تاریخ وفات اوست. در پایین پای شیخ خود مدفون است در شهر دهلی. راقم حروف مکرّر به زیارت ایشان فایض گردیده. گویند که حضرت امیر خسرو با شیخ سعدی شیرازی ملاقات کرده و اين مصرع وی نیز مویّد اين فول است: خسرو از خمخانه‌ای مستم که در شیراز بود

واين ابیات از منتخبات اشعار اوست:

-ای قبله ابروی تسو محراب ابرار آمده هم عاشقان در شست توء هم روزه‌داران مست تو تا دیدم آن شکل عجب. سوگند آن چشم‌است و لب تو سرکش و من بیدلم؛ افتاده کار مشکلم خسرو گرفتار هوس, دیوانه روی توس -مساه مسن روزه مسیان شکرستان دارد سرخ از آناست لب چون شکرش کان شربت لب می‌آلوده؛ دهان پر شکر و نرگس مست خون من می‌خورد آخر ز نش پنهان نیست در پی کشتن من نیست به عمدا لیکن جان من گر تو قدم رنجه کنی بنده تو نیک شسرمنده‌ام از لطف خیالت که مرا تو بدان خوبی و من عاشق و آنگه ز تو دور آن شکل جولانش نگره وآن خلق در دنبال ار

۰۱ 3 شمس سیفی

مسحرابیان در کوی تو از قبله بیزار آمده هم زاهدان از دست توء در بند زئار آمده گز هنت خوابم هیچ شب در چشم بیدار آمده حاصل ز دست حاصلم: صد رنج و تیمار آمده رز خن مزگان هر نفس, آلوده رخسار آمده ای خوش آن روزه که جا بر لب جانان دارد چاشنی بیشتر از خون مسمان ذارده1و ای مستلمانان کنن روژه پسنویتیمان فارخ من گرفتم کسه خود او روز؛ پسنهان دارد این قدر هست که او زلف پریشان دارد تدری از آب دو چشم و دل بریان دارد هر شبانگاه به دیدار تو مهمان دارد هم خود انصاف بده؛ زیستن امکان دارد

و آن خواب نازآلوده بین وآن غمز؛ قیال او

روضه الخاهء

یک تار مویش را صباء هر دو جهان گوید بها در بند آن زلف دوتا؛ دیوانه‌ای داریم ما هوای بستان خوش گشت و باده لطفي جان دارد چو ساقی هست پیش من چه حاجت باده روشن رهاکن تا تو را نم گرم جان می‌روده گو رو -ای تمامی خواب من برده ز چشم نیم‌خواب زلف مشکینت کمند افکنده بر آهوی چین خواهم از زلف تو تاب آرم که بتلٍ جان کنم تاب زلفت سر به سر آلود؛ٌ خون من است کل چنان بی آب شد در عهد رخسارت که گر خط تو نارسته می‌بنماید اندر زیر پوت گرم و سردی دید اين دل کز خط و رخنسار تو روز من سالی‌است بی‌تو زان که بهر دیدنت باز می‌گیری جوابم " در سوالبومه‌ای مست گشتم زان شراب آلوده لبهاي تنک شب ز مستی چشم تو شمشیر مژگان برگرفت چشم تو دانی چرا گرید اگر سرمه کنی نایب سلطان اعظم؛ اختیار دین و داد مدار جالٍ من از بهر جايٍ ما روزه لبت پر از می و گوبی که روزه می‌دارم اگر تو روزه براي خدای می‌داری ز دیده ساخته‌ام شربتی» ولی نخوری ۱.کلّیات این بیت را ندارد

۳ همان: بر مثال ۵ همان: گشتم ندانم» چون تنک

۷۱

هرگز بدین ندهم رضاء گر من شوم دلال او زنهار زنهار ای صباء گه گه بپرسی حال او کتونْ هرکس که جان دارد؛ هرای بوستان دارد بس از آب حیات آن را که عمر جاودان دارد۱ که مشفول جمالت کی سر تشویش جان دارد؟ ری سراسر تاب من برده ز زلف نیم تاب نافه را خون بسته شدد در پوست زان" مشکین طتاب زلف در بازی در آید. چون توان آورد تاب گر نخواهی ربخت خونم زلف را چندین متاب خرمنی کزگل بسوزی قطره‌ای ندهد گلاب چون خیال " سبزهٌ نورسته اندر زیر آب نیّمه‌ای در سایه مانده و نیمه‌ای در آفتاب عمرم از رفتن به جا مانده‌است با چندین شتاب پاگرفته می‌شود در لب ز شیرینی جواب مست چون گشتم آخره گر تنک" بود آن شراب خواست تا بر من زند کش ناگهان بگرفت * خواب یادش آید خاک پای سرور عالیجناب

بختیاری کش ز اختر اختیار آمد خطاب

از آنکه جانی و جان را دهد عنا روزه

تو خود بگوی که باشد چنین روا روزه

مدار بیش براي خدای را روزه

اگر ز روزه تو را خوش بود: خوشا روزه

۲. همان: در ناف از آن ۴ همان: زبانم ۶ همان: خواست بر خسرو زند کش در میان بگرفت

۷۲

- زلف مشکینت که‌گویی را" به چوگان‌یافته‌است گرد بر گو در زنخدان گر دمی آرد خطت تشئه‌ای را با دهانت آشنایی ده که او خند؛ تو یافته‌است اندر دهانٌ ان گهر گر دمانت در در و مرجان سخن گوید رواست در بناگوشت دلم گم شد کسی حاضر نبود روز وصلم هست کوتاه و شب هجرم دراز -اگر تو پرده حجاب جمال خراهی کرد بر آفتاب مسته بباژگونه عقرب زلف به عرص چمن ای سرو نازنین مخرام دمی نشین و حدیث فراق من بشنو پا رب آن دهلی است کش چون خلد مأوا کرد آسمان را بازی افتاده‌است بر روی زمین چه روز است اینکه من خورشید تابان را نمی‌بیتم دو روزی هست کاندر ابر مانده‌است آفتاب من ای به خشم از بر من رفته و تنها مانده خرّمی از تو که از ناکسیم وا ماتدی گله زین سوختگی با که کنم چون جز دل آه و صد آه که ایمن نیم از آتش آه لژلوی دیده عزیز است به چشم من از آنک

۱ 6 گری مه

۳ همال: این بیت را ندارد ۵ همان: گر دم سرد

۷ همان: این غزل را ندارد

ریاض الشعراء

گو به صحن دیده بازی‌کن که میدان یافته است مشک زلفت را که بر هر سو پریشان یافته است تا به لب چاه زنخ پر آب حیوان یافته است گوهر خود جمله بیرون می‌دهد آ کان یافته است چون لب جای سخن در و مرجان یافته است؟ جز خط و زلفت یکی آخر از ایشان؟ یافته است کز دم سردم" جهان رسم زمستان یافته است مه چهارده شب را هلال خواهی کرد که زهره را همه خوبی و بال خواهی کرد که جمله خوبی گل پایمال خواهی کرد تور آن نه‌ای که حدیث وصال خواهی کرد یاهمان خلد نهان را آشکارا کرده‌اند کانجه در نه پرده بازی داشت پیدا کرده‌اند۲ و گر شب شد چرا ماه ذُر انشان را نمی‌بینم که اندر چشمها جز ابر و باران را نمی‌بینم توز جا رفته‌ای و" درد تو بر جا مانده وای بر من که من از چون تو کسی را مانده نیست سوزنده کسی بر من رسوا مانده گر چه سر تا قدمم غرقهُ دربا مانده بادگاری است از آن لولوی لالا مانده

۲ کلیات: خود را خجل بیرون دهد ۴ همان: زلفت کسی احضار ایشان ۶ همان: این غزل را ندارد ۸ همان: تو ز جان رفته و

روضة الخاء

۷۳

حال وامق نشناسد! مگر آن سوخته‌ای

-اشکم برون می‌افکند راز درون پرده را

درش از برای مطبخش هیزم ز مزگان بردهام -دیوانه می‌کنی دل و جال خراب را ای عشق. شغل تو به چو من ناکسی رسید بوي وصال در خور این مستمند نیست۳ تا گفتمش بکش, ز مژه تیغ رانده بود خونابه می‌چکاندم از دیسده؟ سوز دل باز دل گم گشت در کویش" من دیوانه را گاه گاه ای که؟ آنجاهات مسی‌افتد گذر هر شب از صد سوی" در می‌آیدم در دل یال جان ز نظاره خراب و ناز او زاندازه بیش خسرو است و سوز دل رز ذوق عنالم بی‌خبر چو در چمن رّری از خنده لب مبند آنجا بسه خانه تو همه روز بامداد بود کجاروم که ز کوی تو هرکجا که روم نازک مگوی ساعدٍ خوبان که خرد کرد -عشسق گنجد در دل تنگ و نگنجد در جهان عشق بیش از بیش و من بسیار از کم کمترم ۱ کلیات: قدر وامق چه شناسد ۳ همان: روزگار نیست ۵ همان: کویت ۷ همان: هر سوی

٩‏ که دگر کسی نکند

۱ همان: بازوی

که بود یک شبی از پهلوی عذرا مانده آری شکایتها بود از خانه بیرون کرده را گفت از کجا آورده‌ای خاشاک آب آورده را مشکین به ناز سلسله مشکي ناب را گویا کسی نماند جهانٍ خراب را ضایع مکن به دلق گدایان گلاب را مسابنده‌ایم ضمزهُ حاضر جواب را بد نام کرده‌اند به مستی شراب را خوش گریه‌ای است بر سر آتش کباب را از کجا کردم نگاه آن شکل قلاشانه را ز آشسنایان کسهن یادی هه آن بیگانه را از کدامین سو نگه دارم من این کاشانه" را مبابه بویی مست و ساقی پر دهد پیمانه را مرغ آتشخواره کی رت شناسد دانه را که تا دگر نکند! فنچه زهرخند آنجا که آفتاب نیارد شدن بلند آنجا رسد ز زلف درازت خم کمند آنجا"! چندین همسزار پسنجهُ!! زور آزسای را واين سخن در دل نگنجد عقل دوراندیش را من کم از کم چون کشم این بار بیش از بیش را

۲ همان: آخر

۴ همال: از گریه

۶ همان: ای باد

۸ همان: ویرانه

۰ کلیات: رسد ز جعد کمندت خم کمند آنجا

۷۴

درد گنج راحت است؛ ار مرده‌یابی طبع را

-ز آمد شد خیال تو ترسم که بی غرض پند سم به دل ننشیند که دل ز عشق ۲ نوک مذگان تو در دل ماند خسرو را چنانک صبا نسیم تو آورد و تازه شد دل خسرو هنوز از ایمانودل " بسیار غارت کردنی دارد بدین مقدار هم رنجی بر آن خاطر نمی‌خواهم بر درش مُردم و آن خاک بر اعضای من است چند گویم چون سیه‌روزی عشقم از قضاست -به باغ فرقة خون است لاله؛ دانی چیست؟

خرسند به عافیت نبودیم

ای دیده چه ریزی از برون آب

مابی‌خبر از نظلاره بودیم -شاهد مست بی‌خبر خفته. چه دارد آگهق -رسید باد صبا تازه کرد جان مرا گمان همی رودم" کز فسراق او نزیم فغان من ز کجا بشتود به گوش آن شوخ خوش آن شبی "که درآید سپیده‌دم ز درم نهاد بر لب من لب نماند جای سخن

-ابر می‌بارد و من می‌شوم از پار جدا

۱ ۷ ندهد

۳ همال: دین ۵ 8 بردم

۷ همان: ساخت

ریاض الشمراء

داغ عين مرهم است. ار پخته بینی ریش را سصاب پسرورش نکند ‏ گوسفند را پر شد چنانکه جای نمانده‌است پند را در رگ بسیمار نشستر بشکند فصّاد را چنین گلی نشکفته است هیچگاه صبا را مسلمانی میأموز" آن در چشم نامسلمان را که از خونم پشیمانی بود آن ناپشیمان را هم به آن خاک در آرید و نشویید مرا آب شستن کسی تواند داغ مادر زاد را ز تیغ کوه بریده است روزگار او را

ایسنک ضم آن گرفت مارا

گفین شغله به جان گرفت سا وا

جأن رفت و خبر نکرد مارا تا همه شب چه می‌رود بر دل دردناک ما نهفته داد بسه من بوي دلستای مرا غسم نسهفتهیسقین می‌کند مان مرا که خود نمی‌شنود گوش من فغان مرا پر از ستاره و مه کرد خسان‌ومان مرا که شهر کرد به انگشتری دهان مرا چون کنم دل به چنین وقت" ز دلدار جدا

۲ کلیات: ز شوق ۴ 8 بیامرزند ۶ کلیات: دمی ۸ همان: روز

روضة الخاء

۷۱۵

ابسر و باران و من و یار ستاده به وداع نعمت دیده نخواهم که بماند پس از این حسن تو دیر نماند چو ز خسرو رفتی زان غمزه عزم کین مکن:ترکانه قصد دین مکن ۲ جانم چو رفت از تن برون» وصلم چه‌کار ید کنون ناخوانده سویت آمدم؛ ناگفته رفتی از برم -بسی شب با مهی بودم کجا شد پارب آن شبها؟ - من ز تو محروم و خلن در گمان ابن هم خوش‌است دلم در عاشقی آواره شد آواره‌تر بادا رخت تازه است بهر بردن جان *تازه‌تر خواهم بشکفت گلها در چمن ای گلستان من بیا هر نرگس تو فتنه‌ای» هر سنبل تیآفنتی رفت آنکه چشم راحت خوش می‌فنود ها را تاراج خوب رویان" در ملک جاندرآید مارا ندید هرگز از عشسق او پشسیمان دعای دوستی از خونْ نویسند اهل عشق و من ای خط خوش از مشبک برانگیخته مه را انکنده دل ما همه در چاه زن‌خدان هر چند که زلف تو سپاهی است جهانگیر وه که از سوز درونم خبری نیست تو را دیگران گرچه دم از مهر و وفای تو زنند کلیات: ری نان

۳ همان: شد آن همه شبها

۵ همان: خوبرویی ۷ همان: هر روز پریشان

من چا گریه کنم لاب دایز نا مانده چون دیده از آن نعمت دیدار جدا گل بسی دیر نپاید چو شد از خار جد تاراج جان‌تلقین مکن» آن هندوی بی‌باک را این زهر بگذشت از نسون؛ ضایع مکن تریاک را یمنی سیاست این بود فریاد نافرموده را کنون هم هست شب؛ لیکن سیاه از دود يا ربها باد یارب روز نیکو بدگمانی چند را تنم از بیدلی بیچاره شد بیچاره‌تر باد دلت خاره است بهر کشتن من خاره‌تر بادا چشمم به راهت منتظره سرو روان من بیا گر چه بلای عالمی از بهر جان من بیا عشق امد وبر امد از سینه دود ما را آن دل که سود وقتی گویی نبود مارا گیتی به محنت و غم پر آزمود ما را؟ به خون دبده دشنامی که بشنودم از آن لبها بر دفتر طاعت رقمی رانده گنه را وانگ‌اه بپوشیده به سبزه سر چٌسه را

زین گونه پریشان ۲ نتوان کرد سپه را در غمت مُردم و با من نظری نیست تو را به وفای تو که چون من دگری نیست تو را

۲ همان: تاراج عقل و دین مکن ۴ همان: بهر مردنْ خود ۶ همال: این بیت را ندارد

۷۶

ریاض الشعراه

-وقتی اندر سر کویی گذری بود مرا جان به جایست؛ ولی زنده نیم روز فراق! .یارب که داد آینه آن خسودپرست را دیوانه بستان نک‌ند رو به قبله زانک ی نکر امن عهای بیکر انز از آه آتشسینم " دود ازچسمن پر این چشم من خود با خیال روی او ر گرگ ره بو گر جمال دوست نبود با خیالش هم خوشیم گفتی اندر خواب گه‌گه روی خود بنما به من -یک قدم بر جان خود نه یک قدم بر در جهان بر تن شیرین نظر هم هست بار از نازکی بند جانم زخم سلسلهٌ موی کسی است از کجا آمسدی ای باد که دیوانه شدم پند خود بیهده " ضایع مکن ای صاحب پند دل ز" من دور ترفته است؛ نکو می‌دانم سر ابروی تو گردم؛ گرهش باز کشا خرّم دل آنکس که به رخسار تو دیده است این اشک به چشم من از آن جای گرفته‌است ساقیا باده ده آمروز که جانان اینجاست

۱ کلیات: نیم من؛ زیرا ۳ همان: سوزناکم

۵ همان: زخعم جانم ۷ ۷ «بیهده» را ندارد. ٩‏ «ز را ندارد.

۱ بازوی:

وندران کوی نهانی نظری بود مرا مایة عمر به جز جان دگری بود مرا کو دید روی خویش و ز ما برد هست را تسعظیم کعبه کفر بود بت پرست را تو پیش چشم وانگه جای سخن " زبان را بی تو چمن " چه باشد. آتش زنم جهان را نیمه‌ای ابر است و نیمی آفتاب بهر جانی ترکي جانان مذهب احباب نیست خانة درویش را شمعی به از مهتاب هست این سخن بیگانه را گو: کآشنا را خواب نیست زین نکوتر رهروایْ عشق را رفتار نیست برد فرهاد کوه بیستون هم بار نیست زخم نیرم* ز کمانخانة ابروی کسی است بويگل نت که می‌آیدم این بوی کسی است کز توام نیست خبر" زانکه دلم سوی کسی است باز جویید همین‌جای که در موی کسی است که کمانت نه به اندازة ابروی ۱۱ کسی است با زان لب شیرینْ سخن تلخ شنیده است که اندر طلب وصل تو بسیار دویده است سر گازار ندارم که گلستان اینجاست

۲. همان: گله

۴ همال: جهان (در هر در مصرع) ۶ 5 بری گل از تو نمی‌آیدم

۸ مگر.

۰ گشای.

روضة الخاء

خواهی ای جان برو و خواه همی باش که من اثری نماند باقی ز من اندر آرزویت همه روز گرد کویت» همه شب بر آستانت خرد و ضمیر و هوش و دل وجان وچشم من شد پس از این به دیده خواهم به طواف کویت آید ز ‏ نسیم جانفزایت دل مرده زنده گردد 5 ۳ ۹ -نفسم رسید آخر ؛ هوسم نماند جز این بندهُ عشقم و آنان که درین غم مردند زلف تو سیه چراست ماناک زلفت سر و پا شکسته زان است من گریه خویش دوستدارم مار ضم عشق و بی‌فرارق -بسیار شد آه خلق هشلان پیش رفتارت نیاید راه کبکم در تظر اندران معرض که‌خود را زنده سوزند اهل عشق - با غش خ و کردم‌امشب.گرچه بر خواری آگذشت ساجرای دوش پسرسیدی " که چون بگذشت حال ناخوش آن وقتی که بر زنده‌دلان بی‌عشق رفت -تیر مژگان تو را جستن دلها کیش است -ترک دل و جان کرده به نظاره‌ات آیم میلی به خسروت نشد ای آب زندگی آب حیات من که نم از من دریغ داشت گه گه به بوی او شدمی زنده پیش ازین ۱ کلیات: نفس رسیده به آخر ۳. همان: می‌پرسی

۷۷

مردنی نیستم امروز که جانان اینجاست چه کنم که سیر دیدن نتوان رخ نکویت غرضی جز این ندارم که نظر کنم به رویت ز همه خیال خالی به جز از خیال رویت که بسود تا به زانو قدمم به جستجویت ز کدام باغی ای جان که چنین خوش است بویت که بشنوم ز تو کاین مردن از براي من است تازئم گرد سر تریتشان خواهم گشت بسیار در اف_تاب گشته است کز سرو بلند اوفتاده است کز درد کسسیم یادگار است تساعمر صزیز برقرار است کاین بساد نسیفکند کلاهت گر رونده هست لیکن چون تو خوش آبنده نیست ای بسا مرد خدا؛کو کمتر از هندوزنی است یاد می‌کردم از آن شبها که در یاری گذشت ای سرت‌گردم؛چه می‌پرسی»به «شواری گذشت ضایع آذروزی که بر مستان به هشیاری گذشت عالمی کشته شد و تیر تو از کیش نرفت با غمزدگان سوی تماشا نتوان رفت با آنکه میل آب به جز در نشیب نیست خاکي رهش شدم؛ قدم از من دریغ داشت آن نیز بادٍ صبحدم از من دریغ داشت

۲ همان: زاری

۷۸

من در سر قلم زدم آتش ز دود دل! بر دیگران نوشت بسی نامه وفا کاغذ مگر نماند که آن ناخدای ترس خسرو چگونه بند کند صبر را که یار آن ترک نازنین که جهانی شکار اوست مارا در آرزوی لبت جان به لب رسید -زنم به زلف تو انگشت بر دو دیده نهم من چون زیم که روی دگر خوش نمی‌کند من کیستم که این غم تو با چو من کسی است خود را ببین در آینه و انصاف من بده -تو ای صنم که مرا در دلی چه سود ازین -برین غمم که هبادا گره بود بر تاز -ز روشنی؛ رخ تو گر به صد نقاب شود به این هوس که نشانی بیابد از دهنتت چه داغهاست که بر سین فگارم نیست خوشم به دولت خواری و ملک تنهایی نفس به آخرم امد از ان دهن سختی! ملامتش رسد از خونم؛ ايين همی کُشدم - دای عم کسنندم ولی قبول مباد - جراحتی جگر خستگان چه می‌پرسی -مرا به سوی تو پیغام دوستی خام است دل خراب مرا باز ده که لاف زنم -تتن پاکت که زیر پیرهن است

۱ کلیات: آه

ریاض الشعراء

او دود سر قسلم از من دربغ داشت در حاشیه سلام هم از من دریغ داشت از نوک خامه یک رقم از من دریغ داشت مویی ز زلفب خم به خم از من دریغ داشت ج‌انها اسیر سلسله مشکبار ارست خرشبخت آنکه همچو توبی در کنار اوست اگر سفید شود ز انستظار آسدنت این چشم رو سیه که به روی تو خو گرفت طوفان آتشی چه به دنبالً خسی است کز چون تویی جدا شدن اندازهٌ کسی است که در میان من و دل هزار فرسنگ است بر آن تجریر کنه آن بار بی وفا خغفته است کستی"نداند که بر روی تو نقابی هست وجود.رابه عدم هر زمان شتابی هست چه دردهاست که در جان بی‌قرارم نیست که التقات کسی را به روزگارم نیست که بهر کوی عدم هیچ یادگارم نیست وگرنه بسیم ز شمشیر آبدارم نیست ترا چو زنده نمی‌خواهد آنکه جان من است ز غمزه پرس که این شوخی از کجا آموخت به افتاب ز ذرّه چه جای پیفام است که اين خرابه ز سلطان خویش انعام است وحده لا شریک له چه تن است

روضة الخاء

دل بسی برده‌ای؛ تکو بشناس مگس قند و پروانه آتش گزید .هر زمان گویی که حال دل بگو -پر از خون است جوی دیده من تا زید بنده غم عشق به جان خواهد داشت ای پسر: عهد جوانی است. زکاتی می‌ده می‌کشی خلق که از حسن خودم این سوداست گفتی» ار من بروم هیچ ز من یاد کنی ! توبه کردی ز جفاء نیست مرا باور از آنک یار اگر برگشت در تیمار بودن خوش است عرّتی گر نیست ما را نزد جانان " صیب نیت اندک اندک گه گهی با یار بودن خوش بود عاشقان را درد بی مرهم خوشن امتت زلف را هر خسدا شسانه مکنن دبدنت نغزاست گر یک ساعت است۴ خسروا با بیدلی خوکن که دل نیست دلی کاندرو داغ جفای تو نیست بر در تو هر کسی خاص شد الا که من گفتی اگر می‌خری نقد حیاتم بهاست

آنکه دلم شیفته روی اوست

به که رخ از خلق بپوشد از آنک

۱ کلیات: هیچ مرا یاد کنی

۴ همان: پادشاهی

۷۹

آنگسه مجروح‌تر از آن من است زان کش از خار غمزه در پهلوست هوس دیگر و عاشقی دیگر است این کسی را پرسم کو را دل بجاست که از سرو روانی دور مانده است سر به خاک ره آن سرو روان خواهد داشت روزگارت نه همه عمر جوان خواهد داشت مکن این سود که روزیت زبان خواهد داشت این حکایت به کسی گوی که جان خواهد داشت ناز خوبی و جوانیت بر آن خواهد داشت ور شکیبایی برد بی‌یار بودن هم خوش است حاشقان را پیش خوبان خوار بودن همم خوش است ور میشرگرددم بسیار بودن هم خوش است بیدلان را دیدهُ پر نم خوش است همچنان آاشفته و در هم خوش است زندگانی " گر همه یک دم خوش است هم در آن گیسوی خم در خم خوش است کیست که اندر سرش باد هوای تو نیست هیچ کسان را مگر ره به سرای تو نیست گر همه تا محشر است نیم بهای تو نیست شیفته‌تر می‌کندم آنچه روست دید بد آفتِ روی نکوست

۲ همان: خربان ۳ همان: دیدنت خوش است گر خود یک ساعتی است

۷۳۰

هستی من رفت و خیالش بماند دیوانه شدم در آرزویت جان تو که بد شده است حالم مساییم و تسحیر و خموشی پرسی که چگونه‌ای ز من دور -باکسی وقتی خیالی داشتم باز آن حریف بر سر سودای دیگر است از بهر آنکه دست نماید به جاودان به گر به بوسه‌ای بخرد زرد روبیم خسرو به یک نظار؛ رويش ز دست رفت جانا کرشمه تو ره عقل و دیین زده‌است از هر آنکه لاف جمال تو می‌زند خرّم آنچشمی که هر روزش نظر بر روی تست موی ابرو را گره نتوان زدنه لیکس ز از من به ننهایی به خون فرق و تو پهلوی کنسان بر شکر افسون کنند از بهر" دلجویی و لیک هندوان را مرده سوزندهاین چنین زنده مسوز ستمی کز تو بود جور و ستم نتوان گفت رشکم آید که برم نام تو پیش دگران -گاه گاهم به قبله بردی روی عمر اگر بد رود بلایی نیست صفتی‌است آب حیوان ز دهانٍ نوشخندت

۱. کلیات: دل را ۳ همان: بر شکر خوانند افسون بهر ۵ همان: ز لبان

ریاض الشَعراء اینکه تو بینی نه منم بلکه اوست ای چشم همه جهان به سویت وان بد همه از رخ نکویت و آفناق همه به گفتگویت دور از تو چه پرسیم چه مویت سالها بگذشت و آن از دل نرفت هر ساعتی به خون منش رای دیگر است هر ساعدیش را ید بیضای دیگر است کاین زعفران نه در خور حلوای دیگر است ایسن دیده را هتوز تمتای دیگر است فریاد از آن کرشمه که راهم چنین زده‌است هر لحظه باد بر دمن پاسمین زده است شیادی آزکس را که هردم در دساغش بوی تست صد گره بیش است در هر مو که در ابروی تست گردف آن کس که در پهلوی تست شکُری کو خود فسون خوانده لب دلجوی تست بنده خسرو راکه هم ترک‌است و هم هندوی تست جور و بیداد تر جز لطف و کرم نتوان گفت وگر انصاف بود پیش تو هم نتوان گفت تا تو در پیش من نشستی نیست تو نکو می‌روی بلا این است اثری‌است جان شیرین ز دو لعل * همچو قندت

۲ همان: ز کیر ۴ همان: زنده سوزند... مرده مسوز

روضة الخاء

به کدام دل توانم ‏ که ز تو صبور باشم -رفت یار و ارزوی او ز جان من نرفت دل ز من دزدید سر تا پای ار جستم تبود -زدم دی بسه زنسجیر گسیسوش دست -تا بر رخ زیبای تو چشمم نگران است مسااز تسوبه انديشه اغیار نبزیم از غمزه زدی تسیر جفا بر دل مجروح بر حال من غمزده رحم آر که بی‌تو در پیش تو احوال دل خویش چه گویم جانا چو تو را جانب ما میل دلی هست خسرو همه جا پرتو رخسار تو را دید اندوه جدایی ز کسی پرس که یک چند ای تسرک کمان ابرن می کشتة الروعت شبها همه کس خفته جز من که زبتی‌خوابی چسون یسار از آن دگران است؛ بسمیریم -بی‌تو ما در هیچ وفتی خوش نه‌ایم گفتيم نساخوش چرایی خسروا چه تیر بود که چشم تو ناگهان انداخت کمال حسین تر جایی رسید در عالم ای آرزوی دیسده دلم در هوای تست گه خشم و گه کرشمه و گه ناز و گه عتاب -ماجان فدای خنجر تسلیم کرده‌ایم از لعسل آتشین تو دل کان آتش است

۱. کلیات: به کدام سرو بینم

۷۳۱

که دراز ماند در دل هسوس قلٍ بلندت نقش او از پیش چشم خون فشان من نرفت زیر مويش بود لیک آنجا گمان من نرفت مراگفت بساز یین چه دیوانگی است پیوسته غم عشق توام مونس جان است هر عهد که با زلف تو بستیم همان است اين هم گذرد چون هم چیزی گذران است خون دلم از دیده بدین‌گونه روان است انجا که عیان است چه حاجت به ان است مارا چه ضم از سرزنش مدعیان است گر صوععه زاهد و گر دیبر مغان است دور فسلک از صحبت یارانش جدا داشت ملک همه هند و چین ندهم به یکی مویت افسبانه دل گویم در پیش سگ کویت زیسرا نستوانيم به جان دگران زیست وقت تو خوش گر تو را بی ما خوش است چون کنم آن شکل و آن بالا خوش است که بر نسانة دلهای عاشقان انداخت که خلق را به دو خورشید در گمان انداغت جانم اسیر سلسلاً مشک سای تست مسکین کسی که شیفته و مبتلای تست خواهی ببخش خواه بکش, رأی رأی تست روی تو آتش است و لبت جان آتش است۲

۲. همان: زان لمل سوخته است دل و جانٍ آتش است

۷۲

جانان از آن ذقن؛ دل من گوی چون برد! امروز شاه انجمن دلبران یکی است خلقی زبان به دعوی عشقت گشاده‌اند

شد پریشان خاطر خسرو مگر

هر که پهلوی تو خود را خواب دید

زانویش خسرو به زیر سر نیافت لشکر کشید عشق و دلم ترک جان گرفت گفتی که ترک من کن و آزاد شو ز غم ای آشنا که گریه کنان پند می‌دهی نسظاره هنم نکرد گه سوختن مرا خسرواگر ز دوست خورد تیغ آبدار؟

اگر جان می‌رود گو رو که غم نیست

گه از غم میرم و گه زنده گردم -نه مرا خواب به چشم و نه مرا دل در دست تا به گلزار جهان سرو بلتدت برجاست چشم خسسرو نتوان بست ز دیدار بتان .یک ره غباری ز آستان بفرست سوی چاکران در بند پرواز است جان؛ بنشین‌که سیرت بنگرم گفتی به خنده خسروا من از تام گرچه نه‌ای دل که اندر زلف او گم گشت نتوان یافتن

ریاض الشّعراء

دل اسب روم و روی تو میدان آتش است دلبر اگر هسزار بود دلبران یکی است؟ ای من غلام آنکه دلش با زبان یکی است یاه آن زاف مش وش کرده است

تاقیامت هم بر آن پهلو بخفت

سر نهاده بر سر زانو بخفت

صبر گریزپای سر اندر جهان گرفت آسان به ترکٍ همچو تویی چون توان گرفت آب از برون مریز که آتش به جان گرفت آن کس که آتشم زد و از من کران گرفت صبر" رمیده را که تواند عنان گرفت؟ زآّ چه غم که دشمنش اندر زبان گرفت چیون دل از وی نمی‌توان برداشت

تو باقی مان که ما را با تو کار است

طريق زنسدگانی من این است

چشم و دل هر در به دیدار تو آشفته و مست هر نهالی که نشاندند به بستان ننشست منع هندو نتوان کرد که صورت مپرست تاکی چنین باشد تهی چشم من از خاک درت زینسانکه بینم حال خود شاید ببینم دیگرت تسکین جان خویش را ناچار دارم باورت چشم کان بر روي او افتاد نتوان برگرفت

۱ کلیات: سرگشته عاشن از توء بگو. گوی چون برد ۲. همان: این غزل را ندارد

۳ همان: چشد

۵ همان: خسرو کز اوست تشنهٌ شمشیر آبدار

۴ همان: حان

روضة الخاء

۷۳۳

هر مژه از درگس خونریز تو ناوک‌زنی است چشمت آفت. فمزه فتنه,قد فیامت؛ خط بلا گر کند چشمم نظر بر دیگران عیبش مکن جان‌که زارم می‌کشد بر بادٍ چون تو دوستی ساقیاء گر می خورم از دست تو آن نیست مي ۲ خسرو بیدل که می‌نالد به یاد کوی تو خسرر که هندوانه سخن کج مج آورد -یسار بی‌موجب دل از ما بر گرفت دلم از عشق تو شد ذزه‌ای و آن هم خون .ز خوی زشت پس از مرگ تو عجب نبود همان است گنج که ریزی به خاک و هر گنجی دل شد ز دست و بر مژه از خون نشان بماند دنبال پار رفته روان کردم آب چشم ای دیده ماجرای دل خون.شده کنون می‌خواست دوش عذر جفاهاي او خیال یک چنل هرکه هست بود مست و ب‌پرست؟* گفتم کنم به توبه سبک‌دستیی؛ و لیک خس روز آو گرم بر آتش نهاد نعل _عشاق حیات از لب خندان تو پسابند گر خاک وجودم. ز پس مرگ ببیزند هر‌جاکه گریزد دل سودازده؛ من

۱ کلیات: آشنایی

در درون هر دل از زخم خدنگت روزنی است زندگانی ! با چنین خصمان نه حدّ چون منی است خیره‌ای نادیده‌ای آلوده‌ای تردامتی است جايْ من از تو چه پنهان آشکارا دشمنی‌است مٌُردنم را شربتی و آتشم را روغنی است بلبلی باشد که نالان در هوای گلشنی است۳ یک خنده وظیفه او چون لام تست بار دیگر جست و ناز از سر گرفت تنم از سهر تو شد سایه و آن هم هیچ که استخوانت کند جنگ چون صف شطرنح که زیر خاک نهی؛ خاک بر سر آن گنج جان رفت و داغ عشق تو" بر جای جمان بماند رفته خود نیامد" و اشکم روان بماند با دوستان بگسوی که ما را زبان بماند صد تیر آه نیم کش اندر کمان بماند عمری گذشت و این دلٍ من هم بر آن بماند دست صلاح در ته رطل گران بسماند بر هر زمین که از سم اسبش نشان بماند خسوبان صمل فستنه ز دیسوان سو ابند زنگار گسرفته هسمه پسیکان تسو یسابند بازش به خم" زلف پسریشان تسو یایند

۲. همان: گر می خورم بی تو نگویی کان می است

۳ همان: هر شبی خسرو که کوبد سینه در کریت به درد / زیر دبوار توء سلطا» پاسبان چوبک زنی است

۴ همان: جان رفت و يار گم شده ۶ همان: می پرست ۸ همان: به سر

۵ همان: باز نامد ۷ همان: من همچنان بماند

وف

- دیسوانسه دلم زلف پسریشان که دارد در خان؛ جان آمد و بیرون نرود هیچ خالی است به کنج لب خونخوار؛ او وای جایی گذرت ای بت چالاک نیفتد خونریز ز عشاق فکن لعل بساطی گر بار دگر ماه من از بام برآید آن را که بهشتی صفتی داغ نکرده است -هرگز به جهان نیک میناد و نید از دل نگش‌اید گره‌ای گریه‌ام آری -همی خیزد ز زلفت نله دل به خاکساری من بین که گر بسوزندم -مراگرد سر آن چشم بیمار چویاد عاشقان در دل غسم آرد -دل ز موی تو دور نتوان کرد جور تو در رخ تسو دتوان گفت چم بد دور از چنان رویی -بس گریه کند چشمم تا تو به کنار آبی -بس کز حسد چشمت بیمار بود ثرگس گر تیغ کشد بر من من سر نکشم از وی خوشم کآب دو چشم من همه روی زمین گیرد ازین افسانه‌های خوش که می‌گوید دل از عشقت یا در پیش هر چشم ای سپند "وی تو خسرو ۱. کلیات: اين بیت را ندارد ۲ همان: بدبعت ۵ همان: چشم کس سپند

ریاض العْمراء

جسانم شکسن طرّ ببی جان که دارد

زین ترک بپرسید که فرمان که دارد

ک‌این داغ بسرای دل بسریان که دارد کز هر طرفی در جگرم چاک نیفتد تاسایه بالای تو بر خاک نیفعد! بس فتنه که از گردش ایام بر آید گر از تسه دوزخ کشسیش خام بر آید آن کس که مرا از تو به ناکام بر آورد آنچه از بت آید ز می ناب نیاید ماتم چو بود سخت به چشم آب نیاید چو ارازی که از زن‌جیر خیزد جای دود ز آتش غبار برخیزد بگیردان لیک قسربان کن نه آزاد تمی‌دارم روا کز من کتی اد بسازخت اد حور نتوان کرد گنله انسدر حضور نتوان کرد که از او چشم دور نتوان کرده2ة بس موج زند دریا تا در به کنار آید از شاخ عصا سازد آنگه ز زمین خیزد کز من همه مهر آید از وی همه کین خیزد مبادا گرد ضیری دامن آن ناژنین گیرد من بد روز" را ترسم که خواب" واپسین گیرد روا داری که آتش در من اندوهگین گیرد

۲ همان: رری ۴ همان: روز

روضة الخاء

- مبارک بامدادی کان جمال اندر نظر باشد نظر از دور بر جانان به آن ماند که کافر را مگو ای پند گو اندوه ببهوده مخور چندین نگشتی ناله کس باورم اکنون که غم دیدم ز گرد آلوده روی شهسوار! من همی خواهد چو پوشی پرده بر روی که آن پنهان نمی‌ماند هنوزت ناز گرد چشم خون آلود می‌گردد به صد جان بنده‌ام آن غمزه را پا آنکه می‌دانم -همه مستی خلق از ساغر و پیمانه می‌خیزد خیالش در دلم می‌گشست: پرسیدم چه می‌گویی ‏ بپوش آن خال را بهر خدا از دیده مردم - آمد خبالش نیمه‌شب؛ جان دادم وگشتم خجلٌ - جانم فدای قامتی کآفاق را حیزان کن3 گر جور دگررحمت کند» من راضیم از جتان و دل ای آنکه پندم می‌دهی کز دل برول کنن یار زا -شاهسوار من نگر مست و خراب می‌رود چشم رسیدنش مباد گر چه ز بهر کشتنم

- ای همنفسان که پیش بارید

جان خواهم داد زیر پایه

ای محنت و غم سگ شمایم ای خوش آن وقتی که آن بد عهد با ما بار بود بارها بینم به خود وان عیشها اد آورم دیده فردا بر من آر خصمی کند بر حق بود بیم تیغم نیست لیکن این سر کم بخت را

۱. کلیات: روی آن سوار

۷۳۵

خجسته طالعی کال ماه را بر من گذر باشد بهشت از دور بنمایند و آن سوز دگر باشد چه خار از پا کشی آن را که پیکان در جگر باشد به تزویر ار کنی نالش کند هم باورم آید که افتد بر زمین خورشید و اندر خاک در غلتد وگر در پرده می‌داری کسی را جان نمی‌ماند هنوز از تر شکیب عاشقان نابود می‌گردد که مرگم گرد آن پِیکانِ زهرآلود می‌گردد مرا دیوانگی زان نرگس مستانه می‌خیزد گیاه دوستی گفتا کزین وسرانه می‌خیزد که مسکین مرغ غافل را بلا از دانه می‌خیزد خجلت شود درویش را مهمان چو بی‌گه در رسد از ناز چون گردد روان ره در میان جان کند بگذار خودکام مرا تا هرچه خواهد آن کند از ذل تو را فرمان کنم گر دل مرا فرمان کند هر که رخ چو ماه اوه دیده ز تاب می‌رود چشمم به او نمی‌رسد بس که شتاب می‌رود این شکر چرا نمی‌گذارید امروز مرا به من گذارید کزیار مرا به یادگارید وین متاع درد را در کوی او بازار بود کاین همان مرغ است یارب کاندران گلزار بود زانکه مسکین بهر من بسیار شب بیدار بود

دوست می‌دارم که زیر پای او بسیار بود

۲. همان: می‌جویی

۷۶

ریاض الشعراء

من ز جانان گرچه صد اندوه جان خواهم کشید آب چشم خون فشان تا می‌روده خواهم فشاند -رفتیم از چشم و در دل حسرت رویت بماند دی‌خرامان می‌گذشتی خلق رااز خون دل ۱ سرگذشتی بشنو از من؛ داشتم وقتی دلی این بگفتن راست می‌آید که خسرو خوش بزی - شهسوارانی که فتح قلعهُ دین کرده‌اند - چشم‌ها را گو که ایين ناز و کرشمه کم کنند مرهم از لبهات می‌خواهم " بدین جان فگار ای صبا آنان که دل‌سنگند بهر ما بگوی -زان همه دعوی که اوّل عقل دعوی‌دار کرد دارد اندر دل غباری رقت تست ای گریه مان سره بیداریم در دبه گریان کشسید فخاج مسن گویند آنجا گاه گاهی بگذرد نیست آن دولت که من پای تو را بوسم ولی حال پامالان راه عشق* می‌پرسی مپرس -گر تو مرا نخواهی من خویش را بسوزم -مردمان در من و بیهوشی من حیرانند -بت نو رسیده من هوس شکار دارد به خدا که سینهٌ من بشکاف و دل برون کن -رقعه‌ای دوش فرستادی و مسکین خسرو -رویت از غالیه خطّ بسر رخ گلفام کشد

۱ کلیات: خلق بیدل مانده را ۲ همان: می‌جویم ۵ همان: خویش

تا نینداری که خود را بر کران خواهم کشید ناز و کبر نیکوان تا می‌توان خواهم کشید بر شکستی و به جان پیوند گیسویت بماند چشمه‌ها " هر سوروان شد چشمها سریت بماند سالها شد در فرامشخانة مویت بماند چون زید بیچاره‌ای کز دیدن رویت بماند اتماس همّت از دلهای مسکین کرده‌اند ورنه ترسم عالمی را خسته و درهم کنند وای بر زخمی "که او را از نمک مرهم کنند ما ز غم مردیم دل از سوی ما بی‌غم کنند دید چود روبت به عجز خویشتن اقرار کرد کار کتن اندر دلش گر می‌توانی کار کرد آنکه چشمت را به روی لاله جای خواب کرد راضیم گر بر دل او بعد ماهی بگذرد پای آن بوسم که در کوی توگاهی بگذرد وای بر موران آن شارع که شاهی بگذرد جایی که آب نبود روزی که باد باشد من در آن کس که تو را بیند و حیران نشود دل صید کرده هر سو نه یکی هزار دارد که درون خانة تو دگری چه کار دارد

خوانده در روشنی آ» و به مهتاب ببرد

ماه را طر؛ مشکین تو در دام کشد ۲. همال: گریه‌ها ۴ همان: ریشی

ررضة الخاء

صبح روی تو بدینسان که برآمد امروز - در نگیرد به بتان گریهُ گرم و دم سرد - زلف را مسی‌برد آن شوخ که شبهای ضمم دهن غنچه ضرور است بدرزند به خار -ای صبا خاک رهش آر و بینداز به چشم می‌گذشتی و؟ به نظاره برون آمد دل تا شبم چون گذرد؛ وای که بازم در دل ترسم از فتنٌ چشمش که به بازی خود را خوشم از گرب خود؛‌گرچه همه خون دلاست خسروا؛ چون سخن اوّل نشنیدی, ناچار - آنچه من دیدم و من می‌کشم از دست فراق سینه کز درد تهی داشتمش چندین سسال -طاق ابسروی تو بلند و صجب است ای اجل آن قدری صبر کن امروز کته ن -ساکنان سر کوی تو نباشند بهوش چشم مست تو که دی بر من بیتاب افتاد غمز؛ را چشم تو در کشتن ما تیز کند؟ دل به درياي جمال تو به بازی می‌گشت مشتبه می‌شودّم قبله ز روبت؛ چه کنم؟ سوخته از پند خلق سوخته‌تر می‌شود هرگاه می‌چکد عرق از روی ماه او

۱ کلیات: درختان

۳ همان: لحظه‌ای

۵ همان: حذر از گوشةٌ چشمش که ز شوخی شود را ۷ همان: تیخ خون است که در مهچه قضاب افتاد

۷۳۷

نیست اماکن که چو من صوخته نا شام کشد اين نهالان" به چنین آب و هوا بر ندهند گر شود کوته از آنجا همه پیوند کند تسا در ایام جمالت سخن گل نکند که بلاها همه زین رخنه درون می‌آید ساعتی " باش که جان نیز برون می‌آید بادٍ آن سلسلاٌ الیه گسون می‌آید مست می‌سازد و با سحرو فسون مي‌آید زانکه بوي نوز هر قسطره خون ميی‌آید بکش از دوست بلای که کنون می‌آید که شنیده‌است وکه دیده‌است‌وکرا پیش آمد آیسنک ام روز برای ضم او کار آمد که درو چشم تو جز خواب قضا نگذارد یرم از آن زخسم که بسر جانم زد کان زمینی‌است که از وی همه مجنون خیزد تسو نیفکندی, از آلودگي خواب افستاد آه از آن تپغ که در پنجة قضاب افتاد۲ عاقبت سوي ذقن " رفت و به گرداب افتاد که ز ابروي تو چشم به در محراب افتاد کاتش تیز است عشق, باد وزان است پند

خورشید گوییا که به هفت آب شسته‌اند

۲ همان: آمدی باز و

۴ همان: آه

۶ همان: غمز؛ تیز به پیرامن چشمش گویی ۸ همان: زنخ

۷۳۸

ریاض الشعراء

گساهی‌که از لب او باران بسوسه بسارد .یا رب چه بود امشب ر مهمان من که بود

نگذاشت آب دیده که نیکو ببینمش

ببهوشیم بلا شد اگر نه چو خواب کرد گفتم چگونه می‌کشی و زنده می‌کنی؟ دل باز سوی آن بت بدخو چه می‌رود جان می‌رود ز من چوگره می‌زند به زلف افسوس ازین حیات که بر باد می‌رود ای من غلام دولت آن نیک بنده‌ای گاه خمار نیست؛ صد توبه می‌کنم ضایع مکن به خنده و بازی به‌سان گل آهسته نه به روی زمین پای, کادمی -باز ان سوار مست به نخجیر می‌رود دیوانه شد دلم ره زلف تو برگرفت می‌بینمش ز دور و نیم سیر» چولن کنم - آن نخل تر که آب ز جوی جگر خورد -.عشقت خبر ز عصالم بیهوشی آورد رخسار تو که توب صد پارسا شکست عشق " تو شحنه‌ای است که سلطان عقل را گفتی چرا سخن نکنی چون به من رسی گفتم کزان لب از پي دیوانه شربتی من ناتوان ز یادٍ کسی گشتم ای طبیب

۱ کلیات: ما ز پرورش ۳ همال: شوق

جان غنچه فنچه خیزد, دل خوشه‌خوشه روید تسکین جان بی سر وسامان من که بود

پا رب» که پیش دیده گریان من که بود

گر بوسه دادمیش نگهبان من که بود

از یک جواب گشت و جواب دگر نداد این خون گرفته باز در آن کوچه می‌رود مردن مراست از گر ار چه می‌رود کآبسین مانه بر روش" داد می‌رود کز بندگی ن فس بد آزاد می‌رود چون ساقی آمد آن همه از یاد می‌رود این پنج روز عمرکه بر باد می‌رود بر ری شساهدان " پسریزاد می‌رود دتم ز کار و کار ز تدبیر می‌رود مُسکین به پای خویش به زنجیر می‌رود چون تشنگی آب ز دیدن نمی‌رود بیچاره بلیلی که از آن تخل بر خورد امل صلاح را به قدح نوشی آورد نزدیک شد که رو به سیه‌پرشی آورد موی جبین گرفته به چاوشی آورد تسظار؛ جسمال تسو خاموشی آورد؟ گفت آن مفرحی است که بیهوشی آورد آن دارویم بده که فراموشی آورد

۲ همان: زاهدان ۴ همان: این بیث را ندارد

ررضة الخاء

۷۹

خسرو تو را چو نیست فسول پری» ببند! -شد اشک من حمایل گردون ز دست تو زان گل که اندکی به ته مشک ناب شد

در خردیش " بدیدم و گفتم که مه شود -ترکی و خوبرویی و کسی کاین چنین بود

ماییم ر خوابهای پریشان تمام شب چون طره تو سلسله بر یاسمین نهد دیسوانسة لطافت اندام توست آب چشم فسونگر تو چو داد نسون دهد خونابه می‌خورم ز دل و گریه می‌کنم گفتی برون مده غم خود چون نهان کتم مست شراب صیش "کجا گردد آدمن ای زاهد از دعای بد یمن مشو که سبح" محکم قبا مبند که دامن بگتیردت به گرد دید؛ خود خارستی از مژه کردم کمند زلف تو عشّاق را به کوی تو آرد کجا روم ز جفایت که هر طرف که گریزم شدم به راه تو خاک و درین فمم که مبادا -گمان مبر که مرا هیچکس به جای تو باشد چگونه بر تو نلرزم که هر طرف که در آیی _به کوی عاشقی از عافیت نشان تدهند

۱ کلیات: خسرو اگر فسوی پری نیست در سرت ۲ همان: خردگیش

۵ همان: رخ

۷ همال: شب

چشسم از جمال پار که" مدهوشی آورد دسستم به گردن تو حمایل نسمی‌شود بسیار خلق را مژه از خون خضاب شد آن خود برای سوختنم آفتاب شد؟ ن_بود مجب اگسر دل او آهنین بود خوشوقت آنکه با چو تویی همنشین بود خورشید پیش روی تو سر بر زمین نهد مانا که باد سلسله بر آب ازیین نهد دانا زمام عقل به دست جنون دهد آری شسراب گوهر هر کس برون دهد چون رنگ من" گواهی حال درون دهد دور فلک چو باده به جام نگون دهد مستان دعا کنند که خون از دعا چکد خون هار دل که ز بند قبا چکد که نه خیال تو بیرون رود نه خواب در آید ز بهر بندگی چشم فتنه جوی تو آرد خیال زلف توام موکشان به سوی تو آرد صبا غبار غم آلود من به کوی تر آرد قسم به جان و سر من که خاکپای تو باشد هزار دیدهٌ خونریز در قفای تسو باشد هر آتکس که به ار این دهند آن ندهند

۲ همان: چشم از فسون ببند که ۴ همان: برای سوزش خلق آفتاب ۶ همان: مست نشاط و عبش

۷۳۰

ریاض الا

ءبیار باد؛ُ روشن که صبح رخ بنمود - شراب در دلم و توبه هم کجاست قدح علاج خویش مکن ضایع ای طبیب اینجا -سیاه روی شدم زین سپید رخساران نخقت خسرو مسکین درین هوس شبها -هزار وعده کند چشم تو وفا نکند مرا تو عمری و شاید اگر وفا نکنی سدیده دل من دوست خانه می‌طلبد مسیان نسازک او را بسبر بگیرم تننگ -اگر ز حال من آن شوخ را خبر باشد حکایت من او عشق نیست. می‌دانم شهید عشق که آلوده شد به خون کفنشس کنم گر از تو فراموش؛ خاک بر سر من -کسی که بهر تو جان باختن هوس دارد شکیب من همه سیماب شد نمی‌دانم صبا نسسیمی از آن آشسنا نمی آرد -بیا نظاره کن ای دل که یار می‌آید ز مستی ار چه به هر سوی می‌فند؛ لیکن چه گردها که برآورده باشد از دلها رسید چابک من ای نظارگی زنهار مرا که اد کند گر ز کوی او بسروم -ز بهر بردن دلهای خلق سیل بلاست

-بدین صفت که تو مشفول حسن خویشتنی

۱ کلْیات: ز بهر

که در چنین نفسی بی شراب نتوان بود که دل بشسویم ازسن تسوبهٌ شراب آلود که بر جراحت عاشق دوا ندارد شود چر هندویی که پرستار آشتاب شود که دیده بر کف پایت نهد به خواب شود هزار تسیر زند غمزه‌ات خطا نکند چرا که عمر گرامی به کس وفا نکند چرا در آتش و آب آشیانه مسی‌طلبد که ز بسرای کسستن بهانه می‌طلبد بسوزد ار دلش از سنگ سخت‌تر باشد که عشسق دیگر و دیوانگی دگر باشد در آفٍ تاب قسیامت همنوز تسر باشد هنیباک که خدحم به زیر سر اد چه عم ز شحنه چه اندیشه از عسس دارد که کسیمیای صسبوری کدام کس دارد شسدم خراب؛ ندانم چرا نمی آرد ز بسسهر بردن جسان فنگار می‌آید بسرای ! بسردن دل؛ هسوشیار می‌آید که فرق تسابه قدم در غبار می‌آید بپوش چشم گرت دل به کار می‌آیذ یکی اکر پسرود صد هنزار می‌آید هر آن صرق که ز روی نکو فرود آید بسه چاره دل بیچارگان که بپردازد؟

۲ همان: ازک

روبة الخاء

۷۳۱

سخن همان قدری گو که من توانم زیست همه بضاعتِ عشقت بیار و بر من" نه -سواد خط تو پاقوث اگر دهد دستش جهان به خواب و شبی چشم من نیاساید -فلام نسرگس نامهربان یار خودم -نه کم شود ز تو ای بی‌وفای سنگین‌دل اگر مراد تو جان است کار جانان سهل است تا تو را چشم جان شکار بود کشت خسال لپ توام آری خوش آن شب که چشمم بر آن نای بود خیال بوسه همی کردم به سینه دلی -ای ز خیال مسا برون در تو خیال کی رسد گر همه مردم و ملک» خاک شوند بر درت -روز و شب می‌میرم ان در تاد تسی زبان حدیث تو می‌گفت دوش دل می‌سوخت -گفتی از درد فضراق من نخواهی برد جان هژده هزاران جهان بين که " بهای تو دارد گرچه که سراسر بلاست» جور تو بتوان کشید داغ مسلامیت کرد پایةُ خسسرو بلند زاف گردآور که بازم دل پریشان می‌شود همه شب خسرو و افسانه پار و هر بار -عاشقی را که غم دوست به از جان نبود مردن از دوستی ای دوست ز هندو آموز ۱ کلیات: همان ... دل ۳ همان: جهان هر که

نمک همان قدری زن که در جگر گنجد که درد و ضم به دل تنگ بیشتر گنجد بسر آفتاب به خط غبار بنویسد چو دل به جای نباشد چگونه خواب آید که کشسته بیند و بسخشایشی نسفرماید ز یک نظاره که درم‌انده‌ای بیاساید چه حاجت است که چشمت به زور بشتابد هرکرا دل بود فکار بود مگ شهد زهردار بود مسژه هسر نسظرآ اشک پسالای بسود کجاست بخت که اندر دلت همین گردد با صفت عقل تو را لاف کمال کی رسد دامن عرّت تسو را گرد زوال کسی رسد مرگ هم بریاد رویت خوش بود رسید کار به جان و سخن همانم بود تو چه گویی خرد که ما را دل گواهی می‌دهد وانگه به هوده درم بوسف کنعان خرید ور همه جان قیمت است. ناز تو نتوان خرید مير ولایت شود بنده که سلطان خرید روی پنهان کن که بازم دیده حیران می‌شود قدری گرید و پس بر سر افسانه شود عباشق جبان بود او: عاشق جانان نبود

زنده بر آتش سوزان شدن آسان نبود

۲. همان: هر زمان

۷۳۲

این چه شوخی است که گویی دل من دزدیدی خم زلف تو که زنجیر جنون می خوانند صوفی امروز سر توبه شکستن دارد می‌برد حسرت پابوس تو خسرو در خاک -باد آمد و بوبی ز بهارم " نرسانید فریاد من خسته رسانید به هر گوش۲ افسوس که بگذشت همه عمر به افسوس که می‌آید چنین با رب» مگر مه بر زمین آمد که می‌راند جنیبت را که میدان عنبر آگین شد بعی و آفت تقرا و آخر دین ‏ نمی‌دانی؟ -باز ابر آمد و بر سبزه درافشانی کرد فصّهام می‌کشد ای دل سخن صبر مکن حبذا ناله همین جان مرا خواهی سوحت ای صبا دی که فلانی به چمن می می‌خورد همه عمرت نکنم ای کل بدعهد بچل -می نبیند سوی ما ساقی از آنک سر زلف تویاری را نشساید خرابم کرد چشمت. راست گفتند مران از در که خسرو بنده توست خوش آن شبی که سرم زیر پای بار بماند شرابها که کشیدم به روی ساقی خویش - در ره بماند این چشم تره کان شوخ مهمان کی رسد شبها که من خوار و زبون باشم ز همجران بی‌سکون

۱ کلیات: نگارم ۳ همان: دین آخ

ریاض الشعراءه

این ز تو آید و ز آنان که تسو را مي‌مانند ای خوش آن طایفه کاین سلسله می‌جنبانند مسی‌فروشان اگرش دلق کسهن بستانند چون شود خاک بگو تابه رهت افشانند پنهان سخنی از لب ارم نرسانید فسریاد که در گوش نگارم نرسانید بسخت آرزوی دل بسه کسنارم نرسانید چه گرد است اینکه می‌خیزد که با جان همنشین آمد کدامین باد می‌جنبد که بوی یاسمین آید که در شهر مسلمانان نباید این چنین آمد برگ گل را صدف لژلوی صمانی کرد وه چیرا گویی از آن کار که نتوانی کرد هیچ اندر دل او کار نمی‌تانی کرد هیچ یاد من سرگشته زندانی کرد یار هر خنده که در روی تو پنهانی کرد چشمهایش مست و خواب آلوده‌اند

که دشمن دوستداری را نشساید

که ثرک مست, یاری را تشاید

صزیزش کنن که خواری را نشاید

دو دیده در رخ آن سر گلعذار بسماند

برفت از سر و دردٍ سر خمار بماند

لب تشه را خون شد جگر نا آب حیوان کی رسد غلتان مین خاک و خون تا شب به پایان کی رسد

۲ همان: به کویش

روضة الخاه

هان؛ ای خیال فتنه‌جوء جانم برآمد ز آرزو پیچان چو جعدم از جفاء لاغر چو مویم از عنا بردی دل حیلت‌گرم تا بخشی از لب شکُرم سر بر سر شمشیر شد جأن و دل‌از تن سیر شد چه وقت بود که آمد که هیچم از خاطر آن مست ناز جان جهان که می‌رود زین سوی منگرید که این کشته زان کیست -ببرد جانم و ای کاشکی که ندهد باز دلم فرو شد صد جان که تار مويش را -گر نظر بر چشم کافر کیش او خواهد فتاد هر که ز روی " نیکویی آفتِ عقل و جان برد دولت اگسر نمی‌کند سوی من گدا گنز چون تو به باغ بگذری گل نرسد به بوی-تو زلف گذشت بر لبت تند ؟ شدی بهروقبین خسرو خسته را چو جان در سر و کار عشق شد ناز کم کن که نکوبی به کسی دیر نپاید سپیده دم که جهانی ز خواب برخیزد

خوش آذکسی که نشیند به باده وقت سحر

کجاست ساقی بیدار بخت خواب آلود؟ -از یناد تودل جدا نسخواهد شد

یسارب بسه ک‌جا گریزم از تیرت خبرم شده است کامشب بر یا( خواهی آمد

۱ کلیات: سرم ۳ همان: تبره ۵ همان: سر

۷۳۳

کافر دلا» آخر بگو؛ کی نامسلمان کی رسد درهم چو زلفم از صباء کان مو پریشان کی رسد این رفت باری از برم" تا خود هنوز آن کی رسد رفتند یاران؛ دیر شد» خسرو بدیشان کی رسد طسریق آ‌دن آن سوار مسی‌ترود وان گل به دست سرو روان که می‌رود زان سو نگه کنید که جان که می‌رود نداد بوسی و یارب که بساز بستاند ز بسسسهر مسایه عسمر دراز بستاند آنشی در عاشق بی خویش او خواهد فتاد خون هزار بی‌گنه ریزد و جاي آن بود تو گذری کن این طرف؛ دولت من همان بود لیک رسد به قامتت» سرو اگر روان بود بوسرکس گر زادسوی مت گندانبود بوسه مضایقت مکن, تاش به جاي جان بود زشت باشد که نکویی برود ناز بماند نقاب شب ز رخ آفتاب برخیزد نماز خفتن مست و خراب بسرخیزد که بهر دادن جام شراب برخیزد وژ بنند تو جان رها نخواهد شسد هر جاکه روم خطا نخواهد شد

سر من فدای راهی که سوار خواهی آمد

۲. همان: هر که چو تو به ۴ همان: اگر

۷۳۴

به لب آمده‌است جانم تو بیا که زنده سانم همه غصَ4ُ" فراقت بکشم چنان که دانم رخ خسود بپوش ور نه رقم سنجمان را همه آهوانْ صحرا سر خود نهاده بر کف به‌یک آمدن ببردی دل و جان صد چو خسرو - آن را که غمی باشد گفتن نتواتد از ما بشنو قضَهُ ما ورنه چه حاصل از اشک زنم آب و کنم کوی تو را گل ای از تو گرفتاری دلهای اسیران -ز هر تن چشم او جانرا بدزدد غمش دزدید عقلم را که دیده است -ز هجران هر دمم آهی؛ ز آهم هر دمم دودی۲ غم خسرو همی دانی و نادان می‌کنی خود [ا -زین پیشتر دلت از سنگ و روتوم دل را فسانة تو ز ره برد؛ ورنه هیچ لافرتن مراز خم زلف وارهان آن کیست کو بدید در آن زلف" یک نظر؟ -غارت عشقت رسید, نقد دل از ما ببرد جان که به دنبال توست. چند عنانش کشم " عشق اگر یک دم است. سهل نباید گرفت - شوق چو باقی بود؛ یار چه خوب و چو زشت خسرو اگر عاشقی؛ فکر سر خود مکن

۱ کلیات: غم و غشّه

۳. همان: ز هجرم بر جگر داغی» ز عشقم هر نفس دردی ۴ همان: آن روی

ریاض الشّعراء

پس از آنکه من نمانم به چه کار خواهی آمد؟ وگرم ز" بخت روزی به کنار خواهی آمد ز حساب هشتم اختر به شمار خواهی آمد به امیدٍ آنکه روزی به شکار خواهی آمد که زیّد اگر بدینسان دوسه‌بار خواهی آمد شب تا به سحر نالد و خفتن نتواند

پیفام که باد آرد و گفتن نتواند

تاباد سرکوی تو رفتن نتواند

آنجا که تو باشی دل آزاده نباشد

ز هر دل؛ زلفش ایمان را بسدزدد

که دزد آید نگهبان را بدزدد

من آژرغم سوختم» جانا دلت بر من نمی‌سوزد مرا این سوخت: ورنه طعنهُ دشمن نمی‌سوزد آزار دوسبتانت بسدین گونه خو نبود دیسوانة مرا سر ایین گفتگو نبود انگار کت به زلف یکی تار مو نبود زاگ شتا تسویض اور آه اذرکتزه تیغ بلا سر فکند فتنه به خون پا فشرد چون ز پیت رفتنی‌است» هم به تو باید سپرد آتش اگر شعله‌ای است. خوار نباید شمرد دوست چر ساقی بوده باده چه صاف و چه درد هر که درین راه رفت؛ سر به سلامت نبرد

۲ همان: اگرم چو

ررضة الخاء

چه شد کان سرو سیم اندام سوی من نمی آید زمانی نیست ما را از گریبانگیری همچرش مگویید ای مسلمانان که منگر در رخ خوبان ز بهر آن چنین تاریک باشد روز چشمم عاشقان نقل غمت با باده احمر خورند عمر رفت و خارخار نخلش از جانم نرفت! عمرها بگذشت و یاد ما نیآمد" در دلت کامی از لعلت ندیدم» چند دشنامم دهی؟ -عشق آمد و از سین من جوش بر آورد در گوش گرفتم که دگر عشق نورزم فریاد که آن غمزه؛ افسونگر جادر گشتم به یکی جرعه چنان مست که خمار شد رونق بازار همه عطر فروشال دانسی که بر آورد ز عقل و دل و دیتم؟ ضمز؛ مردم کشی پرده صبرغ درك باد نیم زین بلا چند توانم گریخت عاشقم ای دوستان بند نخواهم شکست؟ آن سرو ناز اگر قدمی سوی من زند شردم ز انتظار که کسی حسلقه بسر درم .صبا چو جانب آن سرو خوشخرام شود غلام اویم و هر کس که بیند آن رخ خوب

۱ کلْیات: رفت عمر و خار خار نخل بالات نرنت ۳ همان: ای عفاک ال عم

۵ همان: شکر

۷ همان: من نرسیدم بدی کام به جانم رسید

٩‏ همال: بی دلم ای مردمان؛ توبه نخواهم شکست

۷۳۵

دل پژمرده را بسویی از آن گلشن نمی‌آید که چاک پیرهن از جیب تا دامن نمی آید بدین معذور داریدم که این از من تمی‌آید که هرگز آفتاب من درین روزن نمی آید گر چه غم تلخ‌است بر یاد تو چون شکُر خورند ای خوش آن مرغان کزان شاخ جوانی بر خورند جان من یاران غم " یاران ازین بهتر خورند کس ندید‌است اینکه پیش از انگبین نشتر خورند دود از من دل خسته مسدهوش برآورد سودای تو این پنبه‌ام از گوش برآورد یکباره مرا از خرد و هوش برآورد از میکده دوشم به سر دوش برآورد آن غالیه کَز طرف بناگوش برآورد آن سروک مربنلٍ قباپوش برآورو ۶ دست من از کار مانده کار به جانم رسید۲ سنگ نیّم؛ این جفا چند توانم کشید بی‌دلم ای همدمان "! پند نخواهم شتید بخت رمیده خیمه به پهلوی من زند آن سرو فد سلسله گیسوی من زند سلام گویم و جان همره سلام شود ضرورت است که همچون متی غلام شود

۲ همان؛ روزها بگذشت از ما یاد نآمد

۴. همان: گر مرادی نیست. باری طمنه هم چندین مزن ۶ همان: این غزل را ندارد

۸ همان: نه‌ام

۰ همال: عاشقم ای دوستان

۷۳۶

ریاض الشعراء

لب و دهان و رخت هر یکی بلای دلند -باد صسبا ز نافه چسینت نمی‌رسد ای درج لعل دوست. مگر خاتم جمی گفتم که کام دل بستانم ز لعل تو -مگذار چنین در انتظارش برنآمد آهی از دلم زلفت پریشان از چه شد هر شب به یاد زلف تو"؛ بینم پربشان خوابها - چشمم ز شوق رویت دور از تو خون قشاند بر جور برد من انصاف داده عالم از بیم چشم گفتم آن روی را بپوشان نارسته می‌توان خواند" از زیر پوست خطت بر دل به هرگناهی تیغ جفا چه رانی؟ این دیده می‌تواند ضرقه شدن به دریا تو سهل می‌شماری اندوه خسرو؛ آزی خطاب طلعت تو نامه زمین کردند ز من سزال کنی؛ گر چه مست و مدهوشی سمنبران که نمودند ساعد سیمین ز خاک مهرگیا رست» هر کجا عاق۱۲ -زنگی خط را که در آب حیات روی تو

۱۱

۱ کلیات: غمینت

۳ همال: خوابم نه از مه لبت

۵ همان: چشمم ز دوری تو دور

۷ همان: دید

٩‏ همان: رنج کسان نداند

۱ ممان: بتان که دست نمودند خلق را در خون ۳ ممال: خود کجا به درت

یکی دلم چه کند: جانب کدام شود؟ بسویی به عاشقان حزینت ! نمی‌رسد زوس که وت کین ید دگینتا قح ومد دسستم به پستاً نمکینت " نمی‌رسد مسی‌آیی زود یا بر آید پیشت نکردم گربه‌ای؛ لبهات خندان از چه شد یادی نیامد سری من آ خوابم پریشان از چه شد دور شلک ضتادا کیانی قس که اند یارب که ایزد از تو انصاف من ستاند ورنه چنان جمالی پوشیده می‌نماند؟ چون نامه‌ای که او را کس از برون بخواند دیوانه‌ای است کایزد بر وی قلم نراند لیکنن کسنار ج من یی آن کر ندید رنجی» اندوه کس چه داند؟" ستارگان شلک جمله آفرین کردند "۱ از آن دو چشم که تاراج عقل و دین کردند به پیش تو "۱ همه دست اندر آستین کردند ز دانه دل خورد تخم "۱ در زمین کردند غرقه حسن تو مو می‌گیرد و پر می‌کشد

۲ هما: شکرینت

۴ همان: بادی ز تو نامد برم

۶ همان: پوشیده خود نماند

۸ همان: نامه‌ای که کاتب سوی برون

۰ همان: فرشتگان همه بر رریت آفرین کردند ۲ همان: به عهد تر

۴. همان: کسال ز دانهة دل تخم

روضة الخاء

- خوبروبان به دل سوخته ساغر ندهند در نگیرد به بتان گریه تلخ و دم سرد -جانا به ناز رفتن تو مردن من است خواهم که نام تو نبرم» لیک چون کنم -کوه غم گشتم و آن می‌کشم از هر مویت دلم را بر زن‌خداتش ره افتاد چر در مهتاب می‌رفتی خرامان نخوردم میوه از شاخ بلندت دریاب کز فراق تو جانم به لب رسید روزم به غم گذشت؛ شبم تا چه‌سان رود باز آی تا که بوسه فشانم به پای تو -بی تو جهان به دیده من تیره فام شند! تو خوش به ناز خفته که عیشت حلال باد خسرو که زیست با همه خوبان به تتوستنی -منم که نازیم از باده ست خراهم بود ز اشتیاق وصال تو نیست؟ خواهم شد -گفتم ای دل مرو آنجا که گرفتار شوی برده بودم من دل سرخته جان از غم عشق ؟ -کسی را این چنین زلف و بناگوش آنچنان باشد ۹ ۲ ۳ ۸ بسی خواهم میانت را بگیرم؛ لیک می‌ترسم - در گوش من از پی نام تو به‌هرکوی بماند ۱ کلیات: بر من کنون که بی تو جهان تیره‌فام شد ۳. همال: اینک به نیم چابک عشق تو رام شد ۵ همان: از اشتیاق تو در رنج» نیست ۷ همان؛ دارد

۷۳۷

به جز از خون جگر شربت دیگر دهند کاین درختان به چنین آب و هوا بر ندهند ناچار مردن است کسی را که جان رود چون هر چه در دل است همان بر زبان رود که سر مویی از آن کوه تحمّل نکند

قدم از ره برون زد در چه افتاد

ز تاب روبت آتش در مه افتاد

دریفا دست صمرم کوته افتاد ردنم در آرزوی جمالت به شب رسید روزی عجب گذشت و شبی بوالعجب رسید کز عشق پای‌بوس تو جانم به لب رسید اي شمع جان برفروز جهان را که شام شد" مسکین کسی که خواب به چشمش حرام شد اک‌نون بسه تسازبانه عشسق تو رام شد؟ به راه میکده " چون خاک پست خواهم بود در آرزوی تو تا عمر هست؛ خواهم بود عاقبت رفت و همان گفت منش پیش آمد چه کنم ناز توه جانان قدری پیش آمد اگر در دیده و دل جای سازد! جای آن باشد که تنگ آیی ز من بی‌آنکه چیزی در میان باشد

چشم من از هوس روی تو هر سوی بمائد

۲. همان: ای شمع جان, در آی که روزم به شام شد ۴ همان؛ خوبان

۶ همان: برده بودم ز جفاهای فلک جان. لیکن

۸ همان: وه همی ترسم

۷۳۸

-نه به گلزار گشاید دل من؛ نی در باغ گل و شکوفه همه هست و یار نیست چه سرد بهار آمد و هر گل که باید آن همه هست ۱ ۱

«به زلف وروی تو ترسم ز دلها -مهی بر آمد و از ماه من خبر نرسید

ز خون دیسده نوشتم هزار نامه داد

- فرباد که بیداد ز حدٌ بردی و در شهر -من بنده آن روی که دیدن نگذارد صد شربت شیرین ز لبت خسته‌دلان را مَّش گویم ولیکن مه سخن گفتن نمی‌داند ز شب بيداري من تا سحر چشمش نشد آگه؟ - مرو زینسان که هر سو جامهٌ جان چاک خواهد شد روید ای درستان هرجا که می‌باید من و کويش سرو رعنای مرا خاصیتی هست ز لطَب .زین دل خودکام کار من به رسوایی کشید -دل نیست که در وی غم دلدار نگنجد -رویی تو که داری گل سیراب ندارد در خواب توا دید خیال رخ خوبان صد شریت شیرین ز لبت خسته‌دلان را بر هم بماند دیدی کس از آن دیار ماند

به چه بندم این در دیده که دو رخنه بلا شد

۱ .کلیات: به زلف و عارضت دلهای سوزان ۳ همان: اين پیت را ندارد ۵ همان: این غمزه بی‌بااک ۷ همان: این غزل را ندارد

ریاض الشُعراء

بس‌که در جان من اندیشهُ آن روی تو باشد بت شکر لب من در کنار نیست چه سود گلی که می‌طلبم در بهار نیست چه سود شب است و آتش و دیوانه‌ای چند غبار از سر کویش به چشم تر نرسید هنوز قَضصّهُ اندوه من به سر نرسید فسریادرسی نیست که دادم بستاند آشفته سویی که کشیدن نگذارند نزدیک لب آرند و چشیدن نگذارند۳ لش خوانم و لیکن گل گهر سفتن نمی‌داند که از شب تا سحر کاری به جز خفتن نمی‌داند جهانی, در سر آن قامت چالاک" خواهد شد کملیی خاک این کویست و اینجا خاک خواهد شد که نهال قد او در چمن جان روید خسروا فرمان دل بردن همین بار آورد آهن بود آن دل که در او بار نگنجد شبیرینی لعلت شکر ناب ندارد انا چه کنم دیده من خواب ندارد نزدیک لب آرند و چشیدن نگذارند؟ اثری نماند از مسن؛ خبری ز یار ماند زره تو با صبا هم قدری غبار ماند۲

۲ همان: دیوانة زلفی ۴ همان: چشمش کا داند؟ ۶ همال: این بیت را ندارد

روضة الخاء

-همی گردد خیال ساعدت در دیده گریان! خم زلف تو سر بر باد" خواهد داد می‌دانم -گل رسید و عالمی سوی گلستان مي‌رود زنده خلقی به بوی گل ولی چون من ز بیم -ای رخت آشوب و چشمت فتنه و زلفت بلا انندکی رخسار زیبا باز کن تا بنگرم یار می‌گوید که از عشقم نخواهی برد جان -چون نیست دلم را ز غمت روی رهایی دیروز چون شکر وصل تو نگفتم -تن پیر گشت و آرزوی دل جوان هنوز صالم تمام پسر ز شسهیدان فتنه گلست

جان ز تن بردی و در جانی هنوز

هر دو عالم قیمت خود گفته‌ای

آشک را مسسینه را بشکنبتافتی او می‌رود و عاشق مسکین نگرانش نباید گر چه هرگز از فرامش گشتگان یادش به مکتب دانشی نآسوخت جز آزار مسکینان اگر چه پاس دلها نازنین من نمی‌دارد مرا این آه بیهرده است پیش آن دل سنگین .گر آن ماه مسافر را سبینی ای صبا جبایی آفتاب نیمروزی و به خدمت کردنت پای طلب گر شبی بر سر کویت نهم؟

| کلیات: همی گردد خیال رویت اندر خان؛ چشمم ۲ همان: سر زلفت سرش بر باد ۴ همان: گرم

۳ همان: در هم می‌کند ۵ همان: پا چو به کویت نهم غیرت کوی تو را

۷۳۹

مسثال ماهیی کساندر میان آب می‌گردد که رسرا می‌شود دزدی که در مهتاب می‌گردد در چمن شاخ گلی هر سو خرامان می‌رود کز گلم بوی کسی می‌آید و جان می‌رود دل نگرکو با کيانم آشنایی می‌دهد چون هنوزم دیده اندک روشنایی می‌دهد می‌کند دعوی و ما را دل گواهی می‌دهد دل مصلحت خویش به لطف تو رها کرد امروز مسرا درد فراقی تو سزا کرد بگذشت عمر و ذکر بتان بر زان هنوز ثُرک مرا خدنگ جفا در کمان هنوز دردها دادی و درمانی هنوز نسرخ بالا کن که ارزانی هنوز هپمچنان در سینه پنهانی هنوز چون مرده که در سینه بود حسرت جانش فلام آن سر زلفم که بر هم می‌زند" بادش ندانم تا کدامین سنگدل بوده است استادش دعای عاشقان هرجا که باشد پاسبان بادش ازین آتش که من دارم نگردد نرم " فولادش سرش گردی و پا بوسی؛ ولی ندهی ز من بادش می‌رسد خررشید اگر در نیم شب می‌خوانیش سرمه دیده کنم خاک کف پای خویش

۷۴۰

حسن فروشی به دل» ناز! فروشی به جان نظر ز دیده بدزدم چو بنگرم رویش دگر به دیده مرا خواب از کجا آید؟ ولی ز رويش اگر در جهان نماند شب رخی بر خاک می‌سایم کیّم من تا قبول افتد گذشت آنها که مستی کردی ‏ از بویش» صبا اکنون ای جفا آموخته از غمزهُ بدخوی خویش روی من از اشک و رویت از صفا آیینه شد نیست چون بخت وصالم بهر صبر از خون دل -دل من برد و نتوان یافت بازش -رویی چنان مپوش ز عّاق کاهل دل او حال پرسد از من و گربه دهد جواب هر که بر حال صاشقان خندد -گل زبیم باد زیر پرده می‌دارد چراغ خواست ابر یره" نگذارم می روشن ز کف برگ می‌ریزد ز گل» آن سروقد خواهد رسید؟" -جسم ما را ساخت همچون کاه آن ماه از فراق -بسی خواهسم که گنجم در دلت لیک -هستی ز فرق" تسابه قدم آرزوی دل دل بستمت به زلف و ندانستم اینقدر

۱. کلّیات: ناله

۳ همان: ز یک

۵ همان: می‌زند

۷ همال: تو

٩‏ ممان: گل دانم خزان خواهد رسید ۱ همان: این بیت را ندارد

ریاض الشعراء این همه ارزان مکن " قیمت کالای خویش که دیده نیز نخواهم که بنگرد سویش که شب نماند به صالم ز پسرتو رویش هزار شب نتوان ساختن ز هر" مویش نماز ناروای من به محراب دو ابرویش خرابم هم بهبوی خود که‌از من می‌دمد" بویش نیکویی نآموزی آخر از رخ نیکوی خویش روی خود در روی من بینءروی من در روی خریش هر زمان " یکجا نویسم نام او با نام خویش که دستی نیست بر زلف درازش از تشنگان دریغ ندارند آب خویش فویاه من ز گری؛ُ حاضر جواب خویش گسربه‌ای واجب است بر حالش آری آری» یباد طاقت نمی آرد چراغ کس به تاریکی روان از دست نگذارد چراغ میهمان آید به خانه چون که گل بارد چراغ چند کاهیم از فراق؟ آهاز فراق آهاز فراق "۱ محال است اینکه گنجد موی در سنگ۱۱ آب حیات رانده خیالت به جوی دل کز وی چنین دراز کشد گفتگوی دل

14 همان: سهل چنین هم مکن

۴ همان: گذشته‌ست آن که مستم کردی ۶ همان: هر دمی

۸ همان: ابرها تیره است

۰ همان: این بیت را ندارد

۲ همان: ای فرق تا

۷۱

روضة الخاء

گر خون دل خوری نکنم جز دعای تو خیز که عشوه! می‌دهد چهر؛ دلگشای گل - در حریم کعبه روحانیان یعنی که دل -رسته بودم مّه من چندگه از زاری دل تو همی آیی و صد غارتٍ جان از هر سو وقت آن است که دست من گریان گیری ۲ فتاق را شب یه مرن مین باه اکن شاد سر دایب تین رت ز تسو از گوشهة چشمی اشارت دل ار بیگانه گشت از وی * نرنجم مرا گویی که جانت از چه سوزد؟ بسماندم در بلاي دل که یا رب مگوییدم که دل نه پتند,بشتو قناعت کن به یک دلدار خسّرو من نخواهم برد جان از دست دل هسر که از دستانٍ دل غافل شود جاویدانسی دیده‌ای باید مرا بر رخم خوناب و در جان آتش‌است خواهم اکنون" پای در دامن کشسم

۱ کلیات: جلره

۴ هما: که فرو رفتم در گل ز ۶ همان: من ۸ همان: گفته بودم

زیرا که من به سوی توام نی به سوی دل عالم پیخودی طلب آ» خاصه که در هوای گل جز خیال دوست کس را نیست امکان دخول از نمکدان تو شد تازه جگر خواری دل در چنین فتنه کجا سود کند ياري دل؟ که فرو رفت به گل پا ز" گرانباری دل که ز عشقٍ تو جز اندوه* ندارم حاصل چه کنم» نیست مرا جبز یه تو خاطر مایل کسجاساوکجا جان وک جادل ز ماعتقل وزماجان وزمادل که‌باعاشق نباشد آشنا دل مرا جان شد بلاه جان را بلا دل بدا میچکس را مسبتلا دل که صد منزل ز من راه است تا دل که نبود هیچ صاشق را دو جا دل ای مسمانان» ففان از دست دل زود گردد داستان از دست دل تمابگريم جاودان از دست دل۷ این ز دست چشنم و آن از دست دل لیک جسانا؛ کی توان از دستِ دل

۲. همان: ببخودی خوش است ۳ همان: وقت آن است که دستی دهیء ای دوست به لطلف

۵ همان: تو بجز غصه

۷ همان: این بیت را ندارد

٩‏ همان: وین حکایت

۷۴۲

قوت پایی نداری؛ خسروا -برون آ اندکی» جانا که بسیار آرزو دارم مرا گفتی که ای خسرو چه داری آرزر از من؟ -مگر هر پارة دل را به دلداری دهم.ار نه ز دنیا می‌رود خسرو به زیر لب همی گوید بر آمد دودم از جان چتد سوزم زین دل‌پاره - سواره آمدی و صید خود کردی دل و تن هم به دامن می‌نهفتم گریه ناگه مست بگذشتی نهادم هرچه بود از سره سری ماندست اکنون بس۲ ملامت بر دل صد پارهٌ عاشق بدان ماند چه کیش‌استآخر ای خسرو که بی‌خوبان نبی یکدم ای از نسظرم رفته» نظر سوی که دارم؟ هر جا که یکی روی نکو جانٍ من آنجاست گفتی که تو این بیدلی از روی که دازی؟ انداز؛ من نیست که برگیرم از او چشم برونم از دل پر خون نمی‌روی آ چه کنم؟ به یک فسون که نمودی درآمدی به دلم بگو به طنز که خسرو مکن فراموشم ۲ عاشق شدم و مسحرم این کار ندارم مرگم ز تر دور افکند اندیشه‌ام این است -ببین که باز ببه دست که اوفتاد دلم هزار عهد بکسردم که ننگرم سویش آ

۱ کلیات: کمندٍ عقل ۳ همان: نمی‌شوی

ریاض الشعراء

تانهی سر در جهان از دست دل

وداع عسمر نسزدیک و دیدار آرزو دارم میشر نیست ورنه از تو بسیار آرزو دارم چه خواهم کرد با خوبان به این یک‌دل که من دارم دلم بگرفت از غربت» تمنای وطن دارم مسلمان نه دل دادم که آتشپاره‌ای دارم عنان عقل ! بگسستی لجام نفس توسن هم شدم رسوا من تر دامن و صد چاک دامن هم چو بار سر سبک کردی؛سبک‌کن بار گردن هم که باشد زخم شمشیر و بدوزندش به سوزن هم زمانی آخر از بت باز می‌مائد برهمن هم دل کنز تو ستانم» به خم موی که دارم؟ يا رب که چه بد آدمیم خوی که دارم؟ از روی تسبو دارم دگر از روی که دارم؟ کان چشم که برگیرم از اوه سوی که دارم؟ ز جان سوخته بیرون نمی‌شوی چه کنم؟ کنون ز دل به صد افسون نمی‌شوی چه کنم؟ کنم اگر بشوی؛ چون نمی‌شوی" چه کنم؟ فریاد که ضم دارم و غسمخوار ندارم انسديشهة این جان گسرفتار نسدارم مستاع کاسد خود را کجا نهاد دلم؟ چو پیش چشم من آمد نایستاد دلم

۲. همان: سری مانده مرا بر تن ۴ همان: به جان تو که فراموش نیستی نفسی

۵ همان: اگر چه می‌شدی اکنون نمی‌شوی چه کنم ‏ ۶. همان: رویش

روضة الخاء

۷۴۳

اگر به ناخوشی روزگار سوختگان بخت برگشت ز من تسا تو برفتی ز برم گفتم احوال دلٍ خویش نگویم به کسی پیش از این یک نفقسی بی تو نمی‌رفت به سر جان سپر ساخته‌ام ناوک مژگان تو را بی کل روی تو چون فنچه دلم تنگ آمد سروگفتم که به بالای تو ماند لیکن ۲ -ما دامن از بساط جهان در کشیده‌ایم فقر است و صد هزار معانی درو چو موی نه دست آنکه دست به زلف تو در کنم چندین شبم گذشت به تکرار نام او باده در اسلام اگر گوبی حرام؛ اين اسبتا کفز - قامتش از سرو نبود کوته ار یک‌جا کنند -گر رسم روزی به آن مه آشتاینها "کینم از در او مست بیرون آیم و در پیش خلق -فلک را کور بادا دیده مهر -غمی دارم که باد از دوستان دور

وه چنان افتد که یک شب مست در دست افتدم چون عسس بیدارم و سرگشته هر شب تا سحر نفسی برون نداد که حدیث تو نگفتم من از آن گهی که دیدم به دو چشم خوبناکت

۱. کلیات: دلت به ناخوشی ... اگر ۳ همان: زهره‌ام

۵ همان: ممکن نشد که

۷ همان: چون گدایان

دلت" خوش است همه صمر خوش مباد دلم کی بود باز که چون بخت در آیی ز درم؟ لیکسن از ببی خبری رفت به عالم خبرم بسعد از ایسن نسا ز فراي تو چه آید به سرم تاهمه خلق بدانند که من جان سپرم بیم آن است که بر خویش گریبان بدرم نتوانم "که ازین شرم به بالانگرم رخت خسرو به کوی قلندر کشیده‌ایم آن را گ‌ليم کرده و بر مسر کشیده‌ايم نه پای آنکه از سر کویت سفر کم روزی نشد که" لوح صبوری ز بر کنم کاین چنین نعمت خوریم آنگاه کفرانش کنم

ور بود کوته سر خوبشش به زیر پا کنم

هر چه باید خواهم و بخت آزماییها کنم

چون گدای نو" توانگر خودنماییها کنم

که نارد دوستان را دید با هم چه جای دوستان کز دشمنان هم

وندران مستی به دست آن زلف چون شب افتدم کانچتان مستی مگر ناگاه در دست افتدم سخنی نگفتم از تو که ز دیده در تسفتم به دو چشم خوابناکت که دگر شبی نخفتم

۲ همان: روزی ۴. همان: به کنج خراب خویش ۶ همان؛ روزی به تو نواشناییها ۸ همان: به ح درستی

۷۳۴

ریاض الشّعراء

- بس‌که بیرون و درونم همگی دوست گرفت -گفتند یناد مسی‌کندت دل نمی‌دهد -توای عزیز که با یوسفی غنیمت دان 32 آب دیده تد َ ق گشت و آه نز د‌ ان ات شم بصن ۴ -رخی که بر کف پای تو سیم تن مالم در آن شبی که کنم گشت کوی تو همه روز به یاد تو همه شب خون خورم؛ چو روز شود غبار کوی تو با خویشتن بُرَم در خاک حدیث وصل نگویم که گفته شد روزی زبانم تيشة فرهاد شد بر دهر سنگین دل -به محشر گر تو را پرسند خسرو را چرا کشتی وای که خونم آب شده چند ز دیده خون کثبم ای رخت چون ماه و از مه بیش هم غمزه؛ تو بر صف سلطان رَد کُشتم از جور و جفایت " خویش را

هر زمان گوبی که نوش من خوش است جان من از مت چنان شده‌ام کوه دردم تو را؛ گنه چه نهم خار منگرم که خسروم آخر

در فراقت زندگانی چسون نم عشق و افلاس و غریبی و فراق

من نبودم مرو سودای تو لیک

۱ کلیات: سينة ما

۳ همان:از دست جفایت

بوی بوسف دهد ار با ز نی پیرهنم کاین تهمت دروغ بر آن آشنا نهم که من ز گمشد؛ خود نشان نمی‌یابم ز تیر من چه گاید چو نم گرفت جانم دریغم آید اگر برگل و سمن مالم دو دیده را به کف پای خویشتن مالم ز بیم سنگدلان خاک بر دهین مالم عییر رحسمت جاوید بر کفن مالم ز بخت بد چه لگدها که بر دهن خوردم ز بس کافسانة شیرینِ خود بسیار می‌گویم چه خواهی گفت قربانت شوم تا من همان گویم کهسوخت جايٍ من؛ چند ز دل بلا کشم نفسته کردی سینهام! را ریش هم گپر نترنجی بر دل درویش هم بر تو آسان کردم و بر خویش هم گر ز خسرو پرسی ای جانء نیش هم که ز قمخوارگی به جان شدهام که اگر بر دلت گران شدهام گر" لام تو رایگان شبده‌ام باچنین ضم شادمانی چون کنم من بدینسان زندگانی چون کنم؟ با قضای آسمانی چون کسنم؟

۲ همان: خربان ۴ همان: که

ررضة الخاء

۷۴۵

مست حسنی» پاس لب فرماییم !؟ نرخ بوست " نیک می‌دانم و لیک -می‌خلی روز و شب اندر دل آزرد؛ من ای خردهند درین گوشی سخنهای کسی است - ابر بهار باران وین چشم خون‌فشان هم باز آکه شهر بی‌تو تاریک و تیره باشد خواهی به دیده بنشین؛ خواهی به‌سینه جاکن گسفتی‌به حسجت خط شد ملکیمن‌دل تور

-ای لمل تو عمر جاودانم

ددم رخ تو نکو نگردم

این تریی یا به خواب می‌بینم آن لحظه که در کشتن من تیغ پرآری پیش آن زلفي پسریشان تو آید یا رب من اگر بر در تو هر شبی افنغان نکینم گر دهم درد سر از ناله تو را تنگ میا" روزی از یاد رَخت پیش گلی خواهم مرد شکر گویم ز توه ای گربه که کورم کردی چند گویید ۲ که خسرو ز بتان چشم بدوز من و شبها و یاد آن سر کویی که من دانم ز بهر نیکوان عشاق سر بازند و من جان را

۱ کلبات: مست باشی: پاس چون فرماییم

۳ ممان: فغان

۵ همان: گر دهم دردسری تنگ میا بر من» از آنک ۷ همان: گویند

من که دزدم پاسبانی چبون کنم؟ بی درم بازارگانی چون کتم؟ به چه مشغول شوم کز تو فراموش کنم کی توانم که سخنهای تو را گوش کنم بلبل به باغ تالان» عاشق به صد زبان" هم در شهر بی‌تو نتوان» واه که در جهان هم سلطانٍ هر در ملکی؛ این زان ترست آن هم گرراست‌برسی از من.دل ملک توست "جان هم دل ده که ز بیدلی به جانم هربد که کنی سزای آنم یابه شب آفتاب می‌بینم خلقی همه سوی من و من سوی تو باشم آنچه از وی همه شب تا به سحر می‌بینم خویش را شهره و بدنام بدینسان نکنم نتواننم که تسو را بینم و اففان نکنم من همان به که گذر جانب بستان * نکنم تا نظر بازی از اين بیش به خوبان نکنم گر میشر شودم روی بدیشان نکنم دلم رفته‌است و جان هم می‌رود سویی که من دانم ذخیره می‌کنم از بهر بدخویی که من دانم

۲ هما: بوسه ۴ همان: جانان تویی و حان هم ع همان: بیش به بستان

۸ همال: چو کشتن رسم خوبان است. جان گر حیله می‌دارم

۷۶

می‌گذشتی و به سویت نگران می‌دیدم - توبی در پیش چشم دیده» هر سوبی که من درم به طعنه گوییم خسرو, توانی رستن از دستم ۲ -هر دم فم خود با دل انگار بگویم هر لحظه روم بر سر آن "کوی و غم خویش -توگر چه از غم من خوشدلی کنی؛ لیکن -گر با تو غمی گویم در خواب کنی خود را -گمره شده‌ام» ره سوی جانان ز که پرسم؟ برد از دلِ من نقش بتان سحر دو چشمت

نی طاقت متمزباردارخ

ای مه گله‌ای ندارم از تو

جاناء تن همچو موی باریک

در آب دو دیده از تو غرقم .گذشت عمر و دمی در رخ تو سیر ندیدم چر غنچه تا به تو دل بستم ای بهار جوانی می‌خواستم که روزه گشسایم نماز شام برداشت پرده از رخ و چون روزه فرض شد - دوش یاران روی ماو دلربایی دیدهام؟ گشت آن ذوقم که چون مرا گفتید * گفت -پسریرویی که من حیران اوییم" بگفتندش فلان مر از عمت؛ گفت

۱ .کلیات: همی خواهم تو را بینم» نظر سویی ۳ همان: هر شب روم اندر سر آن ۵ همان: دوش من روي چو ماه آشنایی دیده‌ام

ریاض الشّعراء

زار می‌مردم و در رفتن جان مي‌دیدم به خوبان دیدتم خو شد عجب خویی که من دارم توانم خاصه با این زور بازوبی که من دارم چون زهره آن نیست که با یار بگویم دیوانه صفت با؟ در و دیوار بگویم کات رتیه انز که و مر هن کون این دردٍ دل است آخر؛ افسانه نمی‌خوانم وز هجر بمردم خبر جان ز که پرسم؟ سحری که تو از دل بروی آن ز که پرسم؟

نی قسوّت انستظار دارم

از گسردش روزگ‌ار دارم

از زلف تسوبادگار دارم

امسسید لب و کسنار دارم رسید جان به لب و من به کام دل نرسیدم به هیچ جا ننشستم که جامه‌ای ندریدم سر بر زد آفتاب جهاتسوز من ز بام بر من نماز صبح به وقت نماز شام جان فدایش, گر چه بهر جان بلایی دیده‌ام. یاد می‌آید که من روزیش جایی دیده‌ام

به جان امد دل از هجرانٍ اوبم نخواهد مُرد چون من جانٍ اویم

۲ همان: لطیفه گوییم خسرو. توانی زیست در هجرم ۴ همان: چون نشود او با ۶ همان: مست آن ذرقم که دی از حال من گفتند. گفت

ررضة الخاء

۷۷

چو مُردم تشنه در وادی هجران! چو بر خسرو سیاست راند» گفتند -وقت دیدار تو خون آمد و چشمم بر بست -هر دم به خون دیدهٌ خود غرقه می‌شوم -مرا اگر چه به دست بلا فروخته‌ای گر ز تو بهر کشتنم جرم دروغ می‌نهی رخت آ ای نسازنین که می‌بینم گفتی از رویم آرزوی تو چیست؟ نتوان وصف هجر یار شنید؟ بسهر روی تسو دوست می‌دارم -باماسرراستی ندارند زبانن آن پسر ترکی و من ترکی نمی‌دائم - خواب ز چشم من بشا» چشم تو بست خوأب من تشنه به خون فتنهاعبس که بخورکخونمن فتنٌ چشم تو ستد خواب من شکسته را دل در آن زلف‌است عذرش مشنو ای باد صبا -درره عشسق از بلا آزاد نتوان زیستن دشمنی چرن عشق در بنیادٍ جان۲ افشرد پای آن گرانی دارم از غمها که با این لاغری جانٍ من آخر گهی از بیدلان یادی بکن هر شبی ماییم و تنهایی و زندايٍ فراق

۱ کلیات: هجر ۳ همال: رویت ۵ همان: تنم ۷ همال: دل

چبه سود ار چشسمة حیوان اویم کیی تول گفت من ساطان اویم بنگر از دیده فمدیده چه بر می‌بندم من خون گرفته با توکجا آشنا شدم هسنوز داغ فسلامیت بسر جسبین دارم حیف بود ز بهر جان دعوی بی‌گناهيم جان مستانده چسنین که می‌بینم آرزرسم هسمین که می‌بینم من سیچاره بین که می‌بینم هر گل و یباسمین که می‌بینم این کسج‌گلهان مسو پسریشان چه خوش‌بودی اگر بودی زبانش در دهان من تساب نمانده در دلم زلف تو برد تاب من دشمن آب دیده‌ام بس که بریخت آب من فتنه چو خواب کم کند بهر چه برد خواب من مویه موی او بجوی و بند بند او ببین تا غمش در سینه نبوده شاد نتوان زیستن بسر امیلٍ صسبر بی بتباد نتوان زیستن سای من بر زمین و آسمان آید گران ور به انصافی نمی‌ارزيم بیدادی بکن گر توانی از فرامش گشتگان بادی بکن

۲ همان: که با تو ۴ همان: نتوان رنج عشق او بشنید ۶ همان: خواب مرا به عهد تو

۷۴۸

ریاض الا

مه چو بینم؟ چون ز مه روی تو نتوان بافتن آفتاب ار گم شود در سایةٌ گیسوی تو -کمترین بازی‌است اندر عاشقی جان باختن روزگار آشفته‌تر يا زلف تو یا کار من -اگر از فنروغ رویت بدمد سپیده ناگه وگر از سیاهی شب دل نمازکت بگیرد - چه بلاست از دو چشمت نگهی به ناز کردن؟ تو بخسب ای ستمگر که مرا چو شمع خو شد! به جفات دل نهادم: بکن آنچه می‌توانی ای باد بوی یار به این مبتلا رسان ما چسون نمی‌رسیم بسدان آرزوی دل شب خواب دیدمت به بر خویشتن ولی -بسرداشستن نسظر ز نگاری نمی‌توان از چون تو گل چگونه کسی ۲ آستین کشد -ز زلف تو مگر" فتنه بسر میان بستن دل پر آتش من زان به زلف بر بستی -دریغ صحت دیرينهة وفاداران -وقتی" اگر به سوختة محنتی رسی دشمن گرت ز پستی همّت لگد زند - آمستین یسار و آنگه خون من

۱ کلیات: اين غزل را ندارد

۲ همان: چشمت نظر نباز کردن ۵ همال: زنده

۷ ممان: گل بگوی که

همان: روزی

گل چه جویم؟ چون ز گل بوی تو نتوان یافتن تا چراغی نبود از روی تو نتوان یافتن! در بساط پاکبازی کفر و ایمان باختن ذره کمتر با دهانت یا دل انگار من ۲ گرهی ز زلف بگشاء شب ما درازتر کن ز عذار طرّه بر کش: شب تیره را سحر کنن موه را گناد دادن؛ در تیه تاه یره همه روز مرده* بودن» همه شب گداز کردن چه کنم نمی‌توانم ز تو احتراز کردن چشم مرا" ز خاک درش تسوتیا رسان یارب تو آرزوی دل مابه مارسان آن بُخت کو که راست شود خواب عاشقان ور نیز می‌توان ز تو باری نمي‌توان دامن کشیدن از سر خاری نمی‌توان ز من به یک سر مویت همه جهان بستن که بس عجب بود آتش به ربسمان بستن خوش آن نشاط و تتقم که بود با یاران

بسر آتش نهفتة "" او دل سپند کن

تو خاک راه شو و همّت بلند کن

شاد باش ای طالع میمون من

۲. همال: این غزل را ندارد

۴ همان: تو پخسپ خوش که ما را ز غمش چو ... ۶ هما: در چشم من

۸ همان: کمر

۰ همال: درونه

روضة الخاء

کاری افتاده است با شیها مرا صبوحی کرده از مجلس برون آی گر چه ز خوي نازکت سوخته گشت جان من بسکه تو شوخ و دلبری؛ گم شود ار دلٍ کسی گر دهیم به جان امان نزل غم " تو عمر من خون دل من آب شد از پی روی شستنش من خود ز زهر درد تو" در تلخی جان دادنم* یک‌دم فراموشم نه‌ای گر چه نیاری باد من - سواره ایبنک آن سرو روانم می‌رود بیرون کمر بگشای ای کافر که دینم می‌شود فارت -چشم است پا رب آنچنان يا خود بلای جان من شوخ و مقامر پیشه‌ای؛ فتّال ر بی‌اندیشه‌ای هر روز آبم سوی تر؛ دل جویم از گیملوی تو از غارتِ خوبان مرا جانی رها شتّد,ممتلا ای گنج دلها هستیت؟؛ در قتل چابک دستیت هجرم بکشت و شرق هم؛ روزی نگفتی از کرم گفتم یا در خانه‌ام» بر بوسه ده پروانه‌ام با عاشقانِ تدگدل زینسان منه در جنگ دل خیز ای صبای مشک بو؛ بر گلرخ من راه جو چشم را در ملک خوبی شحنة بیداد کن

۱ کلیات: ناتوان

۳ همان: از پی این جوان من ۵ همان: کندنم

۷ همال: جور است

٩‏ همان: مستیت

۷۹

تو بخسب ای بخت دیگرگون من

بستان را چاشتگه بازار بشکن

سوی تو می‌کشد هنوز اين دی مهربان! من گرچه که دیگری رود بر تو بود گمان من ور کشیم به رایگان گرد سر تو جان من خواب نمی‌رود هنوز از سر نوجوان من ابرو ترش کرده مروه ای ترک خشم آلود من انصاف حسنت می‌دهم با آنکه ندهی داد من بگیریدش عنان ‏ کز کف عنانم می‌رود بیرود عنان گرد آره ای خونی که جانم می‌رود بیرون جمدست" زانسان دلستان یا غارت ایمان من بخونی * چو شیر بیشه‌ای» صیدت دل قربان من کان دل که دارد موی تو؛ بوده‌است وقتی زان من تو شوخ دیگر از کجا پیدا شدی بر جان من؟ درد من آمد مستیت؛ دیوانگی درمان من چون‌است در شبهای غم. آن عاشق حیران من؟ من عاشق و دیرانه‌ام تا نشنوی فرمان من "۱ آخر بترس ای سنگدل» ز آه دل پیران من حال من مسکین بگو در خدمتِ جانان من غمز؛ خونخواره را بر جاودان استاد کن

۲ همان: ره

۴ همان؛ ز دست هجر تو ۶ همان: بگیریدیش او

۸ همان: خونین

۰. همات: این ببت را ندارد

۷۵۰

ناله را هر چند می‌خواهم که پنهان بر کشم دل به زلفت بستم ار در بندگی در خورد نیست حسرت رویت هلاکم کرد از بهر خدای من نام زانها که خواهم از وفایت ! سر کشید سین من کوه در دست و بناخن می‌کنم منم و جان و دل خسته و چشم پر خون بی‌قراری همه بیرون و درونم بگرفت ماه هلال ابروی من عقل مرا شیدا مکن گه زلف سوی رخ بری» گه خال زیر لب نهی گفتم که از گیسوی تو زثار خواهم بست؛ گفت -شدم از دیدنش دیوانه و دل -جانم بگداز آمد و کو آن همه عشرتها گریهُ چشم من نگره شور ندارد آب جو ز آتش عشق سینه‌ام» سوخته گشت جانا من -هر چند بینمش هوسم بیش می‌شود آفت زهد و تیه شد رک شرایخوار من ای جو تویی نخواسته پهلوی من نشین دمی رغبت اگر نمی‌کنم ساقی خون خود شوم -اینها که تو می‌کنی برین دل

تن شکر چه‌سان بود" لب بگشا که همچنین هرکه بگویدت کهگل خنده چگونه می‌زند

۱ کلیات: جنابت ۳ همان: زین سو ۵ همان: کفر هم ۷ همان: تنگ نبات چون بود

ریاض الشّعراء

سینه می‌گوید که من تنگ آمدم فریاد کن ای سرت گردم؛ بگردان گرد سر آزاد کن روی بنما و دل درمانده‌ای را شاد کن خواه فرمانٍ ستم فرمای و خواهی داد کن آنکه خسرو بود نامم ‏ بعد ازین فرهاد کن کس نبرسید که چونی تو و احوال تو چون نه درون است قرارم همه شب نی بیرون غمزه‌زنان بیرون " میاء آهنگ جان ما مکن جان دارد آخر آدمی: چتدین بلا یکجا مکن در کفر اگر* صادق نه‌ای؛ زار را رسوا مکن همی گوید که بار دیگرش بین شبهای,دراز آمد و کر آن همه خواب من نالاازاز مسن شنی داد ندارد ارشتون چان یه چه‌سان برون روده چون تو نمی‌روی برون روزی درین هصوس رود البتّه جان من یار گر اوست کی بود توبه و زهد کار من تتابشیند از درون آتش انتظار من مسطرب رایگان تو نالا زار زار من ؟ از دل نشسود به روزگاران آب حیات چون رود خبز و بیا که همچنین غنچه شکُرین خود باز گشا که همچنین

۲. همان: آنکه نامم بود خسرو ۴ همان: پیش لب ۶ همان زیروار من

روضة الخاء

(شی

هر که بگویدت که جان چون بود اندرون تن؟ وربه توگویم ای پسس کت به کنار چون کشم چندانکه در تو بینم چشمم نمی‌شود سیر عجب که یک نفس از جان من روی بیرون مسلامتت نکسنم گسر جفا کنی؛ آری -تواز برای جانی و جان از برای تو - خونی ز چشمم می‌روده در انتظار کیست این؟ دل کز بتانٍ بوالهوس آورده بودم باز پس گلگون از انگیخته؛ مشکین "کمند آودخته - بدینسان کز غمت بر خاک دارم همر زمان پهلو نو خوش می خسب‌کز خواب‌جوانی بس‌که سرمستی خون گسریم ار چه از ستم بیکرانا و اسرو ترش مکن که شود کشته عالمی گفتی که خسرو آنْ می‌است این چه دولت‌ابت -کس چون کند* ز گیسوی همچون کمند تو آسوخت چشمهای مرا گریه‌های تلخ -تو آگه نی و من با تو بدینسان عشق می‌بازم ای تو به جای جانْ مرا؛ نیست کسی به جای تو باد بر آستان تو خاک همه۲ وجود من

از حسلٍ خیال تو با دلٍ خود به حیرتم! -نیست گمان غمت چون که به بازوی من

۱ کلیات: ببند بر میان ۳ همان: گیسو ۵ همان: حهد ۷ همان: شده

یک نفسی بیا نشین در بر ماکه همچنین تنگ پند هر طرف بند قبا که همچنین چون دیده گدایان از خوان پادشاهان چنین که خوی شدت در میایٍ جان بودن رهانمی‌کندت حش مهربان بودن من از بسرای دردم و درد از برای من تیری به جانم می‌خلد از خارخار کیست این؟ باری دگر دزدیده کس؛ بنگر که کار کیست این؟ دل پست و خون ریخده چابک سوار کیست این؟ ز آهن بایدم ای سنگدل نه ز استخوان پهلر به هر پهلو که می‌خسبی نمی‌گردی از آن پهلو هم خاک روم از مژه بر آستانٍ تو زیین چساشنی که می‌نگرم در مان تو یعتی مستم که می‌گذرم بر زبابٍ تر جبایی که آن کمند بسود پای‌بند تو دزدی ده * خسنده‌های لب نوشخند تو که خود راگه‌گهی دشنام گویم از زبان تو عمر اگر وفا کند. جان من و وفای تو تا به طفیلٍ آستان بوسه زنم به بای تو گلخنیی چرا کشد هودج کبریای تو گوشه گرفتم ولی؛ گوش اسروی تو

۲ همان انار ۴ همان: خسته ۶ همان: در دیده

۸ همان: غیرتم

۷۵۳

آیین‌تو جان! برداستای چشم شهری آ سوی تو گر من نمانم» ظن مبر کز کوی تو دامن کشم نیست امید کز توام یک گل بخت بشکند دل ز من بستانی و گویی نمی‌دانم که برد گفتی که بدین زاری از بهر که می‌میری آن کیست که می‌آید صد لشکر دل با او بی صبح شبی خواهم کو را غم خود گویم عاشق و دیسوانها سلسلاً یار کو عشق چو روی آورد؛ گر تو غم جان خوری" آه که رویی چنان؛ روزی این چشم نیست «بسپرس ایسن ناتوان را؛ پیش از آن دم۲ به دل گویم که اینها" خواهَمّش گفت خواهید تا چو من نشوید از بلای عشت" ای خال و خط و زلف تو آرایش ذییده در عشق تو بدنامم و از وصل تو محروم رفتن به چه ماند به خرامیدن طاووس هر لحظه به سویم کند از غمزه اشارت دنبال خودم می‌کشد آن نرگس جادو تا صبح سخن بوالعجبم می‌شنواند -ای که در دیده درونی و در آغوش نه‌ای

۱ کلیات: دل

۳ همان: روی

۵ همان: سینه ز هجران بسوخعت ۷ همان: پیشتر زانک

٩‏ همال: هجر

ریاض الشّعراء

خوی تو مردم شتناست: ای من غلام خری آ نو

با باد همراهی کند خاک من آید سوی تو عمر بباد می‌دهم بیهده در هوای تو این چنین یکبارگی هم جان من نادان مشو وال که برای توه بالا که برای تسو درویش جسمالش ما سلطان دل ما او من گریّم؟ او خسندد؛ تسنها من و تنها ار دل ز تب غم بسوخت" شربتِ دیدار کو دوسستی جان بود؛ دوستی بار کو دیده بی‌خواب هست. دولت بیدار کو که پسرسی خلق را کان ناتوان کسو چم او پسیش نسظر آیسده زبان کسو در خسن نگسه کسنید و بسبینید سوی او گر دیدمپسی دیده و مثل تو ندیده "۱ گرگ دهن آلودٌ سوسف نسدریده دیدن دنه کرنه اهیوی رمیده جان می‌طلبد از من شمدیده به دیده فسریاد از آن نسرگس دنسباله کشسیده خسرو به همه عمر تسصیحت نشتیده

هم به یادٍ تو که یک لحظه فراموش نه‌ای

۲ همان: خلقی

۴ همان: گویم

۶ همان: آه که دعری عشق» پس غم جان چون بود ۸ همان: که غمها

۰ همال: این غزل را ندارد

روضة الخاء

۷۵۳

گر به آفوش بریزند گل اندر بر من سر آن دو چشم گردم که چو هندوان رهزن من که به نامش کمم ۰ وصف جمالش بگری -از غمزه پیش چشم صفی بسرکشیده ییا شبی بر من سرخوش از شراب شده بسانٍ طفل کز آواز خوش به خواب رود -ای فراق تویار دیرینه درد تسو میهمانٍ هر روزه غرق خونم که می‌خلد هر روز گاء گاهی خراٌشی نکنی چندگاهی خلاص یافته بود وه که باز آمدی و خسرو را - دیریست‌کای گلبرگ تر بر روی من خندال نه‌ای زلف دو ناهت چیست‌این؛ زبر کلاهت چیست ابن؟ چون در تو می‌دارم نظره از چیست زینسان چشم تر زیسن پیش بودی هم‌نفسباکنو‌نم‌بیم ۲ به‌کس -ای از گل تو مارا در دیده خار مانده تا بوکه چون تو ماهی بینم به طالع خود تن موی گشت و گه گه زان می‌کنم عزیزش فصد جانم می‌کنی چون دشمنان در بناگوش تو سر در کرده زلف ای غمزه؛ُ خونریز تو خونم به انسون ریخته ۱ کلیات: کتم

۳ همان: نمی‌مانی ۵ همان: اندر

آن همه خار بود چون تو در آغوش نه‌ای همه را ز نوک مژگان زده بر جگر کناره ضرق یک قطره را غوطه به دریا مده ملک جهان بگیر که لشکر کشیده که بسهر نقل تسو دارم دلی کباب شده ز آه و ناله من بخت من به خواب شده داغ تسسویبادگار دیرینه بر دلم خارخار دیرینه بر سر خاک سار دیرینه با ۱ کارویتار میرم ببردی از دل قسرار دیسرینه هستی جوان " و خوبرو: زان در وفا چندان نه‌ای چتر سیّاهست چیست این:گر بر دلم سلطان نه‌ای؟ آخر ندانی اینقدر؛ زانگونه هم نادان نه‌ای خسرو همان بنده‌است و پس تو آنکه بودی آن نه‌ای وز خار" فمز؛ تو جانم فگار مانده هر شب به گریه چشمم انجم " شمار مانده کنو وافب تنوست مبا را این یبادگار مانده دوست می‌دارم تو را با ایين همه افسون چشم ساحرت " زینگونه در خون ریخته

۲ همان: لطیف ۴ همان؛ رز نوک ۶ همال: کافرت

۷۵۴

ریاض الشّعراء

هرکس‌که باشد | بارتوه حبران شود" در کار تو دل آبرویم چندگه می‌داشت از عرّت نگه۳ ای کرده خسرو را زبون» حالش نپرسیده که چون از خطت مشک بر اطراف سخن بیخته‌ای بر رخت زلف گرانبار چرا افتاده است؟ -از توهسر روز گسرفتار بلای دگرم -رویت درون پرده و صد پرده چاک ازو ای عشقت آتشی به همه شهر در زده تو تیغ جور بر سر من می‌زنی و من ای شوخ" هر کجا لب خندان گشوده‌ای آب حیات مسی‌گذرد" بسر زبان تسو منک ندیده‌ای به چشم نیک مرا سر پر" " خمان شب به کنار که بوده‌ای؟ ماراز اشک صد جگر پاره در کیتار شم آهزانه که خنیرت ۲" کنند شکار منم امروز ز روی چو تو یاری مانده رفته از پیش نظر نقش نگاری و مرا۳! بوستانی که درو جزگل بی‌خار نبود

۱ کلّیات: تا هر که باشد ۳. همان: ای آتکه گردون چندگه می‌داشت در خونم نگه ۴ همال: زین هر دو چشم ررسبه شد اینک اکنون ريخته ۵ همان؛ هرگز نپرسیده "

ای زیر لب گفتار تسو در باده افیون ربخته آن را دو چشم رو سیه در راهت اکنون ریخته ‏ خون کسرده دل را از درون» وز گریه * بیرون ربخته یا بنفشه است که در دامن گل ریخته‌ای گر نه از هر خم مویی دلی آویخته‌ای تسو چه دانی؛ که بدین روز گرفتار نه‌ای خرّم کسی که روی خود از او نموده‌ای وان آتش از درون مسن شعله در زده آیم همی به کوی تو هر روز سر زده از دل بساگره که به دندان گشوده‌ای گویی ده ان" چشسم؛ حیوان گشوده‌ای سینت به جان ز پی چشم بد دعاکرده لبها نگاره هسمدم و یار که بوده‌ای؟ اي" پاره جگر به کسنار که بوده‌ای؟ ای آهمری رمیده شکار که بوده‌ای؟ باد؛ صیش ز سر رفته خماری مانده بر رخ از خویٍ جگر نقش و نگاری مانده چون توان دید گلی "۲ رفته و خاری مانده

۲. همان: بیخود شود

۶ همان؛ دیده

۷ همال: تو شوخ ۸ همان: می‌رودّت ٩‏ همان: ره‌اب ۰ عمان: سر در ۱ همان: تو ۳. ممان: شپران ۳. ممان: نگار زیبا ۴. همان: که گل

ررضة الخاء

خلق گویند که چونی ز فراقش خسروا؟ - شهری است معمور و درو از همر طرف مه پاره‌ای هر کس که با ار می‌کند دعوی حسن از نیکوان رصفش تعالی الله چسان گویم من آزرده جان آن مه برآید هر زمان از طرفب بام دیگران؟ او کافری مردم کُشی» شوخی بلائی آفتی شانه چرا به مو رسدت. وه که ارّه باد -گذشت از شب درازی شسبم سرسم که ناگاهان دل را روا کن حاجتی ای راحت جانْ همه زاروی چون مهتاب شب.یکدم‌نکردم خواب‌خوش ای صد شکست زلف تو را زیر هر خمی موبی شدم در هجر توگرگویی ایتقدر جانا؛ دگر به پسرسش "۲ بسیماريم میا چون درد کهته در دل من بادگازتومیت گر بی تسو در بهشت برندم زنم ز آه -ای چهره؛ زیبای تو رشک بتانٍ آزری هرگز نيامد در نظر صورت ۲" ز رویت خوبتر آفاق را گردیده‌ام» مهر بتان ورزیده‌ام

۱. کلیات: که بی او به چه سانی خسرو ۳ همان: اين بیت را ندارد

۵ همان: به بخت ما نشد

۷ همان از حدٌ

همان: وز هر خمیش

۱ همان: نمی

۳ عهمان: نقشی

۵ همال: حوری ندانم

۷۵۵

چون بود بلبل نالان؟ ز بهاری مانده مسکین حلم صپاره وذر دست هر مه پاره‌ای باید ز سروش قامتی؛ وز برگ گل رخساره‌ای آن تن چو سیم و اندران, آن دل چو سنگ خاره‌لی۳ هرگز تشد بخت مرا" طالع چنین سیّاره‌ای من بیدلی سرگشته‌ای از خانمان آواره‌ای؟ بر فرق آنکه بهر تو این شانه ساخته درین شبهای بی‌پایان شوم یک روز صد ساله یعطق کیش مت از تو نخوردم آب خوش:ای آب حیواْ همه وز درهمیش؟ مانده به هر گوشه درهمی کاین از پي من است؛ نگنجم به عالمی تسم که در دل آیدت از دیدنم غمی ۱۱ روزي مسباد ۲" دردٍ مرا هیج مرهمی آتش در آن بسهشت که گردد جسهنمی هر چند وصفت می‌کنم» در حسن از آن زیباتری شمعی *" ندانم یا قمره فرزند آدم*۲ با پری بسیار خوبان دیده‌ام؛ اما تو چیزی دیگری

۲ همان: مسکین

۴ همان: زینسان که ماه عارضش شد آفتاب دیگران ۶ همال: این بیت را ندارد

۸ همان: جانا؛ رران کن راحتی

۰ همان: گر حان رود تو پرسش

۲ مهمان: با رت

۴ همان: شمسی

۷۵۶

عالم همه یفمای توء خلق جهان ! شیدای تر ای راحت و آرام جان؛ با فد چون سرو روان خسرو غریب است و گدا افتاده در شهر شما ای کاش مرا با تو سر و کار نبودی شرمنده نبودی اگر از ریختن خون -به فراغ دل زمانی نظری به خوبرویی! نفسم به آخر آمد؛ نظرم ندید سیرت به خدا که رشکم آید به رخت ز چشم خود هم مکن ای صبا مشش سر زلف آن جوان را بهاری این چنین خرّم, مرا آواره‌دل جایی ز هجران خون همی گریم؛ نروید جز گیاه غم به خاری کز جفایت می‌خلد در سینه خرسندم کباب خام سوزم را حریفی چاشنی داند -ای رفته در غریبی» بازآً که عمر و جنائی در راه تسو بسمیرم؛ گر چبه تو را نپینم رفستی و از فراقت "بر لب رسید جانم -گفته‌ای من باشم اندر سینه‌ات‌با جان‌تو -تو مست خواب چه دانی که نا چه می‌گذرد -ای ز غبار توسنت؟ یافته دیده روشنی وه که ز آتش

غمت دود" برآمد از دلم

۱. کلیات: خلتی همه

۳ همان؛ آن زلف نگون تو

۵ همان: جستجوبی

۷ همان؛ رفتی و ز آرزویت

٩‏ همان: خنگ تو

۱ همان: ز شرق چون تویی دود

ریاض الشْعراء

آن نرگس رعنای تو آورده رسم " کافری زینسان مرو دامن کشان کارام جانم می‌بری باشد که از بهر خدا سوی غریبان بنگری تا دیده و دل هر دو گرفتار نبودی زینسان سر زلف تو" نگوتسار نبودی به از آنکه چتر شاهی همه عمر های و هویی به جز این نمائد ما را هوسی و آرزوبی٩‏ که نظر دریغ باشد به چتان لطیف رویی که هزار جانٍ خسرو به فدای تار مویی من و کنج غم و هرکس به باغی و تماشایی چنین ابری معاذالّه اگر بارد به صحرایی اگنر آ, نخل بالایت نمی‌ارزم به خرمایی که‌از سوز جگر روزی چو من پخته‌است سودایی پا خود چبو عمر رفته باز آمدن ندانی؟ بساری خسلاص یابم از ننگ زندگانی باشد" که زنده یابی باز آی اگر توانی شرم بادت خویش را با جان برابر می‌کنی بر آن دلی که به شبهای تار می‌گذری چند به ناز و سرکشی کرده "۲ هلاک من تنی یار نهای تو فتنه‌ای ۲[ دوست نه‌ای تو دشمنی

۲ همان: کیش

۴ همان: ماهرویی

۶ همان: آن پریوش

۸ همان: مانا

۰ همال: چند به شرخی و خوشی کرد ۲ همان: خوب نه‌ای تو آفتی

روضة الخاه

۷۵۷

باده خورد به" دامنم؛ پاک کن آن دهان و لب دعوی مهر وانگهی بر دلٍ ريش خنده‌ها؟

در دیده خیال خواب داری

تزی خطّت به حال * خویش است

خونریز که گر بپرسدت کس

گفتی کنمت به فمزه بسمل سمن داری به زیر سبزه با خود یاسمن داری از آن زلف و دهان خوش سلیمانی مکن دعوی به زلف کافرت دارم دل مزمن۸ مزاج خود نورا چون آب‌حیوان عارض و سا پیش" تو مرده خط سبز از پر طاووس می‌سازد مگس زانت لب شیرین به خسرو ده.مبادا خط فروگپرد ای بی‌غم از دل مسن» بسیار شد تصدایی دانی ۲۳ چگونه باشد شبهای دردمندان نزدیک شد که جانم از ضعفي غم بر آید؟! -صبا آمد ولی بوبی از آن گلزار بایستی ز خوبی آنچه باید نازنینان را همه داری

۱ کلْیات: می بخور و به ۳ همان: بر دل خسته رخنه‌ها

تا نکنيم بمد ازین ۲ دعوی پاک دامنی ریش دل است" آخر این؛ چند نمک پراکنی

برلب انر شسراب داری*

هر چسند در آفستاب داری

در هر مسژه صد جواب داری

بسم ال اگسر شستاب داری رخی داری به از مر دوه نه آن داری نه این داری۷ جنیبت تند می‌رانی؛ ندانم با که کین داری که هم دیوت به فرمان است و هم انگشترین داری به زثاری بدل کردم همه اسباب دینداری چه حاصل از چنان عارض * ۲ که مارا این چینینداری وها کن تا مگس رانم که در لب انگبین داری شکر درکام طوطی نه؛ که زاغان در ! کمین دلری چون من ز پا فتادم با من چرا نیایی ۱۲ آنکس که خفته روزی بر بستر جدایی ای دستگیر جانها» آخر بو کجایی؟ چه باشد بوی۵" گل ما را نسیم یار بایستی و لیکن از وفا خالی بر آن رخسار بایستی

۲ همان: تا نکنم از اين سپس ۴ همان: ریش من است

۵. همان: بر لب اثر شراب داری / وز غمزه خیال خواب داری

۶ همان: به جای

۸ همان: کافر

۰ همال: چه سودم از چنین رویی

۲. همان: شادی به رویت ار چه بر غم کنان نیایی ۴. همان: در حسرت جمالت جانم به لب رسیده

۷ همان: هم این داری؛ هم آن داری

٩‏ همان: اب حیوان روی و عاشق پیش ۱ همان: زاغ اندر

۳ همان: داند

۵ همان: چه باشد از بوی

۷۵۸

-مرا جان در وفاداری بر آمد -رفتار توست آفت جانها غریب نیست -به عشوه صیش مرا تلخ می‌کنی هر دم من که از خود بر تو غیرت می‌برم -من بیمار را گفتی که زود آیم به بالینت - دعای بد نخواهم کرد لیکن این‌قدر گویم -فلام طرّ؛ُ مسر ول هندوانه اویم -نیست دلی که هر دمش آفت دین نمی‌شوی می‌نگری در آینه, من ز قرار می‌شوم چو خواهی از پی نامم زبان بگردانی خوش آن زمان که بری نام عاشقان, وانگه مسواره مسی‌روی و تسیر آه می‌بارد غلام اویم " و گر بینی آن رخ ای زاهد بر سر کوی تو دانم که سگان بسیازند شرمسارم ز گران جانی خود زانکه نماند -نفسی به آن نگاری گذرد به شادمانی مکن ای امام مسجد. من رند را ملامت گر ز جا می‌روی از آینه دیدن چه عجب - ای غنچه را بربسته لب شکل و دهان چون تویی

روزی من دیوانه‌وش, بر باد خواهم داد جان

آنزدل که رفت از دست‌منگفتمکه داند تا چه شد؟

انداز خسرو بود" کید بر آن لب ذکر او

ریاضص الشعراء

هسنوز انسدر حسق من بسدگمانی کز زلف پای خویش به زنجیر می‌کنی مکن که خر شردت این چنین به بد خوبی چسون توانم دسدنت بادیگری طبیب من از آن ترسم که دیر آیی و جا بینی که با رب مبتلا گردی چو من روزی به هجرانی که هست هر خمی از موی او شکنج؛ُ جانی مهر فزون نمی‌شود تا تو به کین نمی‌شوی گر چه تو نیز می‌شوی لیک چنین نمی‌شوی هار بسار زبان در دهان بگردانی! که نام من به لب آید؛ زبان بگردانی تلو آن نه‌ای که ازبنها عنان بگردانی غلام تسو شوم ار چشم از آن بگردانی نییک ببنمای وفادارتر از من دگری ببر سر کوی تو بسیارتر از من دگری مفروش آن نفس را به حياتٌ " جاودانی تو به شهر می‌پرستان نرسیده‌ای» چه دانی؟ عجب این است که چون باز به جایی آبی چون لاله خون کرده دلم سرو روا چون توبی دست تظلم دز زده اندر عنان چون توبی من صد گمان بد برم» ار میهمان چون توبی یعنی که نام چون منی؛ بس بر زبان چون توبی

.کلیات: چو لب زنی به می و در مبان بگردانی / من آن شراب نگویم که جحان بگردانی

۲. همان: ردیم ۴ همال: گفتم نداند

۳. همان: لذتش را به حیات ده ور و

روضة الخاء

-مست آمده‌ای باز مهمان که بردی؟ ای بسار جد! ساندهه دلٍ تنگ که بجُستی؟ جانٍْ دگری؛ در تس نالان که رفتی؟ می دوش کجا خوردی و ساغر به که دادی؟ آراسته و مست در آضوش که خفتی جعدت که کشیده‌است و لبت را که گزیده‌است؟

-هرا تا چند ازا خود دور داری؟ روا باشد که با آن روی چون شمع مسیان داری چو زنبورانٍ کافر

- افسرس بود جور تو بر هر دل و جانی ای ز رویت چشم و جان " را روشنی گفتی ایسمن شسوکه من زان توام

چیست کز دستم نمی‌نوشی شراب؟

-نکسودی رد مسا وم نه مردٍ عشق بودم من و لیکن مرا این ماجرا از دیده با توست جان می‌رودم برون؛ غم نیست دود از دل صاشقان بر آورد هر شب منم و خیال زلفت من دانم درد جان به عشقت

از دوسستي توب‌اتوانم

۱ کلّیات: مرا چند آخر از ۳ همان: چشم جان

۷۵۹ دانم شکریه در شکرستان که بودی؟ ای بوسف گم گشته به زندان که بودی؟

کانْ نمکی بر دل بریان که بودی؟ در ظلمت شب چشمه حیوان که بودی؟

این بخت کرا بود و به فرمان که بودی؟ پیش که نشستی شب و مهمای که بودی؟ دلم زار و تسسستم رنسجور! داری شب تاریک مسابسی نور داری مه ک‌افرتر از زنبور داری من دانم و من قدر جفایی که تو داری زلف مشکن تادل من نشکنی هد توبد صهد؟ و آنگه ایمنی ژوشسنم شسد تشن خمون مسنی گدایلی در دلم شیرین تو کردی مکس را طعمةٌ شاهین تو کردی چنینم بسی‌دل و بی‌دین تو کردی غفم نیست که تو درون جانی حسسن تسوز آتش جوانی شهای دراز پ‌اسبانی هر چند تو قدر آن ندانی ای دوست بپرس اگر تسوانی

۲. همان: دلم را در هم و رنجور ۴ همان: عید بر عمر است

۷۶۰

تا داشت دلم طاقت بودم‌به شکیبایی امروز که جان دارم» بخشودنيم جانان در زوایهٌ محنت دور از تو چو رنجورن گفتی که شکیبا شو تا نوبت وصل آید -او بد کند ز شوخی من جز نکو نگویم -یک ره تو را نبینم» پس پیش تو بمیرم تن من چو موم از آتش؛ بگداخت در فراقت به دلم چو سنگ خارا تو هنوز همچنانی ای قامتت چون شاخ گل» از برگگل خندان‌تری گل داشت لختی ؟ بوی نو آمد به دعوی سوی تو گفت منّت بادٍ وزانء در جور تومن لب گزان٩‏

ریاض الشعراء

چون کار به جان آمد؛ زین پس من و رسوایی چون جان بدهیم فردا آنگاه ببخشایی ۲ تسنها مستنم و آهسی» آه از غم تسنهایی تو بیش نظر وانگه امکان شکیبایی! چون گویم اينکه بر من بد می‌کند نکویی من بیش ازین ندارم در عالم آرزوبی سر آن کرشمه گردم چو به کستنِ من آبی نفروشم آن نفس را به حیات جاودانی چون لاله تر نازکی» چون سبزه " بستان تری از آفتاب روی تو شد خشک با چندان تری

خوبی و رعنایی از آن؛ هر روز بی‌فرمان‌تری

رباعیّات

یارب به در تو عذرخواه آمدهام زانجا که سپید کاری رحمت توست -هر چت برسد به که ز یزدان دانی هر چیز که سلطان دهدت از حق دان هر کس که به ظلم کردن آموخته شد پروانه که بر شمع زد افروخته شد ای بسرده به چسرخ رایت والا را چون تو کف دست خویش دربا سازی -ای گساه شکار کردنت شیر ژیان

۱ همان: تا داشت به جان طاقت ۳ همال: سرو ۵ همان: گفت منت آید گران» وز همچو من تو بر کران

وز سمل بد خود به پناه آمده‌ام بپذیر سراکه رو سیاه امدهام هیب است که لطف خلق احسان دانی تی آنکه حقت دهد ز سلطان دانی از ناوک مظلوم دلش دوخته شد بر سوختگان هر که بزد سوخته شد وی بنده خود کرده جم و دارا را یک دم چوکف دست کنی دربا را شد جانب تسو ز نیستان نعره زنان

۲ کلّیات: این بیت را ندارد ۴ همان: ونتی .

روضة الخاء

چندان تیرش به تن نشاندی به نشان - آیینه مبین و روی چون ماه ببین جز سوی تومن نخواهم دیدن بین تا به دلم زان بت بدخو چه گذشت تسیر انکن راز دردٍ آهو چه خبر چشم تو و چرخ هر دو در یک ستم‌اند زلف تور مشک هر در از یک خوذاند -در هسجر تسو جانا دلم از صبر تهی‌است بر مردن من بی تو جهانی بگریست -زین سان که اسیر و مبتلایم بی‌تو هرگز تو نپرسی که کجایی بی من؟ -گفتی که فلان ز ما چو تنها ماد زین‌گونه که خون دل رواذاست زچشم سنبل ز خط مشک طرازش,بشکست نامد چو رخش اگر چه گردوت مه رآ -ای دل که حسجاب صبر بشکافته‌ای شب تیره و یار دور و مونس کس نه .هر دم ز توام هزار بیداد اید در انگشت دست چو ریسمان بربندم -هر قطره‌که از دیده به ره مي‌فکنم گفتی که بیفکنم سرت را از تیغ حالم به نگار ماه؛ رو بتمایید دل دادم و او را نستمودید ببه من - هجرش غم و گریه‌ای که بر من بگماشت ای دیده هنرز روی او خواهی دید

۷۶۹

کوبار دگر شد بسه نسیستان پنهان آن فستتةٌ جانٍ مسن گسمراه ببین تو خواه ببین سوی من و خواه مبین او کی داند که در دلم زو چه گذشت آهو داند که در دل او چه گذشت قد تورسروهر دوبایک فلم‌اند خط ترونافه هر دو از یک شکم‌اند وین واقعه را چاره نمی‌دانم» چیست گر دریابی؛ هنوز هنم بتوانم زیست باری به جهان زنده چرایم بی‌تو؟ مسن نیز ندانم که کسجایم بی‌تو شناید که دلش به جای خود وا ماند خود گوی که دل چگونه بر پا ماند؟ مشک از شکن جعد درازش بشکست هرگاه تمام کرد و بازش بشکست تسنهایی من دیده از آن تافته‌ای ای هجر بکش که بی کسم یافته‌ای ینادت نه گهی از من ناشاد آید لاضر تسن خود تاز منت یاد آید دزی‌است که در پای تو مه می‌فکنم من خسود ز برای ایین که می‌فکنم یا خود به من آن روي نکو بنمایید چون جان بدهم مرا به او بنمایید دل پاره‌ودی ده کور کرد ونگذاشت

وی دل تو هنوز دوستش خواهی داشت

۷۶۲

جانا به خوشی عیش مدامت بادا می‌ گر چه ز نیکویی حلالت بادا در سلک بستان دگر آن در خرشاب گفتم‌که تسو را به خواب دیسدم امشب -از آرزوی دیس‌دنت ای مايهٌ ناز فریاد کنان تابه سحربیدارم -تاکی دل من ای صنم عربده‌باز هر روز چو سالی است مرا بی‌تو و من -ای شبیوه تسو ز بنده دوری کردن آیینه ببین و خود بگوکز چو تویی - هرچند که از تو صد جفا خواهم دید تا دل باشد همین تر را خواهم خواست -من شادی وصلت به جهان بستانم فرمان دادی که جان ده و بوسه شتتان -باد آیسدت آن مهر و وفاداربها اکنون بسه تصور چنان یاریها -یاری که وفاش راه در سینه نکرد بی‌هیچ گنه نظر ز ما باز نگرفت -نی بخت مساعد و نه دولت بر کار باید نه یکی هزار چشم خونبار دا عمم رف ترا واه مس ان کس نیست که بر من بوّدش دلسوزی آن نسمک بر دل ريش آمد باز خورشید سوی ذرّه خویش آمد باز -مارا صنما جان به وفای تو بماند

ریاض الشعراء

خون دل من باد؛ جامت بادا بی ماکه همی خوری حرامت بادا می‌رفت خرامان و خرش و مست و خراب خندید که لاف عاشقی وانگه خواب بر هم ننهم هیج شب این دیده باز فسریاد ز بسیداری شسبهای دراز داری به جفا سوخته ناز و نیاز نزدیک به مرگ با چنین عمر دراز گوييم همی صببر ضروری کردن انداز؛ سن بسود صبوری کردن هم در تو به صدگونه رضا خواهم دید تا دینده بود همین تو را خواهم دید ور عم دهیم نیز به جان بستانم فرمان یرم این بدهم آن بستانم وندر حق من به لطف غمخواربها مایم و شب دراز و بسیداری‌ها جزبادل مهربان من کینه نکسرد بادی ز حق صحبت دپرینه نکرد نه دل به کف و نه پار فرمان بردار تابرمن و روزگار من گرید زار جان و دل و دیده هر سه بدخواه من است دل سوزم اگر هست همین آه من است آن روز که بلا رفت پیش آمد باز آن سخت گمان سست کیش آمد باز

سر در هبوس سجده پای تو بماند

ررضَة الخاء

هرجا که دلی هموای خود راند و گذشت هوشم نه موافقان و خویشان بردند گویند که دل چرا به خوبان دادی -بساتو نرسد دصوي یاری کس را دل می‌دهدم که دوستت می‌دارم -نی در دل تو هسوای باری خیزد خاک ره تو شدم به بادم دادی صد بار بگفتم ای دل خواری دوست اکنون خون خور مگو که بارم بدخوست -عمری به فم تویار ضایع کردم بر بوی گلی که از تو ما را بشکفت -هر چند که کار عشسق در هم کاری ابنت با آنکه نبود هیچ کاری به میان هر چند که خواستم نسنپارم دل شسهر دهلی و خویرویان بسیار .هر مشغله کاین دل غمین می‌کندم نی من به هوس همی شوم دیوانه -جانم همه فتنه از خیالت دارد ما را فم دیده نیست از گریه و لیک -یباری که به چرخ ازو فغانم برود ترسم که نفس به ناگهانم برود جانا محل تو ماه نستواند داشت دل را به فنا نهم چو رفتی تو از آنک -باری که از اوست سینه مسوزی مارا

زو خود نتوان بافت مرادی بین

۷۶۳

الا دل من کنه در هموای تو بماند ایسن کسجکهان مو پریشان بردند با که مسن ندادم ایشان بردند زیرا که به کس می‌نشماری کس را یعنی که تو نیز دوست داری کس را نی آرزوی وس و کٌناری خیزد انس‌دیشه نکردی که فباری خیزد کآمیختن تو با جوانان نه نکورست کز توست هر آنچه بر تو آبد نه ازورست و اندیشه درین شمار ضایع کردم افسسوس کسه روزگار ضایع کردم هنم بهر رخت نه جان من کم کناری است بدنام شدن با چو توبی همم کاری است الب تّه ستد یکی جفاک ارم دل دیسوانسه دم چند نگه دارم دل بدخواه به طعنه شرمگین می‌کندم چیزی است درین دل که چنین می‌کندم چشمم همه خونابه ز خالت دارد رسای دیدن جسمالت دارد یک دم چه شود گر ز نهانم برود نامش به زیان ماند و جانم بسرود کس بی تو عنانٍ آه نستواند داشت جان جای تو را نگاه نتواند داشت ننواخت شبی به دلفروزی مارا کز تهمت نیز نیست روزی مارا

۷۶۴

چون دبده به فتنه رهنمون می‌آید از خاکي درت پر نکنم رخنة چشم شمم از دل عاشقان نشان می‌ارد خوش می‌سوزد و لیک عیبش این است خواهی ز فراق ناتوان دار مرا من هیچ نگویم که چه‌سان دار مرا دل از همه برکنم ز بالای تو نی آن لحظه که دیده را ببه پای تو نهم دل در شکن زلف دوتای تو بماند هرکس سر خود گرفت ورفت از کویت بگداخستم از فَضَه پیراهن تسو کاین بوسه همی دهد قدمهای تو را .هر روز به کار عشق شوریده‌تریم صد جامه کنیم پاره در بتدنامی -هرگز نشدم ز وصل کس روزی شاد با هر که در آمیختم از من برید -ای ثرک چو تو کمانکشی آغازی دانی ز چه می‌رود خدنگت نالان -ای تقوی و زهد. نیستی در خور ما ای عشق بریز باده در ساغر ما ایام وصال و مسوسم دلداری شبها که به وصل یار بودم بی‌خواب -ای از تومراامید بهبودی نی

ریاض الشْعراء

ناچار دل خسته زسون سی‌آید کافت همه زین رخنه درون می‌آید جان از سر سوز در میان می‌آرد کو سوزش خویش بر زبان می‌آرد خواهی به وصال شادمان دار مرا هرگرنه که خواهی آنچنان دار سرا ترک همه کس کنم ز غمهای تو نی بر دیده نهم مت و بر پای تو نی جان نیز چو ذره در هموای تو بماند الا سر من که زیر پبای تو بماند وز رشک گسریبان و لب دامن تسو ۱ یارب که چه رسوا شد؛ در بدریم یک پیراهن به نیک نامی تدریم کوبر دل من داغ فراقی ننهاد جز غم که هزار آفرین بر غم باد دل را هدف خدنگ خود می‌سازی کز خویشتنش دور همی اندازی وی تهمت نام و ننگ؛ دور از بر ما وی عقل بروکه تو نداری سر ما بگذشت و دلم بماند در غمخواری خوابی بوده است گویی آن بیداری با من تو چنانکه پیش از این بودی نی

۱. نسخهُ حطی شمار؛ ۴۵۹۳ آستان قدس رضوی: و آن را همه سال دست در گردن تو

روضة الخاء

مسی‌دانستم که صهد و پسیمان مرا -هرگه که دلم ز هجر فریاد کند بااین همه رشک بمیرم کآخر چشم از رخ تو جای دگر نتوان برد بی‌روی تو می‌برم به سر عمر عسزیز آبادکن از نشاط ویرانة عمر پیمانه ز باده پرکن ای صمر عصزیز

۷۶۵

بر هم شککنی ولی بدین زودی نی باد آیسد و از تسوام شاد کسند بسوی تو چرا همرهی بادکند؟ سودای تو از سینه به در نتوان برد ضایع‌تر ازین عمر به سر تتران برد خوش کن ز طرب مجلس مستانا عمر

[۶۶۴] خان اعظم

موسوم به عزیز کوکه» ابن شمس ادن اتکهتنجان است. به فهم و فطانت و به جامعیّت کمالات مشهور" بوده. تقی اوحدی|نوشةٌ که #ر زدیکی قلعه گوالیار وی را دریافته‌ام فی

سنه ۰.۱۰۲۳ وی راست: در کوی مراد؛ خودپسندان دگرند آنانکه به جز رضای جانان طلیند

-ای دل چو بود عاریتی عمر عزیز يا یهر " نگاری که پسندیده بود

گشت بیمار دل از درد غم تنهایی

۱ و معروف ۳ دل مجروح

3۹.

در وادی عشسق؛ مستمندان دگرند آننان دگرند و درد ندان دگرند زنهار که صرفش مکن الا به دو چیز با صحبت پاری که بود ز اهل تمیز

ای طبیب دلٍ بیمار" چه می‌فرمایی؟

عشق

۷۶۶ ریاض الشّعراه

[۶۶۵] خان عالم

از امرای مقرّر معتبر اکبر پادشاه است. بعد از وی که جهانگیر پادشاه بر سریر سلطنت هندوستان جلوس نموده, وی را به سفارت ایران فرستاد. شاه عبّاس ماضی مغفور تلطّف و عنایت بسیار به وی فرموده؛ خا را به جیم مبدّل کرده: مخاطب به جان عالمش نمود. وی چندان فریفتهُ الطاف شاهی شد که از دل و «92جان حلقه بندگی و ارادت آن شهریار را به گوش جان کشید, چنانچه جهانگیر پادشاه او را بعد از مراجعت از نظر انداخت» چه از بس مدح و تعریف شاه مغفور می‌کرده. نامش برخوردار بیگ است و این ابیات او راست:

-لباس آل به بر کرد شوخ مهوش من به جلوه آمده و تیز کرده آتش من -ای که کردی به هرزه ریش سفید ..یکربه یک می‌کنی ز بهر نمود به زان داده‌ای جوانی زا ,وش کلپندن کنون ندارد سود

[۶۶۶] خاکی سرهندی! خوشنویس و کاتب بوده ". او راست: چنان با طالعم دارد زبونی نسبت خویشی که مقراض اجل نتواند این پیوند ببریدن؟ ۶۶۷ میرزا جانی ‏ خاکی

از اعاظم زمان شاه طهماسب ماضی مغفور بوده. او راست:

۱ 3 سهرندی ۲ ٩‏ شاعری بوده ۳ بریدن ۴ 5 خان

ررضة الخاء

۷۶۷

ز آن‌سان شده‌ام خوار به پیش تو که از جور -بر تربت خاکی زکرم باز گذر کرد .غم که پیر عقل تدبیرش به مردن می‌کند -با آنکه هست آمدنش پیش من محال - جان به حسرت می‌دهم پیش توه تیغ کین نکش -غم صالم مرا دلستگ دارد بر سر آنم -ز بیم پند و نصیحت بریدم از خویشان

هر چبند که کردم گله انکار نکردی کر جان که فدای کرم یار کند کس می فروشش چاره در یک آب خوردن می‌کند شب تابه روز دیده امٌپد در ره است زانکه در محشر مبادا شرمسار من شوی که بردارم سر خود راواز عالم شوم یرون ببین که ساخته‌ای در وطسن ریب مرا

1۶۶۸ مولانا خاتمی هروی

به هند آمده, از آنجا به سفر حجاز رفته بو ده (گفبت. این دو بیت او راست:

جان باد ندای قدم تازه تهالی بازیچه مپندار که بی مصلحتی نیت

کو در چمن حسن به اندام برآید بر نقش که از گردش ایام برآید

]۶۶٩[ خاتمی اصفهانی!‎

کاتب خوشنویس صاحب ذوق بوده. او راست:

-به قربانت شوم شبهای هجران در دلم مگذر

که این دریای آتش دوست از دشمن نمی‌داند

صبح است و ترئم دف و نی مردم ز خمار ساقیا مسی

تابی به سرم نبرده هجران

۰ صفاهانی

پر کن قدحی و ده پیاپی

۷۶۸ ریاض الشْعراء 1۶۷۰ خاطری کاشانی سیاحت می‌کرده و در هند در گذشته. او راست: ماییم که نوحه مای شادی ماست در عشق» اسیر بودن آزادی ماست از غمزه که خون ما خورد خرسندیم هر عشوه که راه ما زند هادی ماست

[1۶۷۱ خادمی لحصایی |

اصلش از خراسان است. جوان فهیم نیکو وضعی بوده. شاهی بیگ خان حاکم قندهار وی را به درجه شهادت رسانیده است. او راست:

یار هرگه نمک از لعل سخندان ریزد" " عاشق الماس ز چشم جگرافشان ریزد ماتم از طاقت ایزد که چنین صورت خرب ول تانست که در قالب امکان " ریزد

]۶۷۲[

مولانا خُردی

از ماوراء‌النهر است. معاصر عبدالّه خان اوزبک بوده و در فضیلت بهره‌ای داشته. او راست: طفلِ اشکم خویش را رسوای مردم کرده است می‌دود هر سو؛ نمی‌دانم کرا گم کرده است؟

]۶۷۳[

حسین" بیگ خروشی تبریزی

در خدمت شاه عبّاس ماضی مغفور به مرتبهٌ امارت رسیده و کمال فابلیّت داشته. او راست:

۱. 1[ لحسانی؛ ۸6 لحصامی؛ 5 کحصتانی ۲ 5 انسان ۳ حسن

ررضة الخاء

-ای در دل سودائیان؛ عشق تو را بازارها

۷۶۹

رفته به خواب بی‌خودی» از تو بسی بیدارها

-رنج بهر عیادتم مبرید مٌرده‌ای را ندیده انگارید

(۶۷۴] امیر خسروی

از سادات قاين است. به اکثر کمالات آراسته. خصوص در انشای نظم و تبراندازی و علم موسیقی کمال مهارت داشته. به هند آمده شهید شده. او راست:

-اگر ز هستی ما در سرت" ملالی هست -بر ما خیال زلف تسو شسبهای تار را خسروی روز وداع است و تو خود را کشتین ضبار چشم من و غیر اگر بياميزند -یارم که به جلوه نقد هستی برد چندان نمکش هست که گر عکس لش

بر آر تیغ که مارا هم انفعالی هست چندان " دراز کرد که روز از میانه رفت آه از آنْ روز که بارت دوسه منزل برود زاهم به بوی محبّت جدا توان کردن اییادیسر رواج بت پسسرستی بسبرد در جسام افستد ز بساده مستی ببرد

])۶۷۵[

فخرالدین خالد ین ربیع موطن آبا و اجدادش مک معظمه است و فخرالدّین از افاضل و دانشمندان خراسان بود. گوی فصاحت و بلاغت از همگنان ربوده» با حکیم انوری دوستی بسیار داشته. مشاعرات فیما بین ایشان اکثر واقع شده است. او راست:

ای دست برده از همه خوبان به دلبری ‏ نآوردمت به دست و بماندم ز دل بری

ای در صف جمال» زبر دست نیکوان در حسن؛ زیر دست تو هم حور و هم پری

۰۱ 5 دلت ۲ ٩‏ چشمان

۷۷۰

ریاض الشْمراء

مهرت به دل و به جانْ دریغ است در کوی وفای تو به انصاف خالا سگ توست غم به او ده امروز چنانی که تو را بنده توان بود بی عقل ز تور رخ تو راه توان یافت

عشق تو به اين و آن دریغ است یک غم به هزار جان دریغ است هر چند به استخوان دریغ است وز وصل تو با دولت پاینده توان بود

بی روح به یاد لب تو زنده توا بود

[۶۷۶] میر حیدر خصالی

از شهر تون است. به غایت خوش صحبت و به دل آشنا بود. به هندوستان آمده در

ملازمت مهابت خان به سر می‌برده است. او راست:

در شکست خویش کوش ار عرّت افزون بایدت -می‌کند در قیدم آن چشم از فریب و من بی‌تو بوی گل به بستان نشترم زد در دماغ - دست پرورد بهارم گو خزان بشناسدم -ز مجب توبه میندیش و بی خطر بشکن

بر ضرخود می‌دهندش جاه چوگل را پا شکست ز شوق می‌دوم زان‌سان که گوبی صید آهو می‌کنم پعد ازین گل می‌گذارم» خار را بو می‌کنم می‌شناسد بلبلم گر باغبان نشناسدم 938

غرور توبه بت توست. زودتر بشکن

[۶۷۷] مولانا خصالی کاشی

از شاگردان مولانا محتشم است. او راست:

-وصیّت می‌کنم قاصد چو باز آری پيامش را اگر من مرده باشم یک به یک با خاک من‌گوبی

-ز اساک ره عیش به محفل ندهی

در دل به خیال دوست منزل ندهی

از تو عجبی نیست که از غایت بخل عاشق شده باشی و به کس دل ندهی

روضة الخاء 2

۶۷۸۱ خضری استرآبادی

او راست: زد آتش داغ تسوام از سینه صلم باز ‏ چون شمع مرا سوخت ز سر تا به قدم باز

[۶۷۹] خضری طهرانی

در زمان شاه طهماسب ماضی مغفور بوده. او راست:

ز بافبان نکشد هیچکس کنون مت که از لطافت آب ر هوای فیض آثار ز جرم خاک چنان رفت تیرگی ( بیرل #کره قسیست مانم نظارة کسی دیوار

۶۸1 خضری لاری

در زمان شاه عبّاس ماضی مغفور بوده. تقی اوحدی این بیت را که

درون خلوت دل از هجوم درد تو سوزی‌است سرشک را به عبث پای در نگار ندارم؟ از خضری خوانساری نوشته و میرزا طاهر نصرآبادی به نام خضری لاری آورده " و اه یعلم تحقیقه. و این ابیات نیز منسوب به خضری لاری است:

ءصد وعده گر خلاف کنم روزیم مباد کازرده خاطر از نو محبّت گسل شوم نازت به غارت می‌برد جان و دل ناشاد را پادت عمارت می‌کند جان خراب آباد را نخجیرگاه عشق را یارب چه صید لاغرم کز ننگ صیدم تا ابد خجلت بود صیّاد را

۱ 5 سرکشی ۲ 13 دارم ۳ تذکرة الشعراه ۰۱/۴۰۰

۷۷۲ ریاض الشعراء شدم به کوه که از نالا دل کنم خالی چو نالا دل من کسوه سنگدل بشنید ز ناله‌ام دل کره آن چسنان به درد آمد که من خموش شدم او هنوز می‌نالد بنده‌ام آن می‌پرستی را که در باغ وجود شد چو نرگس پیر و ترک جام نتوانست کرد

[۶۸۱] خضری خوانساری خلف رشید مولاا تاجری است. در سخنوری گوی از میدان همگنان ربوده, مثنوی فرهاد و شیرین در کمال عذویت معانی و چاشنی الفاظ منظوم کرده بوده است. در سنهة ۹۹۹ به سرای جاودانی شتافته. والده و همشیره‌اش تمام اشمار او را پاره پاره کرده با آن موی بر سر تابوتش می‌افشانند. او راست: .بر هم نزنم اگر بمیرم< چشتّمي که در انتظار یار است

-برگردگل گريه مارنگ قبولی" "تنا کار به آمیزش خون جگر افتاد

-تاکی ز بیم خوی تو آهی که سر دهم بازش عنان بتابم و سر در جگر دهم

بر روی هم نشانده حجاب تو صد نگاه چوک صد نگاه را به تو یکبار سر دهم" "

-ز رفتن تسو دلی باز پس نمی‌ماند ‏ تو می‌روی و درین شهر کس نمی‌ماند

[۶۸۲] مولانا خضری قزوینی

بی تعلّفانه " می‌زیسته است. او راست: -همّتی کز سر کویت رفتم همه جا دیدهٌ حسرت به قفا"

آفتی همچو تما در پبی دشمنی همچو محیّت هم پا

۱ «تاکی ... سر دهم» ۲ و مجردانه ۳ 7 همین ببت را به نام خضری خوانساری نوشته‌اند در بیاض میرزا صایب

روضة الخاهء

۷۷۳

سر کوی يار خضری به حریم کعبه ماند که به‌هر طرف نهی رو بتوان نماز کردن -دست آزار از گریبان اسران برنداشت آسمان تا سخت‌جانی همچو من پیدا نکرد از بوی گل که همرهی باد می‌کند . در آتش است بسلبل و فریاد می‌کند سخت است رام کردن مرغ دلی که او رم از تسپیدن دل صیّاد مسی‌کند -مویی ز سر زلف توام تار کفن شد در حشر همان باعث آمرزش من شد امشب که جا در انجمن یار داشتم از شرم گسریه روی به دیوار داشتم در بزم او کسم به بدی یاد هم نکرد هر چند گوش در پس دیوار داشتم دگر سباد نصیبم که نام مشق برم ‏ بس است آنچه کشیدم من از محبّت تو اجل همی کندم" قصد جان و می‌گوید که روزگار ز حسرت کشان همین دارد -ز نااسیدیم آگاه می‌شوی روزی که انتظار جواب سلام خویش کشی سیاه‌بختی از این بیشتر نمی‌باشد که مجلس دگری روشن از چراغ من است نآید ز من گناهی و شرمنده‌ام که تو":, پر میل جنگ داری و هیچت بهانه نیست

1۶۸۳ محمد بوسف خلقی طهرانی معاصر شاه طهماسب ماضی مغفور بوده. او راست:

-ما را هوای وصل ‏ تو از سر نمی‌شود ‏ مشتاق خدمتیم و مسیشر نمی‌شود -برگل روی تو از سنبل نقاب افتاده است ‏ یا نقاب از ابر بر آفتاب افتاده است ز خیل اهل وفایيم در زمان؛ تو سگ تسوییم ولی دور از آستان؛ تو

(۶۸۴] مولانا خلقی " شوشتری : از شاعران زمان اکبر پادشاه بوده» آخر به شیراز مراجعت کرده. او راست:

۱ ۷ نمی‌کندم ۲ 1 فصل ۳ خلفی

۷۷۴

-هان نبری بی چون منی بیهده ظن ساحری

ریاض الشعراء

کز قلم آنچه ریزدم وحی بود نه شاعری

-دهر به سنگ محنتم چند زند چوگازران غافل از آنکه شستنی نیست پرند شوشتری -کوکب طالع مراگر چه نبود هیچ گه از نظرات اختران جز نظر بد اختری از در سعد اکبرم گر نظری رسد رسد بر فلک سعادتم دعوی سعد اکبری -ترسم آسیبی رسد بر تیرت از جانم مکش تو نهالی را ز جای خود چه بی‌جا می‌کنی؟

-گر کفر پسندی هوس دین نکنم ور خار دهی حدیث " نسرین نکتم

ور هجر طلب کنی ز پا ننشینم ‏ تادست به خون وصل رنگین نکنم

[۶۸۵] مولانا خلاصی 930

از همان عهد است. در ایران بوده. او راست:

به قول مدّعی گشتم جدا از آفت جالم -اگر آن پسر زسانی بر مسن قرار گپرد همه روز بی قرار: همه شب در انتظارم

چسان خواهد شدن حال دلم بی او نمی‌دانم؟ کتم اضطراب چتدان؛ که ز من کنار گیرد که میانة من و او به کجا قسرار گیرد

[۶۸۶] خاری تبریزی

از عزیزان همان عهد بوده است. او راست:

-میرم از هجر و نخواهم که به من رام شوی -دنبال کرد خیل مت اهل داد را -بی وفاییها نخواهد یافت چندانی خلل

۱ خدمت

ترسم از عش من سوخته بد نام شوی من ناتوان‌تر از همه بودم مرا گرفت

پیش سردم گر به تقریبی گهی یادم کنی

روضة الخاء ۷۷۵

بخت آنم کو که خواب آلوده برخیزی شبی ناله‌ام نشسناسی و گوشی به فریادم کنی - درد همجران؛ ذوق وصل از خاطر ناشاد برد محتتی پیش آمد از هجران که وصل از یاد برد مت بیگانگیها یافت چندان استداد کز ضمیرم رفت ذوق آشسناییهای تسو

[۶۸۷] مولانا خاری نام شاعری راست:

به تیغ هجر جدا باد بند بتدٍ رقیب که سنگ تفرقه او در میان ما انداخت

۶۸۸۱ مولاتا خوشی نام شاعری راست از مقد مین:

نقد جان صرف ره آن دلستان خواهیم کرد خدمتی,کز دست ما آید به جان خواهیم کرد

[۶۸۹] مولانا خواجه‌خان خوافی! در هند بوده واز طرف شاهجهان دیوانی گجرات کرده. او راست:

در کارم و بیکارم چون مد به حساب اندر خاموشم و گويايم چون خطّ به کتاب اندر (۶۹۰] مولانا خزمی

۱. 7 خانی

۷۷۶ ۱ ریاض الشّعراء

بوده؛ پادشاه و اعیان اعزاز وی می‌کرده‌اند. او راست:

پس از وفات خدا را به تربتم قدمی نه . در آن زمان که شوم خاک» پا مکش ز سر من نه قاصدی که پیامی از او به نزد من آرد ‏ نه محرمی که به آن بی‌خبر برد خبر من این بیت را تفی اوحدی به نام وی ذک رکرده و در تذکرة سام میرزا به نام شیخ احمد خلخالی به نظر رسیده:

کشم بر صفحهٌ جان صورت جانانٌ خود را بدین صورت دهم تسکین دل دیوانه خود را!

[۶۹۱] خواجه خضر شاه اشت رآبادی نسخ تعلیق را خوش می‌نوشته. مثنویی درسلک نظم کشیده است مسا به زید و زینب "؛ چون مثنوی مبنی است آبه فصه عاشقَی پسترعمو و دخت عمی سالهاست که راقم حروف در به هم رسانیدن او سعی بلیغ به کار برده و می‌برده زیرا که سخت مشتاقم به دیدن آنه لیکن تا حال به دست نیامده است. این یک پیت از آنجاست: . ای چهره‌گشای هر جمیلی نام تو شفای هر علیلی و این ابیات معلوم نیست که از اوست يا از حواجه خضر نام شخصی غیر او: دردم ز حد گذشت به درمان خبر کنید کارم به جان رسید به جانان خبر کنید؟ آن خضر را که آب حیات است در لبش از حال تشستگان بیابان خبر کنید

۱ تحفهٌ سامی» ۰۱۳۰ ۲ ٩‏ زینت ۳ منتسب است ۴ راو لیکن غارت دینند

روضة الخاء ۷۷۷

]۶٩۹۲( خطایی‎

تخلّص شخصی بوده سوای شهریار مغفور شاه اسماعیل ماضی که او راست:

سیه چشمان گجرانی که رشک صورت چین‌اند نگویم کافر ايشان را ولی فارتگر دین‌اند به گیسو جمله چون عتبر و لیکن عنبر سارا به چشمان جمله چون آهوء ولی آهری مشکین‌اند

]۶٩۳( مولانا خلقی بخاری‎ به تجارت معیشت کردی. او راست:‎

سوخت مغز استخوانم از غم و آگه نهای) کی بود معلوم مضمون نامه پیچیده را

[۶۹۴] مولانا خواجوی کرمانی

مرید شیخ علاءالُوله سمنانی -رضی ال تعالی عنه و مدّاح ابوسعید خان بوده.

مضجعش تل الّه اکبر شیراز است. وفاتش در سنةٌ ۲ بوده !. او راست: -پیش صاحب نظران ملک سلیمان باد است بلکه آن است سلیمان که ز ملک آزاد است اينکه گویند که بر آب نهاده‌است جهان . مشنو ای خواجه که تا در نگری بر باد است دل در این پیره‌زن عشوه‌گر دهر مبند این عروسی " است که در عقد بسی داماد است خیم انس مزن بر در این کهنه رباط که اساسش همه ناموضم و بی‌بنیاد است بنشین نفسی تا نفسی با تو بر آریم کز عمر همین یک دو نفس بیش ندارم

۱ 5 ۸۳۲ بوده ۲ نو عروسی

۷۷۸

ریاض الشعراه

(۶۹۵) خواجه زادة کابلی

در عهد همایون پادشاه بوده. او راست:

بر رخ نشسته گرد غریبی بسی مرا

تبود عجب اگر نشناسد کسی مرا

[۶۹۶] مولانا خیالی هروی

از خوش خیالان بوده. او راست:

-ای تسیر فضمت را دل عشّساق نشانه گه سعتکف دیرم و گه ساکن مسجد هر کس به زبانی صفت حمد تر گوید تقصیر خیالی به امسید کرم توست ما به چشمت عشق می‌بازيمو اردر عين خواب

خلقی به تو مشغول و تو ضایب ز میانه یسمتی که تسورا می‌طلبم» خانه به خانه عاثیق به سرود غم و مطرب به ترانه یعنی کسه گنه را به ازین نیست بهانه بر رخت حت نظر داریم و می‌پوشد نقاب

1۶۹۷ مولانا خجندی

او راست: چنین که چشم تو پروای دادخواه ندارد

-تازلف رهمزن تو ز عنبر کمند کرد دل را مت به صلت قلبی نمی‌خرید

۰۱ پسند کرد؛ 5 مشاطه‌اش گرفت و گره داد و به بند کرد

سزد که جان برد از خلق و دل نگاه ندارد مشاطه‌اش گرفت به دزدی و بند کرد 94

لیکن چو دید داغ تو بر وی پسند کرد

روضة الخاء ۷۷۹

اساس بهر" و وفا با تو محکم است مرا ولی چه سود که بنیاد عمر محکم نیست

(۶۹۸] خواجه " خلیل بن میرانشاه

ابن امیر تیمور صاحبقران است که بعد از امیر تیمور بر سرير سلطنت سمرقند جلوس فرموده. در مدّت چهار سال خزانهٌ صاحبقرانی را به مصرف رسانیده اثری از آن نگذاشت و حفیفت احوالش در تواریخ مسطور است. در نظم کمال قدرت داشته ايین ابیات از

اوسشت:

الحمد که دیدار تو را دیده بدید . دل غمدیده دگر ره به مراتب " نرسید حاصل عمر گرانمایه به بازیچه فروخت . هر که او حاصل کونین به یک جو نخرید هر کسی پیش دلارام کشد هر چهود دل,من هیچ نمی‌یافت از آن آه کشید شکرها کرد که پابوس تو دریافت خلیل زانکه بسیار به سر در طلب وصل دوید

]۶4٩[( حسن بیگ خاکی‎

صاحب طبیعت عالی و ذهن دقیق بوده. مدّتها در هند به سر کرده به یمن مکرمت جهانگیر پادشاه به دیوانی صویبهةٌ بهار سرفراز گردیده. در آنجا تاربخی نوشته است که احوال عالم را از آدم تا حاتم ذکر کرده است. شنیده شد که آن تاریخ بسیار منقح و وجیز نوشته ". وفات حسن بیگ مذکور در سنهةً ۰۱ در هندوستان واقع شده است. او راست:

۰ عهد ۲ ۳1 26 سلطان ۳ مرادت ۴. مراد کتاب منتخب التواریخ است. فهرستوار؛ کتابهای فارسی» ۰۱/۶۶۰ ۵ ۱۰۳۱۶

۷۸۰ ریاض الشعراه

گل رشک آنقدر از باغ جمالت چیدم که اگر آه کشم از بغلم می‌ریزو! عشق خوبان وفا کیش ندارد سودی سر آن یار بگردم که جفا کیش بود

(۲۰۰ خلیفه سلطان

اسم ایشان سیّد علاءالذّین حسین بود. از طرف والد از اولاد میر بزرگ است که از اعاظم سادات مازندران و فرمانفرمای آن ملک بهشت نشان بوده و از طرف والده به سادات شهرستان نسب می‌رساند. ناب خلیفه به مصاهرت شاه عبّاس ماضی معز" شده و در زمان شاء صفی و شاه عبّاس ثانی به منصب وزارت اعظم سرفرازی داشته. در علم و فضل سرآمدٍ فضلای زمان و علمای دوران بوده. فاضل نحریر مبرور آقا حسین خوانساری از تلامذه ایشان است. در شهور سنه یک هزارو شصت و چهار هجری در مازندران به جوار رحمت الهی رفته؛. عالم فانی را بدرود بموده: گاهي فکر شعر می‌فرموده. این رباعیّات از نتایج طبع اوست:

افسوس که عمر گشت بیهوده تفت دئیابه تعب گذشت و دین رفت ز کف

رنجید خدا و خلق راضی نشدند ضایم کردیم پاره‌ای آب و عصلف

-حسن تو فزون است به گردت گردم . با درد تو کش به خون دل پروردم

بی دردی باشد ار بگويم خسنت بی انسصافی است گر بگویم دردم

۳۷۰۱1 خلیل بیگ الاهیجی] در زمان شاه سلیمان مغفور وزیر قرا آلوس بوده هم در آن عهد فوت شده. او راست:

ایام شسباب با هوس بودم جفت نه دیده دیدار و نه گوش شنفت

۱ گل ریزد ۲ مقر

ررضة الخاء ۷۸۱

در خواب غرور صرف شد نقبٍ حیات بیدارکنون شدم که می‌باید خشت -از خوان کرم نان بخیلی نخوری وز دهر فریب چسرخ نیلی نسخوری از دست دعاهای شب مسظلومان غافل نروی به خواب و سیلی نخوری

[۷۰۲] میرزا شریف خازن از تبارز؛ ساکن عبّاس آباد اصفهان است. در زمان شاه سلیمان مغفور وزیر یوسف ان

بختیاری بوده است. او راست:

تا گیرمش تمام در آغرش همچو عکس هر جاکه یار جلوه کند آب می‌شوم

۷۰۳ میرزا خصمی در زمان شاهجهان پادشاه به هند آمده و بازبه ایزان مُزاجمت نمود. او راست:

تو را بیند چو بیند خویشتن را از آن خصمی هميشه خودپسند است

[۷۰۴] میر حسین خالص در زمان عالمگیر پادشاه از ایران به هند وارد شده به تدریج ترفی نموده به درجة امارت رسید و به خحطاب امتیازخانی علم امتیاز برافراشت. هميشه اوفاتش با اهل کمال به سر می‌رفت. در حسن خلق و لو همت مشهور بودهء آخر به زیارت عتبات عالیات از هند بر آمد و دویست هزار روپیه بر سبیل زاد با خود داشت. در عرض راه خدایارخان زمین‌دار

۷۸۹۲

ریاض الّعراء

سند آن سید مظلوم را شربت شهادت چشانیده, معلومش را متصرّف شد۱ - رحمه اله.

دیوان آن مرحوم قریب به سه هزار بیت است. این چند شعر از اوست:

افستادگی دلیل فسنا شد برای ما محض حرف‌است که رفته‌است از آن کر خالص -ز بس‌که تازه بود رنگ‌وبو حنای تو را -بر نخواهد آمدن ای محتسب. غیر از شراب داز رنگ حسنای تسو نسه امسروزکبايم -ای که گفتی که تو را حال ز هجرم چون است -گکاهی اسیر زلف و گه آشفتة خطم .بسا ختستی کسه لازم ارباب دولت است درون سینه به انسداز کوی دوست دلم -به کف آیینه چو خوبان خودآرا گیرند -دیوانه به راهی رود و طفل به راهتی این گرد که برخاسته می‌آید از نکر بسلبل تازه به دام آمدهام» ای صیّاد -یک طفل اشک را به دو عالم نمی‌دهم دل از من رفت و من هسم رفتم از خود -ازین زیاده شوی پاره پاره ای دل من پا کشیدن ز سر کوی بتان آسان نیست -دلو دیده را چه سازم که تو یک نفس ز شوضی -از مسی به رنگ لاله برافروز چهره را - ندارد درر از او طافت؛ دلٍ مشکل پسند من

۱ 11 را همان مجهول متصرّف شد

این راه را نمود به مانقش پای سا بس‌که لاغر شده از دیده تهان است آنجا به سر زنم چوگل سرخ نقش پای ترا 0 ۰ ۱۳0 عمری است که از دست تو خون در جگر ماست جام می بی‌تو به دستم قدح پر خون است هر لحظه در سرم ز تو سودای دیگر است دشنام می‌دهند به سایل» غنیمت است چییو مرغ قبله‌نما در کمین پرواز است مسر راهی به خود از بهر تماشا گیرند یازان-مگر این شهر شما سنگ ندارد 40و شارب ز.دل ما چه خبر داشته باشد با قفس یک دو سه روزی به گلستانم بر دارم نعلقی به جگرگوشه‌های خویش تسوتارفتی دل و دیسن " هر دو رفشتیم هسزار بار تسورا بسیشتر رف و کردم اين نه کاری‌است که از دست من آید بیرون نه به دیده می‌نشینی نه به دل قرار داری آتش بسرای سوختن مابه هم رسان چو بر آتش رسد آرام می‌گیرد سپند من

۲ ۷ رفتی من و دل

روضة الخاء ۷۸۳

(۷۰۵ محمّد مهدی خیم اصفهانی

پدرش به خیمه‌دوزی مشغول و خود از صبا تا شباب به جّ [ تمام تحصیل می‌کرد و مبادی علوم را خوب دیده بود. بسیار خوش صحبت و آزاد وضع و در کمال بی‌تکلفی با همه کس به سر می‌برد و شوق سخنوری بسیار داشت و طبعش خالی از قدرتی نبود. اهاجی رکیکه به لغات مختلفه در هم بافته. غرابت و ملاحت تمام داشت. در محاصر؛ اصفهان خیمه به

صحرای عدم زد. این بیت از اوست:

تا شد قفس شکسته بال و پرم فرو ربخت پرواز را درین باغ بر ما حرام کردند

(۷۰۶] میرزا غدان‌الدین محمّد

متخلص به خیال. خلف الشدق مرحمترطقرآت پناه میرزا صدرا و نواد ثالث المعلمین میر محمّد باقر داماد قدس سره است: به مَضعَرَت فاضل مرحوم آقا جمال خوانساری - طاب ثراء - مخصوص و در فضل و عرفان نمونه جدٌّ عالی‌مقدار خود بود. با کمال جلالت قدر بسیار فقیر مشرب و در عبادت و تقوا یگانة دهر و اویس عصر گردیده, احصای کمالات و حسن اخلاق آن سیّد جلیل الشأن از حیّز بیان بیرون است. به همه طور سخن آشنا و طبعی در کمال قدرت در ترتیب نظم داشت و در نهایت معنویّت و شکستگی ۲ گفتگو می‌نمود. ترکیب هفت بند در مدّاحی سرور اولیا -علیه التحيّة و الشنا .منظوم و در آن داد سخنوری داده, مقبول طبع سخن‌سنجان گردید. چند سال پیش از تسلط افغان و اختلال اوضاع ایران در دارالسلطنةً اصفهان وداع عالم ناپایدار نموده, به عالم بقا شتافت. این چند بیت از نتایج افکار اوست:

۱. آ[ به حدّ ۲ 1 شننگ

۷+۹۴ ریاض الشعراء

هر که زیبای جهان است ز زیبایی توست خسن هر جاکه رود صید تماشایی توست گنه از ره سبین جذبا مهر است رسا عذر سرگشتگیم جلو؛ُ هر جایی توست

۳ باقرای خلیل تخلّص

کاشی است. در زمان شاه سلیمان مغفور در مشهد مقس ساکن بوده, در همانجا فوت

شد. دیوانش به چارده هزار بیت می‌رسد. او راست:

_یک ناله که بی‌تو کرده‌ام از روی اشتیاق از شش جهت هنوز صدا می‌توان شنید شاید به روی یار کنم نسبتی درست هر دم به خود بهانه‌ای آفاز می‌کنم -تا به پای دار آمد از بیم شیون‌کنان هیچ جا در حنّ من زنجیر کوتاهی نکرد رسوا شده معشوق آیینة سمشوق است" . ور تخویش نمی‌گنجم از جوش تماشایی

(۷۱۸] شیخ خلیل طالقانی اخذ علوم ظاهریّه و فنون حکمیّه از افاضل روزگار نموده. بعد از آن به صحبت بسیاری از مشایخ فرقة علیَُ صوفیّه رسیده. در مراحل خمسین به دارالسلطنة اصفهان انزوا گزید و قریب سی سال در آنجا منزوی بود. اوقات گرامی را به نحوی مربوط داشت که در هیچ حال تخلف از وضع معهود ممکن نبود. بعد از فراغ از وظایف و ذکر و فکر و عبادات و ریاضات شاقه ساعتی را صرف کتابت کتب علمیّه به خطی که در کمال نیکویی بود می‌نمود چنانچه قریب هفتاد مجلّد ازاين کتب به خط ایشان بر طلبةٌ وقف گردیده بود. با آنکه همّت بر تصنیف نمی‌گماشت ‏ باز دو رسالهٌ نفیسه ازاو به یادگار آمده: یکی در آداب

۱ + رضویه ۲ ما ۳ ] نمی‌گذاشت

ررضة الخاء ۷۸۵

سلوک در نهایت وجاهت مسمّا به زاد الشبیل و یکی در علم مناظر و مرایا و مت نکافیه شیخ آپن حاجب را به فارسی درکمال بلاغت نظم کرده‌اند. این رباعی از واردات طبع اوست:

ای شوخ بیا در دل درویش نشین کانْ نمکی در جگر ریش نشین در هجر تو دامتم گلستان شده‌است یک دم به کنار! کشت خویش نشضین

(۷۰۹] خان دوران

از اعاظم امرای هندوستان بوده. اسمش خواجه عاصم است و پدر بزرگوارش خحواجه قاسم به حلیٌ فقرو درویشی آراسته بود. خانٍ دوران در زمان محمّد فرخ سیر پادشاه به پا والای امارت ترفی نموده و در زمان پادشاء,عالم پناه ترفیات نمایان کرده به حطاب امیرالامرایی سرفراز و محسود سایر ازکا یلطِنب گردیده و آخر در جنگ کرنال که با قهرمان ایران اتفاق افتاده بوده کشته شت چنانچه شطری از اين واقعه در ضمن احوال برهان الملک بهادر رقم زدة کلک بیأن گردید». پیوسته پا فضلا و ارباب کمال محشور می‌بود و در مراعات این گروه مساهله نمی‌ورزید. اگر چه با شعر و شاعری چندان ربط نداشت»

امّا این دو بیت به او منسوب است:

سحر خورشید لرزان بر سر کوی تو می‌آید دل آیینه را نازم که بر روی تو می‌آید «95 خاکساران را نمی‌باشد تلوّن در مزاج سایه یکرنگی است گر صد رنگ پوشی جامه را

۷۱۰ نظر " بیگ خادم

از تلامذه مير محمّد افضل ثابت است. چند سال قبل از این فوت شده. او راست:

[م و _ 5۰۱ یک بارکا ۲ 6 نظیر

۷۸۶

ریاض الشعراء

.گر کند از فشفس آزاد مرا صورتش دید و ز شرم آب نشد چه طالع است که هرکس کشد ز من سختی ای که می‌گوبی دم مُردن فراموشم مکن - خویش را ساخته بودم به هرس قاصد خویش

می‌کشد درری صیاد مرا ۷ برد به تسیغ جفا چون قلم» زبان مرا من که می‌میرم برایت چون فراموشت کنم؟ چون رسیدم به تو پیغام خود از یادم رفت

(۷۱۱ شمس الدّین داعی نسفی

دانی ز چه معنی شده‌ای دز تتیم خورشید رخت نخست تیفی که بنزد ای نسام تسو ورد نامداران جهان نسوک قلم کسمینه شاگردانت -دل در لب تو معجزه عیسی دید مجنویْ سر زلف چو زنجیر تو شد

خورشید سپهر دانش و سخنوری است. محمّد عوفی گوید که شبخ الاسلام نخشب بوده» در بخارا به صحبت وی رسیدم. در وعظ وانذکره و حکایث و تفسیر یگانة روزگار است . او راست:

لعلّ لب تو حجاب دندان چو سیم بر لعل لبت فتاد و کردش به دو نیم خردان درت بزرگواران جهان فرمان ده تسیغ شهریاران جهان در فرق تو تا قدم همه معنی دید مجنون نشود هر که چنان لیلی دیند

1۷۱۳ حکیم دیولی ‏

او راست:

-ای پسر چند زنی چنگ بر آن دامن» چنگ چنگ و آواز به یک‌سو نه و چنگ آر به چنگ

۱. لباب الالباپ» ۰۱/۱۸۳ ۲ همه نسخه‌ها: دیوکی؛ دیول از توابع نته است ر دیبل معرّب آن است. فرهنگ سخنوران ۰۱/۳۴۹

۷/۸۸ ریاض الشٌمراء

چنگ من به سر زلف تو و چنگ به چنگ چنگ در چنگ نه و زلف به چنگ من از انگ هر کجا خنده نوشینت به خروار شکر هر کجا جبش زلفین تو مشک است به بنگ آنچه بر من شکن زلف تو کرده‌است به صلح ناصر دولت بر دشمن خود کرده به جنگ (۷۱۳] قاضی رکن‌الدین دغویدار قمی از فضلای عالی مقدار روژگار و شعرای والا تبار کامکار بوده. در عربی و فارسی اشعار و تألیفات گران قدر دارد. ممدوح جمال الدّین عبدالرْزاق و کمال الدّین اسماعیل است. وی نیزایشان را مدح کرده و صلات نمایان به جهت ایشان هميشه می‌فرستاده و وی مدّاح امیر یحیی الدّین ! مرتضی قمی است. تخلصش داهی " و شعرش این است:

-دست در حسلقَهُ آن زلف معنبر زده‌ام دست من گیر که اين دست هماناست که من دیده و لب تر و خشک‌است مرا کز پی لب -شرم باد ای خون من در گردئت

چند خون ریزی نیندیشی از آنک

گاه گاهت به خواب می‌دیدم

-ای روی خوش تو گلشن من

تسنها نه دل است عاشق تو

در دوستی تو هستم امروز

کار دل چون سر زلف تو به هم بر زده‌ام یازا در" غم هجران تو بر سر زده‌ام آتشن عشق به خشک و تر خود در زده‌ام یبا ز,خبوده یا از خداء یا از منت

این همه خون بر نتابد گردنت خواب بر چشم من از آن بستی

خوی تو هميشه گلخن من

هر موی دلی است بر تن من

زان سان که مباد دشمن من

۷۱ شاه داعی ‏ -قلس سره -

مولد و مدفنش دار العلم شیراز است. ا زکاملان محقّق و واصلان حق بوده. شرح بزرگواری

۱. 7 محی الدین ۳ از

۲. همه نسخه‌ها: دعوی. با توبه به دیوان تصحیح شد. ۴ 1 + ال

ررضة اد ال ۷۸۹

قدرش در این مختصر نمی‌گنجد. فقیر در شیراز مکرر به زیارت مرقد مطهّرش مشرّف شده‌ام. وی با شاه ز نعمت الله ءفدس سره -معاصر بوده واز صحبت یکدیگر فیضها برده‌اند.

ار راست:

چوباد خاک تو خواهد به هر طرف بردن ‏ مهل که از تو نشیند به خاطری گردی -می بنوش که رنگ نگار ما دارد گلی ببوی که بویی ز بار ما دارد فتاده عکس رخ یار بر دل خونی! کجاست آنکه سر لاله زار ما دارد؟ ای روی تو آفتاب عصالمتابی زلف تسوبه خویشتن فنکنده تابی جاوید شبی خواهم و خوش مهتابی" تاباتوکنم حکایت از هر بابی (۷۱۵] داعي سزخسی از روستاق خراسان است. در زمان شاه اسماعیل ماضی صفوی بوده, او راست: هر دم از ناخنْ خراشم سینه افگار را تا رّدل بیرون کنم یر خیال یار را

نیست آن شبنم به روی برگ گل دور از رخت آب چشمم مسی‌نشاند آتش گلزار را

[۷۱۶] دایمی؟ استرأ آبادی

او راست:

آن پری را که ز گلبرگ» قبا در بر اوست هر طرف بند قبا نیست که بال و پر اوست

۱ خونین ۲ مهمانی ۳ 24 داعی

۷۹۰

ریاض الشعراء

(۷۱۷] درویش دهکی قزوینی

مرد از خود گذشته‌ای بود و در فن سخنوری کمال اوستادی داشته. مولوی جامی در هنگامی که روانه حجاز شده در مسکن وی با او ملاقات کرده است و او مولوی جامی را وقعی ننهاده, بلکه صحبت به کلفت منجر شده از دیدن یکدیگر حظّی برنداشته‌اند» لیکن مولوی اذعان به شاعری او داشته است و او بر خلاف آن. وی راست:

ای باد صبا بگو به جامی

بردی اشعار کهنه و نو

اکنون که سر حجاز داری

دیسوان ظهیر فاریابی -کوهکن در کوه شیرین گوید و گردد موش -بسه غیر ناقهٌ لیبلی که می‌کند حاری -بر مثال صورت دیوار بی جان مانده‌ام به مستی چاک کردی پیرهن در بزم می‌خواران چو بریاد خطش آهی برآید از دل چاکم -ز بس که جامه کنم چاک بر تن از غم او -چون ز پیش آمد خدنگش بر قفا بندم سپر در نسخه‌ای که وصف لبت را بیان کنم - این تراشیدن ابروی تو از تندی خوست -دهن ز خنده گشود و میان ز لطف گشاد -سزای مست همین بس که شد شراب زده -هرکس [ به خواب رفت از او چیزها برند -بر نشاب زخم عاشق را بزن زخم دگر

نرگس

کای دزد سخنوران نامی

از سعدی و انوری و خسرو

آهنگ حجاز ساز داری

در مکٌّه بدزد اگر بیابی

تا رسد از کوه باز آن نام شیرینش به گوش دگر کرا غمی از رهگذار مجنون است؟ "5و پشت بر دیوار و رو سوی تو حیران مانده‌ام دری بگشنودی از فردوس به روی گنهکاران پس از مردن شود ابری و گرید بر سر خاکم ز هر طرف که کنم سر برون؛ گریبان است تا نیابد ناوک مژگانش ره زان سو به در جان در میان نهم چو ورق را نشان کنم تا نگویند که بالای دو چشمت ابروست به ناز گفت مرا هیچ از تو پنهان نیست دگر چه مسحتسب‌اش بهر احتساب زده در خواب برد نرگس مست تو خواب من تا کند شادی که آب رفته‌اش آمد" به جو؟

۲ آب رنته باز

ررضة الدال ۷۱

واين بیت که به نام شاه عبّاس ثانی ضبط کرده‌اند به درویش دهکی نیز منسوب داشته‌اند:

صبا را شرم می‌آید ‏ به روی گل نگه کردن که رخت غنچه را بکشود" و تتوانست ته کردن

1۷۲۱۸ مولانا درویش سرخسی

او راست:

کشم به دیده و دل نقش ابروان تو را ببین به چشم که چون می‌کشم کمان تو را

۷۱۹ مولانا دوست محمّد

او راست:

بلاست از تو به ما هر زمان جفای دگر ‏ جقا که بر دگری می‌کنی؛ بلای دگر؟

۲۰ مولانا دوست

سبزواری است. معاصر سلطان حسین میرزای بایقرا بوده, در صفت ممدوح گوید:

ای حریم حرمتت را؛ عرش فرش آستان وی ز رفمت. آستانت؛ هشتم هفت آسمان رسم اگر بودی نهادن نقطه در پایان قاف قافب قدرش را به جای نقطه بودی فرقدان

۳ این بیث را ندارد ۴ ۷ صبا از شرم نتواند

۵ 2 غنچه را وا کرده است

۶. یکی از نسخه‌های چاپ هند(؟) شرح حال امیر دوری را اضافه دارد بدون ذکر اشعار. برای آگاهی بیشتر اشعار وی را از هفت اقلیم رازی نقل می‌کنيم: امیر دوری / خوشنویس بوده و در خدمت همایون پادشاه و اکبر پادشاه به سر می‌کرده و خطاب کاتب الملکی داشته است. او راست: تا از نظر آن یار پسندیده برفت / حون دلم از دید غم دیده برفت / رفت از نظر و ز دل نرفت این غلط است /کز دل برود هر آنچه از دیده برفت

۷۹۲ ریاض الشّعراء

[۷۲۲۱] مولانا دوست

یوم فان هروا منت ارت اف ات ری پات وقت گل آمد و اسیاب طرب نیست مرا باده نایاب و زکس روی طلب نیست مرا ۲۲ مولانا داوودی! برادر ملالی بوده. وی راست: کار ما باشد پریشان همچو زلف یار ما ,هیچ کس بیرون نمی‌آرد سری از کار ما

تقی اوحدی در تذکر؛ خود نوشته که از زگ نقلی است که روزی به بیمارستان بغداد گذشتم. دیوانه‌ای عشق لقب» جوانی دیدم که به همین نام بر زبانها افتاده بود و به غایت صباحت منظر داشت. جامه‌های فاخر پوشتبله بر حصَتی رز کهنه نشسته» مروحه‌ای در دست و زنجیری بر پا. قومی بر سر وی جمع و او این بیت می‌خواند:

در عشسق تو انگشت‌نمای زن و مُردم هر لحظه فزون است ز سودای تو دردم

پس پیش آن جوان رفته, گفتم: هیچ حاجتی داری که به تقدیم رسانم؟ گفت: دارم. گفتم: ۳ چیست؟ گفت: اگر توانی به محل حاج ‏ رو آنجا که در سرای احمد دهقان است» رو به قبله سرای ترسایی است:

قبلةٌ من سرای آن ترساست جانم اندر هوای آن ترساست کس‌افرم در ره مسمانی گر مراکس به جای آن ترساست

۱ درری ۲ ۷ حجّاج

روضة الال ۷۹۳ چون بدان جا برسی در بکوب و از زبان من بگو:

در عشق توام طاقت تنهایی نیست در هجر توام تاب شکیبایی نیست تارسع توان بود تحمّل کردم دیگر چه کنم وسع توانایی نیست

من نیز حسب القرمودة آن جوان بر در آن سرای رفته. در زدم. پیرزنی بیرون آمد. این حکایت به وی گفتم. چون زن به درون رفت ناگاه آرازی آمد. چون گوش کردم دختر بود که جواب شعرگفته؛ بدیهه می‌خواند:

در عشق کسی را که توانایی نیست در هجر تحمّل و شکیبایی نیست

مرگ است علاج او و بیرون از مرگ هر مصلحتی دگر که فرمایی نیست چون آن شنبدم باز آمده» پیش جوان بگفتم. نعره‌ای! زد و جان داد و چون به محلةُ دختر بازگشتم فریاد آمد که دختر نیز درگذشت. بلیاینها از عشن عجب نیست:

عشق ازین سیاز کرده است و کند

[۷۲۳ داعی انجدانی مهرد صوفی روش خحجسته منشی بوده» پیشتر اوقات در کاشان به سر می‌کرده. وی برادر کلان ملک طیفور است. معاصر شاه عبّاس ماضی‌اند. از اوست: تو را که آخر حسن‌است در اوابل عشق چه لازم است که ما را ز خود برنجانی؟ تا آن زلف سیاه کارش زده است ماند به کسی دلم که مارش زده است آزار دلٍ عس‌اشق بسیچاره چسرا؟ آن را چه زنی که روزگارش زده است؟

٩ .۱‏ + رفتم و فصّه را باز گفتم. جوان چون بشنید نعره‌ای

۷۹۴ ریاض الشْمراء خواهم که طهارتی دهم باطن را _ آن لوله شکسته لولین تو کجاست؟ ۷۲۲۴ داعی صفاهانی

پسر مولانا ضمیری است. هرزه گرد کسی بوده. چون همدم مولانا سوزی ساوجی است؛ لهذا شعرای آن زمان تاریخ فوتش را (همنفس سوزی /؟) يافته‌اند. او راست:

-نقشبند صورتت نوعی که باید آفرید -تو را سری است که در وی وفا نمی‌گنجد آمدی رفت ز دل صبر و قرارم؛ بنشین

دل و دین بردی و اکنون پی جان آمده‌ای خوش آن شیها که همچون شمع باشم همنشین با از

بیش ازین خوبی به ظرف حسن گنجایش نداشت مرا دلی است که در وی جفا ن می‌گنجد بسشین تا به خود آیسد دل زارم؛ بنشین پینشین تا به تو آن هم بسپارم؛ بنشین 96۰ شود مجلس تهی از غیر و من مانم همین با او

1۷۲۵ مولانا داعی همدانی

از شعرای همان عهد بوده. او راست: -با اساس همّتم یک‌جا نمی‌گنجد فلک - همه اجسزای تنم آبینه یکدگرند آن را که حدیث عشق در دل گردد از خاک تپان تپان رخ آلوده به خون

بیگ افشار ار را دیده است.

آسمان گو, خیمه آن‌سوتر زن از صحرای من تا نمایند به هم صورت حیرانی خویش شرط است که در عشق چو بسمل گردد بسرخیزد وگرد سر قاتل گردد

ماه تاریخ افتادگی دارد و تاریخ فوت او به دست نیامد. انا ظاهواً ری در اواخر قرن دهم زنده برده و صادقی

روضة الدال ۷۹۵ [۷۲۶ داعی شیرازی

او راست:

-صد ره گرم چو شمع سر از تن جدا کنی از ذوق خنجرت سر دیگر بر آورم -به شیوه‌ای کُتدم منع از نظار؛ُ خویش که دیده را به تماشا حریص‌تر! سازد

۷۳۷ دانهی نیشابوری آ

اشمارش اکثر به همان زبان است. او راست:

فستلم آن شوخ خردکک مکینه چشسسمکم مزنه دلم مسبره

شه جلال دیسن مسحمد ضازگ

جان فدایش که خوش نگک مکنه چشنمک دیگرش کمک مکنه که دعاش بر فلک مکنه

یک لک و در لک و سه لک مکنه هر چه مکنه به من فلک مکنه

صله شسمر شساعران کسل و مُکه مدحش به صد زبان بگیم مُسچه نالم ز اجمد و مسحمود

1۷۳۸ داخلی صفاهانی از شعرای درگاه پادشاه دین پناه شاه طهماسب ماضی بوده. ار راست:

من ناله ندیدم که اثر در پی داشت من شام ندیدم که سحر در پی داشت

گویند که شادی آررد غم» غلط است هر غم کآمد؛ غم دگر در پی داشت

۰ حریص‌تر ۲ 8 شرح حال دانهی نیشابوری را ندارد.

۷۹۶

ریاض الشعراه

(۷۳۹] دخلی صفاهانی

او راست:

از کقر و دین بررآمده زثار و سبحه را

در نیمه راه کعبه و بتخانه سوختیم

(۷۳۰ ملادرکی قمی

از شاعران مقر زمان و معاصر شاه عبّاس ماضی بوده. او راست:

چون توان جستن که زلفش گشته دامنگیر ما در شسرح بسی‌وفایی نسامهربان مسا یاه آن گریه مستانه که ابر از مژه‌ام کم از یوسف نه‌ای» پیش صبا بگشا گریبانی - بر سر خالت میان‌هردو چشمم کوشش است -مارابه مسهمانی صیّاد الفت است -سفری بی‌تو نکردم که مرا راه نبرد تکلف برطرف باغی که دارد چون تو شمشادی -پس از مردن چراغ کشته‌ای نه؛ بر سر خاکم «گل را نشب به نکهت بری تو می‌رسد نسبت به طرّه تو دلم می‌کند درست هر کجا داغی که بینم ببر سر دیوانه‌ای -یک شیوه او نیست که فریاد ندارد

پاسبان در زیر سر دارد سر زن‌جیر ما طیومار شکوه است زبان در دهان ما آب دس من تحتسدان اس میا سی‌کرد که در عهد تو هم یک چشم نابینا شود روشین مسا طتاقت سسرگوشی پروانه نداریم همچو موری کز دهان مور گیرد دانه را ورنه به نیم ناله, قفس می‌توان شکست جاده تسیری است که در چله بیابان دارد گل خورشید می‌باید به سر زد باغبانش را آنقدر رنگ که در پیش تو تغییر دهد که دارم از تو در دل آنقدر آتش که درگیرد مسیراث آفتاب به روی تو صی‌رسد مشکن که این شکست به موی تو می‌رسد بر سرش گردم که اين گل از گلستان من است سعشوق به این شیوه کسی باد ندارد

روضة الدّال

۷۹۷

خط دمید از عارضش تا همنشین غیر شد -به روزگار تو هر دل که بود پرخون شد جسنون ز روز ازل بسود قسمتم لیکن -کرده ذوق چمنی ا؛ گسرم طسلب باز مرا رشته سانم فلک از بیم گره زد به گره «روزی که به حسرت ز سر کوی تو رفتم

آتش او تا مرا می‌سوخت خاکستر نداشت ستم تو کردی و تهمت نصیب گردون شد به اینکه دیر رسیدم نصیب مجنون شد شوق گل با قفس آورد به پرواز مرا تاسرانگشت مرادی» نکند باز مرا تا نقش پیّم از هموّست رو به قضا داشت

[۷۳۱] حکیم دوایی

گیلانی است. تقی اوحدی نوشته که در خدمت اکبر پادشاه بود و به صحبت وی رسیدم.

او راست:

چهل سال هر روزه هم آزمود

که تعطیل روزیش؛ روزی نبود

۷۳ دیسری

تخلص شاعری در گجرات بوده. تقی اوحدی نوشته که او را دیده‌ام. این بیت و رباعی

از اوست:

ناله ز ناله روید و درد ز درد سر زند آه ز آه خیزد و داغ ز داغ بشکفد -شبها که ز هجر او پریشان گردم از بی‌تابی به گرد اففان گردم

۱. 5 کرده است ذوق خمی

در سای آه خضویش پنهان گردم

۷۹۸ ریاض الشّمراء (۷۳۳ درویش مجمّد قصّه‌خوان بسیار نیکو صحبت بوده. در خدمت امیرخان ترکمان به سر برده. یک بار که به مطایبه امیرخان او را کف پایی زد در آن وقت گفته است:

پایم که دویده بود در هر وادی چون بی‌ادبی نموده دادش دادی از دولت تو رسید پایم به نلک دیگر به زمین نمی‌رسد از شادی

۱۷۳۴ میرزا داوود

زبان قلم از تعریف و توصیف آن ذات مفدین موف به قصور است: فارغ است از مدح و تمریف آفتاب

آن مغفور خلف الصدقٍ نور دید؛ رشن مرا بل تحص به عشق است که اگر گویم عالم به طفیل حضرت عشق است بجا خواهد بود. سلسله علیَهُ ايشان از سادات جلیل القدر و در همه ایران به حسب و نسب مشهور و پیوسته مرجم و ملجای نزدیک و دور بوده‌اند. سلاطین صفویه ‏ اناراله براهینهم -مکّر به این سلسله علیّه وصلت۱ فرموده‌اند و الحنٌ به جلالت شأْن ایشان در ایران کمتر کسی بوده. امید که حن تعالی جلْ شأنه ‏ این دودمان را" از فترات آخر الرمان مصون و محروس داشته, نهال آمال و امانی ایشان را به آبیاری الطاف خویش برومند گرداند. بمحمّد و آله.

خلاصه میرزا داوود مغفور در وفور فضل وکمال 960 یگانة زمان خویش و درکثرت دم و خشّم از اقران در پیش. مربّی اهل دانش و هن سرمه کش دید ارباب بینش و نظر بوده. در همّت و رشادت و وسعت لق و تقوا از آفتاب مشهورتر است. در زمان خاقان مالک رقاب

۱ وصیّت ۲. 1۷ + تا تیام قیامت

روضة الذال ۷۹۹

انارالّه پرهانه ‏ مدّتی مدید به تولیت مشهد مقذس رضوی ‏ علیه التحیّة و الناءه - سر افتخار به اعلی علّیین می‌رسانید. در آن زمان, خاقان مغفور مزیور آن جلیل الشأن مبرور را به جهت تفویض منصب وزارت اعظم از مشهد مقس به اصفهان طلب فرمودند. ایشان از فبول این امر ابا و از تبدیل این نعمت به آن خدمت تحاشا فرموده؛ قصیده‌ای که این چند بیت از آنجا ثبت می‌گردد در سلک نظم کشیده به حضور اقدس فرستادند:

دوش در واقعه با چرخ نزاعم افتاد ‏ من تُنک‌حوصله در بحث رفلک هرزه در است بیع می‌کرد جهان را به من و در عوضش ذرَهٌ خاک در شاه خراسان می‌خواست گفتم ای چرخ تو هر چند که پر زورتری لیک در بیع و شرا جبر نمی‌آید راست ذرَ؛ خاک درش را به دو عالم نسدهم. دوجهان ازتو! وخاک از من‌وسودا به‌رضاست

حضرت میرزایی را از طرف والده به شاه عبّاس ماضی مغفور نسب می‌رسد. ملک دوران و مخدومةٌ جهان نواب شهربانو بیگم طاب نراها ءکه صبیّةُ شهنشاه مغفور شاه سلیمان صفوی و همشیرة خاقان مالک رقاب مبروراند در عقد جناب میرزایی بودند. چنانچه مخدوم‌زاد؛ جهانیان میرزا سید مد سلمه له تعالق از بطن آن مهد علیا؟ به عرصة وجود خرامیده‌اند که حال تحریر که سنة یک هزار و یک صد و شصت هجری است به تولیت مشهد مقدّس رضوی ‏ علیه التحیّة والْنا به دستور والد مغفور سر عرّت به اوج رفعت می‌رسانید. خلاصه از جناب مخدومی میرزا داوود - طاب ثراه - اشعار آبدار در صفحة روزگار بسیار به یادگار است. در هنگام تحریر زیاده بر این چند بیت در نظر نبود: افتاد به کف زلف تو وکام گرفتيم شب بر سر دست آمد و آرام گرفتیم -بی تواز شمله آه دل دیوانه ما سیل دودی شد و برخاست ز ویران؛ ما مردمک می‌جهد از دید آهو چو سپند ‏ نگه گرم که بر دامن صحرا افتاد در راه تو از بس که سراپا نشناسم تبخاله حسرت به لبم آبلا پاست

۱ عالمت از تو ۲ ٩‏ ممهد علییّن

ریاض الشّمراء

[۷۳۵] بهزاد بیک

دوستاق تخلص. دوستاق به زبان ترکی محبوس را گویند. از غلامان گرجی خاصه پادشاهی بوده به صلاح و توا اوقات عمر را می‌گذرانیده و در اصنهان بوده» معاصر شاه

سلیمان مغفور است واین ابیات او راست:

بی جمالت گر برافروزد چراغ زندگی

هر سر مویم شود روشن ز داغ زندگی

۷۳۶ میرزا رضی دانش ‏ مشهدی

از ارباب دانش و کمال بوده. به هندوستان آمده در حدمت شاهجهان پادشاء نوازش یافت.

بعد از مدّتی به وطن خویش مراجعت نشودم:در آسئانة شاو زمان و زمین رخ نباز به خاک

توفیق می‌سایید ". او راست:

چه‌سان بینم که می را محتسب بر خاک می‌ریزد -چشم به راه نسیم خوش خبر داریم ما لب تشسنه تسیغم بگسو قساتل مارا توبهُ ما گر کهن شد. حسرت ما تازه است -راه دور ه‌ند؛ پابست وطن دارد مرا -گره نتواند از کارم گشودن سیه شد بختم از مژگان سياهان به امّید وصالت در شب هجر از حنا گشته سیه پای تو همچون پر زاغ

۱ 3 + رضوری

که می‌لرزد دلم برگی اگر از تاک می‌ریزد همچو بوی گل عزیزی در سفر داریم ما ک و آب که شیرینی جبان زد دل مارا دست ازین آب به خون آلوده نتوان پاک شست چون حنا» شب در میان رفتن به هندوستان خوش‌است قلم در دستم انگشت زیاد است ندیدم راستی زین کج کلاهان نمی‌خوابم چو خون بی‌گناهان خوب حرفی است که تاریک بود پای چراغ

۲ دیوانش به قدر چهار هزار بیت است

روضة الدال

نوبهار آمد که ابر تر! چمن پرور شود

تاک را سیراب کن ای ابر نیسان در بهار وعد؛ همصحیتان رفته؛ روز محشر است -در آن وادی که من می‌باشم؛ آبادی نمی‌باشد - هیچکس در عهلٍ رخسار تو با گلي خوب نیست -پنجهُ رنگین ساقی سایه بر مینا فکند - به فربت افتم آن‌ساعت که از مستی به موش آیم بنازم جرأت مژگان شوخ فعنه انگیزش ۲

۸۱۱

نکهت گل, مایهٌ شور جنون در سر شود قطره تا مّی می‌تواند شد. چرا گوهر شود؟ دیر می‌آید قیامت؛ کشت تنهایی مرا سیاهی می‌کند از دوره گاهی چشم آهوبی باغبان از دشسمنی در زخم آبش می‌دهد بر سر سروی, تذروی بال خود را باز کرد مرا خاک وطن در صالم آب است پنداری که جنگ صف کند پیوسته با ابروی خونریزش

[۷۳۷] میرزا رفیع دستور

در حکمت صاحب دستگاه بوده» مجرا‌شنیخ مبحنبّد خاتون به هند آمده و از صف خان

نوازش یافت. او راست:

شد تیره دلم به علم حکمت روشن برمان غلط به سوی مقصودم برد

هر چند که در دلایلش بود سخن اين راه تمام طی شد از لغزیدن :97

[۷۳۸] قاضی داوری

از آران "کاشان بوده. شخصی را در مشهد مقذس مدح کرده بودء مادحش می‌گوید که مدح

ما معنی ندارد. در آن باب این قطعه را گفته:

در خراسان مدحتی گفتم نه از روی طمع

.3 ابر سرخ ۳. 1 ازادان! ۸4 ارکان

ار غلط فهمید ز گفتا مدح ما معنی نداشت

۲. 5 نیارم) عواب مزگان شوخ چشم فتنه انگیزش

۸2۰۲ ریاض الشعراء

گفتمش بسیار نیک و گفتی اين انصاف بود! ‏ بنده هم دانسته‌ام مدح شما معنی نداشت

۳۲۳۹ فترز] هام

متخلص به دل. از سادات عالی درجات آرتیمان من اعمال همدان بوده و نوادهُ مرحوم میرزا ابراهیم ادهم خلف مر رضی آرتیمانی است. صافي شراب صفوت و بیخت؛ٌ جوهر فتّت بود. جود بی‌دریفش از مشارکت حاتم عارو دل دلیرش از مساهمت رستم ار خعار داشت. در قریة مذکوره که از منژهات محال عراق و سیورغال اجدادی ایشان است با سایر خویشان در کمال عرّت و صفا گذرانیده. مواید انمامش برای مسافر و مجاور از وضیع و شریف و قوی و ضعیف گسترده بود و مشربی به غایت وسیع و طبعی بی‌نهایت کریم داشت. خود به زیّ فقرا اغلب در لباس نمدو جاقه درشت گذرانیده و چاکران و خدمه را به لباس فاعر و وضع اهل تجمّل می‌داثبت. آ قدرّبه صحبت شعر مولع و محظوظ بود که بیشتر اوقات شبانروزی را صرف آن می‌نمود. طبعش در ترتیب نظم کمال قدرت داشت. در اوایل اسم را تخلص قرار داده و در اوآ وژود به اصَهانْ از مخدومی شیخ محمّد علی حزین استدٌعای تخلصی نمود. جناب ایشا دل را اختیار و این رباعی را در جواب فرستادند:

ای ماه دو هفته کاملت می‌خوانم نور دل و شمع محفلت می‌خوانم اظهار تخلصی نمودی به حزین . خود جایٍ جهانی و دلت می‌خوانم تا آنکه در ایام فتنة عظیمی که افاخنه باغیه دارالّلطنه اصفهان را محصور داشتند, ایشان از

فرط حمیّت و مردانگی جمعی از سادات منسوبان خود و ملازمان همگی دویست نفر سوار و پیاده را اختیار و از خانة خود سوار شده به عزم محارب اعدا به سپاه حا کم همدان

۱ نصرآبادی: ای انصاف جو

روضة الدّال ۰۰۲

ملحق گردیده. در دو منزلی اصفهان افاغنه را استقبال نموده, حربی سخت اثفاق افتاد. بالاخره حاکم همدان تاب مقاومت نیاورده؛ با تمام سپاه فرار اختیار و آن هاشمی شیر دل با پاران خود در معرکه پای بات استوار و با قلّت اعوان چنان گرم کارزار شد که آن لشکر انبوه را مشغول نموده» مجال تعاقب گریختگان احدی را نماند. و در آخر روز که براق کمانداری تمام شده بود. هجوم افاغنه ایشان را در میان گرفته تمامی سوای پنج کس که گريخته بودند شربت شهادت چشیده الفی زخم بر جگرها کشیدند. این چند بیت از اشمار

ایشان است:

گل باغ کی به چشم من زار آید ای دوست؟ که بدیده بی‌جمالت مژه خار آید ای دوست مقطع این غزل طور خوشی افتاده: -ز فشار پنجهٌ فم چو رسد" در آتش افکن دل خن گرفته دیگر به چه کار آید ای درست؟ -ترک من و رسم دلربایی نکنی /,دوری ز تو مرگ است جدایی نکنی ترسم که بمیرم و نبینم دگرّت " ای صمر عزیز بی‌وفایی نکنی

این رباعی را میرزایوسف تبریزی متخلّص به عزیز به نام خود در نزد راقم حروف خوانده و شیخ محمّد علی حزین منسوب به میرزا هاشم نمود. باقی یعلم عندالله.

۰۱ رهد

سا

روضة الذال

۷۴۰[

محقّد! امین ذوقی

از جماعت ترکمان است که د رکاشان توظنََداشتهاند. معاصر شاه طهماسب مغنور ماضی است. با کمال فضیلت و پرهیزگاري دژ/الم سخنوری چون آفتاب عالمتاب بی‌مثل و

بی‌نظیر بوده. او راست: خوشم که در دل من عشق, مدّعا نگذاشت چه آفتی تو تدانم که در جهان امروز یارب این درد چه درداست که درمانش تیست؟ هم نشینم به خیال تو و آسوده دلم -به من وقت جدایی مهربان‌تر ساخت دورانش -گر نمی‌آیم به پرسش نیست از تقصیر من -دی رقیب تو جدا بوده و دل آزرده نبود چتان۲ به دوستیم خواهم اعتماد کنی گناهم را عذابی باید, از دوزخ فزون ترسم

۱. 26 امیر محمّد

مرا به بوالهوسیهای خویش وا نگذاشت محبّت تی دوکس با هم آشنا نگذاشت این چه اندوه و ملال است که پایانش نیست؟ کین وصالی‌است که در پی؛ غم هجرانش نیست که خواهد بیشتر سوزد دلم از داغ هجرانش کوربادا دیده‌ام بیماز چون بینم ترا شاد گشتم که غم عشق تو چندانش نیست که صد ستم کنی و صذرخواه من نشوی که سوزندم به داغ هج فردای قيامت هم

۲ چندان

۸.۶ ریاض الشعراء آنچه من فهمیده‌ام از شیوه‌های چشم تو اینکه دیرم کشته‌ای با من مدارا کرده‌ای هنری نیست محبّت به قیامت بردن سهل عشق است که تا روز قيامت باقی است خاک عالم به سرم کز تو شوم رو گردان گرچه با خاک سیاه از تو برابر شده‌ام

۷۴۱ ذوقی جامی

از مدّاحان خاندان نبّت بوده. این رباعی از اوست:

آیینٌ مهر روشن از یاد علی است اوراد ملک بر آسمان ناد علی است گر سلطنت دو کون خواهی ذوقی :97 در بندگی علی و اولاد علی است

لوف مولانا ذوقی اردستاني۱ نام وی علی شاه است. اگر چه از کسب علومی یه ده لیکن در سخنوری مرتبهٌ عالی داشته و اکثر در اصفهان می‌بوده است. غالبا گیوه‌دوزی می‌کرده. وقتی حکیم شفایی از وی رنجیده صد رباعی در هجو بینی او گفته است؛ و او خود هم در اين باب رباعی دارد که بیت آخر او این است: : بینی نبود آنکه به روی ذوقی است تابرت شفایی است که می‌گرداند

واين ابیات نیز او راست:

چگونه کعبه نپوشد لباس ماتمیان که خانه‌ای چو دلش در مقابل افتاده است -آهعی کسه مرا از دل پر درد برآید رخشنده چو خورشید جهان گرد بر آید

۰۱ اوردستانی

روضة الدّال

بنشین که زمین طافت این جلوه ندارد -تسا داغ تو در کسیسه جانم در می‌کرد چندان به الم خوی گرفتیم که آخر از خود برون نرفتم و آوردمش به دست -نه شکوفه‌ای نه برگی؛ نه ثم نه سایه دارم -روزگارم ز چه رو سنصب نادانی داد آخر مهر و محبّت نه همین سوختن است -از جنون عشق زنجیری که در پای من است دل بی قرار چندان شده گرم جستجویش -دلم زان عنبرین مو می‌گریزد

- همرگز نظرت بر من ضمناک نیفتد چو خواهم از سر کوی بتان کناره کتتم هزار کار مرا پیش عشق فرموده‌اسنت دل مسی‌شود جدا ز تو اما تلمی‌شود -متاب چهره که حسن تور بر صحیفاٌ خوبی پیوند دوستداری از آن پاره سی‌کنم هر دو بر همزن هنگامهٌ عیش و طربند انگلت مزن بر لب کم حوصله ما غمزه در تیغ زدن بود که مزگان دریافت -مرنج از من اگر سرمی‌کشم گاهی ز فرمانت ای خضس منم ماهی دربای سراب! مسارابه توهیچ آشنایی نبود

۱. 8 در بلا

۳۷

تسرسم که ز بنیاد جسهان گرد برآید عمری به همین مایه دلم محتشمی کرد با حوصلهٌ طاقت ما درد کمی کرد ممنون هتم که مرا در به در نکرد همه حیرتم که دهقان به‌چه کار کشت ما را؟ گر نمی‌خواست که من مرشد کامل باشم؟ تاچهابر سر خاکستر پروانه رود چشمها بگشوده و حیران سودای من است که به چشم اگر درآیده تفتّد نظر به سویش جراحت دیده از بو می‌گریزد

تیری است نگاه تو که بر خاک نیفتد به|دانه‌های سرشک خود استخاره کنم کجاست فرصت آنم که سینه پاره کنم؟ متاننه خمنی که شود از سخن جدا خطی نوشته که از صهد؛ نگاه برآید تابار بندم و به تو نزدیکتر شسوم که شب جمعه به مرگ رمضان بتشینند بگذارکسه مسربسته بماند کل سا قسمت این بود که مقتول دو قاتل باشم نمک پسروردهُ نازتوام آیسین او دارم چون شعله سراسیمه جان در تف و تاب

مازنده به آتشیم و تو زنده به آب

٩ ۲‏ شراب

ریاض الشعراء 1۷۴۳ مولانا حیدر ذهنی صفاهانی! در خدمت عادل شاه دکنی می‌بوده. در نماشی کمال مهارت و در قماربازی نهایت سماجت داشته, چنانچه روزی تمام مایعرف خود را در باخته است. نعم ما فیل: خنک آن قماربازی که بباخت هر چه بودش ‏ نه بماند" هیچش الا موس قمار دیگر

از اوست:

-بس‌که مستی می‌کند بر گوشه دستار گل محتسب گفته است نفروشند در بازاب گل به حیرتم که چه گم کرده‌ام» چه می‌جویم؟ میا می‌ستانم از تسو خط بنده پروری

-بعد از هلاک هر قلم استخوان ما

در این دیار که بویی ز آشنایی نیست پا خط بندگی تو را پاره می‌کنم سزیسته نامه‌ای است به نامهربان ما

لطفت ار باشد توانْ بی منّت جان زسلتن باشد از هر ذره‌ام نسبت به یار آمیزشی

ذهنی ار کام تو حاصل نشود شکوه مکن

ور تبباشد بازلال خنضر نتوان زیستن محرم است این دمی باید به حرمان زیستن کسز تمنای تو بوی هوسی می‌آید

[۷۴۴] میرزا عبداله ذزه

فرزند ارجمند آخوند ملاً محّد باقر مجلسی است. به محاسن صوری و معنوی و حدّت ‌ فهم و فطنت یگانهُ روزگار بوده. در اواخر شباب همّت به تحصیل علوم گماشته, از فرط شعور و سلیقهٌ خداداد در اندک زمانی در اکثر مطالب علمیّه صاحب دستگاه عالی شد. از اصفهان در ایّام محاصره برآمده در بلد خرّم آباد به سرای جاودانی ارتحال نمود. چون این قضیّه " در شهر رمضان اّفاق شده بود. شبخ محمّد علی حزین تاریخ آن را چنین یافته: ۱ اصفهانی

۳ قصّه

۲ ۲ به نماند

روضة الذال ۸۹

شد در غم آن نور دل و دیده روان خونابةً دل ز دیده اشک افشان

پرسید ز سال و ماه و تاریخ کسی نالید حزین و گفت: ماه رمضان طبعی در کمال سخن‌شناسی داشت. این چند بیت از اوست: مرا از بادةٌ وصلش به رخ" گر رنگ می‌آید ولی زان سنگدل مینای من بر مسنگ می‌آید مگر از نوگلی؛ خاری به پا دارد نگار من که همچون غنچه از سیر چمن دلتنگ می‌آید - آرایشی بهر خس و خار از بسهار ساند تخل حیات ماست که بی‌برگ و بار ماند؟ چون شاخ خشک: دستم از آفوش گل جداست داضی به دل ز لاله‌رخی یادگار ماند

٩ ۱‏ چون نامه ۲ به خود ۳ این بیت را ندارد

۹

روضة الزاء

۱۷۴۵ حکیم رافهی

ازشعرای نامداراست. مدّاحی سلطان مخمودو حسن میمندی کرده و نظامی عروضی نیز

ذکر احوال وی نموده ". او راست:

-سرو دیدستی چمان کز دل بود زو زاچهن ماه را ماند گر از جان ماه را باشد فلک تا به مجلس مهر ورزد؛ هست ماه رود سار بست مهرش به مجلس دوستان را جان و دل - دیدهبانٍ مرفزار وگل به چشم دلفریب ابر گوهر بار برد از چشم من گوهر به کبیل

گر ندیدستی ببین نا بیدلی گردی چو من سرو را ماند گر از دل سرو را باشد چمن تا به میدان کینه جوید» هست سرو تیغ زذن خستهُ کینش به میدان» دشمنات را جان و تن پرده‌دار آفتاب و مه به زلف پر شکن 980

باد عنبر بیز برد از جمد او عنبر به من

[۷۴۶] رافع قزوینی

نام وی ابوسعید بابویه است و خاقانی مدح وی گفته و این چند بیت را منسوب به‌وی داشته‌اند:

۱. چهار مقاله» ۰۴۵

۲ ار

۸۲ ریاض الشْعراء

-رخت دلم هرچه بود عشق به غارت ببرد صبر نه راهیست سهل؛ عشق نه کاریست خُرد -بار جفاهای او کوه نیارد کشید حله زلفین او باد نیارد شمرد -وصل شد و هجر ماند؛ حیف که در باغ وصل خار به پیری رسیده گل به جوانی بمرد

[۷۴۷] عزالدّین رافعی

بعضی از سبزوارش دانسته‌اند. محمّد عوفی گوید: از رسای خراسان ا